IV CSK 732/12

Sygn. akt IV CSK 732/12 POSTANOWIENIE Dnia 20 czerwca 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Mirosław Bączyk SSN Anna Kozłowska w sprawie z wniosku F. P. przy uczestnictwie M. P. – G., B. P., W. P. i K. T. o uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego w T. z dnia 21 grudnia 1982 r. w sprawie …715/82 o stwierdzenie nabycia spadku po A. K., po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 czerwca 2013 r., dwóch skarg kasacyjnych: wnioskodawcy i uczestniczki postępowania K. T. oraz uczestnika postępowania W. P. od postanowienia Sądu Okręgowego w T. z dnia 30 listopada 2011 r., uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego w T. z dnia 13 czerwca 2011 r. sygn. akt […] i odrzuca wniosek; oddala wniosek M. P. – G. o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie 2 Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z dnia 13 czerwca 2011 r. oddalił wniosek F. P. o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w T. z dnia 21 grudnia 1982 r. (…715/82), stwierdzającego, że spadek po A. K. zmarłej dnia 14 października 1982 r., na podstawie testamentu notarialnego z dnia 21 czerwca 1982 r. nabyła wnuczka M. P. (obecnie M. P.- G.). Sąd Rejonowy ustalił, że spadkodawczyni w powołanym wyżej testamencie notarialnym oświadczyła, że do całości spadku powołuje wnuczkę M. P. W sprawie spadkowej …715/82 uczestniczyli spadkobiercy ustawowi, którzy nie kwestionowali ważności testamentu. Po zakończeniu tej sprawy M. P. – G. otrzymała, jako spadkobierczyni po A. K., odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość położoną w T., które podzieliła między spadkobierców ustawowych F. P., W. P., B. P. i K. T. Z wniosku F. P. toczyło się w 1999 r. postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po F. P. zmarłym dnia 26 listopada 1946 r. i ponownie po A. K. z udziałem pozostałych żyjących dzieci spadkodawców W. P., B. P., K. T. Na rozprawie w dniu 14 lipca 1999 r. W. P. złożył zapewnienie spadkowe, że A. K. nie pozostawiła testamentu. Postanowieniem z dnia 14 lipca 1999 r. (…918/99) Sąd Rejonowy w T. stwierdził nabycie spadku po F. P. i A. K., po której spadek na podstawie ustawy nabyły dzieci F. P., W. P., B. P. i K. T. po ¼ części każde z nich. M. P. – G. nie brała udziału w tym postępowaniu i nie była o nim poinformowana. K. T. zwróciła się w dniu 16 kwietnia 2002 r. do Prezydenta Miasta T. o wszczęcie postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewody […] z dnia 20 kwietnia 1950 r. o wywłaszczeniu nieruchomości położonej w T. przy ul. K. 1 stanowiącej wcześniej własność A. K. Decyzją Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia 31 października 2002 r. stwierdzono, że orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane z naruszeniem prawa. W 1999 r. spadkobiercy ustawowi wystąpili na podstawie postanowienia z dnia 14 lipca 1999 r. z wnioskiem o odszkodowanie z tytułu szkody poniesionej na skutek wydania decyzji o wywłaszczeniu. Decyzją z dnia 3 lutego 2004 Minister Infrastruktury odmówił przyznania odszkodowania. Decyzją z dnia 25 października 2007 r. Minister Budownictwa odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 3 lutego 2004 r. Decyzją z dnia 5 marca 2008 r. Minister Infrastruktury utrzymał w mocy decyzję 3 Ministra Budownictwa z dnia 25 października 2007 r. W dniu 1 kwietnia 2008 r. K. T. wystąpiła do Sądu Okręgowego w B. z powództwem o zapłatę przeciwko Skarbowi Państwa z tytułu wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości, podając że jest spadkobierczynią po niej na podstawie postanowienia z dnia 14 lipca 1999 r. Oceniając żądanie zmiany postanowienia spadkowego Sądu Rejonowego w T. z dnia 21 grudnia 1982 r., które oparte zostało na podstawie z art. 679 § 1 k.c., Sąd Rejonowy wskazał, że art. 