I CZ 112/09

Sygn. akt I CZ 112/09 
 
 
 
 
 
 
POSTANOWIENIE 
 
Dnia 11 lutego 2010 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) 
SSN Bogumiła Ustjanicz 
SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca) 
 
 
w sprawie z powództwa B. Z., L. P.  
i J. P. 
przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę M. 
o zapłatę, 
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej  
w dniu 11 lutego 2010 r., 
zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego zawarte w pkt 2 
wyroku tegoż Sądu z dnia 11 września 2009 r.,  
 
 
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę               
w 
tym 
zakresie 
Sądowi 
Apelacyjnemu 
do 
ponownego 
rozpoznania 
i 
orzeczenia 
o 
kosztach 
postępowania 
zażaleniowego. 
 
 
 
 
 

 
2 
Uzasadnienie 
 
 
Postanowieniem zawartym w wyroku z dnia 11 września 2009 r., 
oddalającym apelację powodów od wyroku Sądu pierwszej instancji, Sąd 
Apelacyjny nie obciążył powodów kosztami procesu za instancję apelacyjną na 
rzecz pozwanego Skarbu Państwa. Jako podstawę tego rozstrzygnięcia Sąd 
Apelacyjny powołał art. 102 k.p.c. Wskazał, że podziela stanowisko Sądu pierwszej 
instancji co do tego, że sprawa stanowi refleks nieuregulowanych zaszłości 
historycznych i prawnych a nadto uznał, iż wiek powodów, jak również ich trudna 
sytuacja materialna uzasadniająca zwolnienie od kosztów sądowych w instancji 
apelacyjnej stanowią szczególny przypadek, o jakim mowa w powołanym przepisie. 
 
W zażaleniu na wymienione postanowienie pozwany zarzucił naruszenie art. 
102 oraz art. 98 § 1 w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 6 pkt 7 i § 13 ust. 1 i 2 pkt 2 
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie 
opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów 
nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 
ze zm.) i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i jego zmianę 
przez zasądzenie solidarnie od powodów na rzecz pozwanego Skarby Państwa – 
Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kosztów zastępstwa procesowego za 
instancję apelacyjną według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie 
zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi 
Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz w obu wypadkach – o zasądzenie 
kosztów postępowania zażaleniowego. 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Przepis art. 102 k.p.c. przewiduje wyjątek od zasady odpowiedzialności 
strony przegrywającej sprawę za koszty procesu (art. 98 § 1 k.p.c.). Przepis ten 
stanowi, że w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony 
przegrywającej tylko część kosztów procesu albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. 
Ustalenie, czy w sprawie zachodzi „wypadek szczególnie uzasadniony”, zależy 
od swobodnej oceny sądu (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 

 
3 
13 grudnia 2007 r., I CZ 110/07, niepubl.). Ocena ta musi jednakże uwzględniać 
wszystkie okoliczności, które mogą mieć wpływ na jej podjęcie. 
 
Trafnie Sąd Apelacyjny przyjął, że sprawa – jak to ujął ten Sąd – „stanowi 
refleks nieuregulowanych zaszłości historycznych i prawnych”. Jednakże w sytuacji, 
gdy jest ona jedną z licznych spraw toczących się na podstawie takiego samego lub 
zbliżonego stanu faktycznego i tego samego stanu prawnego, nie ma ona 
charakteru sprawy precedensowej, co mogłoby uzasadniać zastosowanie art. 102 
k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1973 r., I PR 188/73, 
OSNCP 1974, nr 3, poz. 59). 
 
Sam przez się wiek strony będącej osobą fizyczną nie jest okolicznością 
stanowiącą „wypadek szczególnie uzasadniony” w rozumieniu art. 102 k.p.c. 
 
Oceniając sytuację materialną powodów Sąd Apelacyjny uznał, że o tym, 
iż sytuacja ta jest „trudna” świadczy zwolnienie powodów od kosztów sądowych 
w instancji apelacyjnej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych istotnie może 
świadczyć o takiej sytuacji materialnej strony, że może ona być oceniona jako 
wypadek szczególnie uzasadniony w rozumieniu art. 102 k.p.c. Zwolnienie takie 
może bowiem nastąpić, gdy strona nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych 
bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 102 ust. 1 
u.k.s.c.). Jednakże zwolnienie od kosztów sądowych nie może automatycznie 
pociągać za sobą konsekwencji w postaci przyjęcia, że zachodzi „wypadek 
szczególnie uzasadniony”, pozwalający na zastosowanie art. 102 k.p.c. W związku 
z tym należy zwrócić uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, ustalenie, 
że powodowie 
zostali 
zwolnieni 
od 
kosztów 
sądowych 
w 
postępowaniu 
apelacyjnym, sugerujące, że zostali oni zwolnieni od tych kosztów w całości, 
nie odpowiada prawdzie. Zwolnienie powodów B. Z. i L. P. postanowieniem Sądu 
Okręgowego z dnia 26 czerwca 2007 r. dotyczyło tylko zwolnienia od „wpisu 
sądowego w całości”, a więc objęło – jeżeli chodzi o postępowanie apelacyjne – 
jedynie zwolnienie od opłaty od apelacji i innych opłat w tym postępowaniu. Powód 
J. P. zwolniony zaś został postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 3 sierpnia 
2007 r. od opłaty od pozwu ponad 10.000 zł, a w pozostałej części jego wniosek 
o zwolnienie od kosztów sądowych został oddalony, a postanowieniem tego Sądu 

 
4 
z dnia 3 marca 2009 r. został zwolniony od kosztów sądowych częściowo, 
tj. od opłaty od apelacji. Po drugie, w aktach sprawy znajdują się materiały 
pozwalające na przynajmniej częściowe dokonanie przez sąd orzekający 
o kosztach procesu samodzielnego ustalenia oceny sytuacji materialnej powodów. 
Przede wszystkim są to oświadczenia dołączone przez nich do wniosków 
o zwolnienie od kosztów sądowych, obejmujące dane o stanie rodzinnym, majątku, 
dochodach i źródłach utrzymania. W szczególności z oświadczeń złożonych 
przez powoda J. P. wynika, że w żadnym razie nie można przyjąć, iż jego sytuacja 
materialna jest trudna. 
 
Z przytoczonych względów zażalenie jest zasadne. Sąd Najwyższy, 
na podstawie art. 39815 § 1 zd. pierwsze oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 39821  
i art. 3941 § 3  k.p.c., postanowił zatem jak w sentencji.