948 k.c. dotyczy sytuacji, gdy dyspozycje testamentu są niewystarczająco sprecyzowane, niejasne i służy usunięciu tych niejasności. Niedopuszczalne jest natomiast uzupełnienie testamentu w drodze wykładni, dodanie nowych rozrządzeń nie dokonanych przez spadkodawcę. Interpretacja testamentu może więc dotyczyć tylko treści zawartej w testamencie. Testament A. K. wyrażający wolę spadkodawczyni, aby spadek w całości przypadł jej wnuczce M. P. – G., uznał Sąd Rejonowy za jasny i niewymagający interpretacji. Nie zmienia tego fakt, że jak podała wnioskodawczyni we wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po A. K. z 1982 r., w jego skład wchodzi lokal mieszkalny i rzeczy osobiste spadkodawczyni. Nie ma też znaczenia dla jego treści stan świadomości obecnego wnioskodawcy i jego rodzeństwa co do składu spadku objętego testamentem. Sąd Rejonowy nie podzielił stanowiska wnioskodawcy i uczestników, że dopiero aktywność M. P. – G. w sprawie o odszkodowanie dała podstawę do wystąpienia z obecnym wnioskiem. Uwzględniając twierdzenia, na których został oparty wniosek o zmianę postanowienia spadkowego Sąd Rejonowy stwierdził, że powinien on zostać zgłoszony, zaraz po zmianie ustroju społeczno - politycznego albo w 1999 r., gdy uczestnicy wnieśli ponowne sprawę o stwierdzenie nabycia spadku po matce, a przy najbardziej korzystnej dla wnioskodawcy interpretacji najpóźniej w dniu 3 lutego 2004 r., kiedy to Minister Infrastruktury odmówił spadkobiercom ustawowym odszkodowania z wywłaszczoną nieruchomość stanowiącą uprzednio własność spadkodawczyni. Wszystkie czynności związane ze złożeniem ponownego wniosku o stwierdzenie spadku po A. K. i F. P. w 1999 r. były bowiem podejmowane w celu uregulowania kwestii własności przedmiotowej nieruchomości, co zgodnie zeznali wnioskodawca i uczestnicy. Postanowienie Sądu Rejonowego zaskarżył apelacją wnioskodawca w oparciu o zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i art. 948 k.c. Wnosił o zmianę 4 postanowienia, uwzględnienie wniosku przez stwierdzenie, że spadek nabyli wnioskodawca i uczestnicy po ¼ z wyjątkiem prawa do lokalu mieszkalnego, które w drodze zapis nabyła wnuczka M. P. –G. lub jego uchylenie. Sąd Okręgowy w T., który oddalił apelację postanowieniem z dnia 30 listopada 2011 r., podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego oraz dokonaną przez ten Sąd ich ocenę prawną. Zaakceptował pogląd prawny Sądu Rejonowego, zgodnie z którym wykładnia testamentu jest potrzebna tylko wówczas, gdy jakiekolwiek jego elementy są niejasne, podczas gdy – jak trafnie przyjął ten Sąd – przedmiotowy testament zawierający jedno rozrządzenie dysponujące całością spadku na rzecz wnuczki spadkodawczyni jest całkowicie jasny. Podtrzymał pogląd Sądu pierwszej instancji, że wykładnia testamentu może dotyczyć tylko jego treści i tego co znalazło w niej wyraz, niedopuszczalne jest natomiast uzupełnianie w drodze wykładni treści testamentu nawet gdyby z okoliczności wynikało, iż rzeczywista wola spadkodawcy była inna. Wskazał przy tym, że jak wynika to z samych wypowiedzi uczestników, testatorka miała co najmniej świadomość co do składu majtku podlegającemu dziedziczeniu, jako obejmującego także roszczenia związane z utraconym majątkiem. Z uwagi na stwierdzoną oczywistą bezzasadność wniosku Sąd Okręgowy, akceptując stanowisko Sądu Rejonowego w kwestii niezachowania terminu do wystąpienia z wnioskiem, poniechał szerszego odnoszenia się do niej. Skargi kasacyjne od wyroku Sądu Okręgowego wnieśli uczestnik W. P. oraz wnioskodawca i uczestniczka T. T. zarzucając w nich naruszenie art. 948 k.c., art. 961 k.c., art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. i art. 232 k.p.c. oraz w zw. z art. 679 k.c. Wnosili o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności powstaje w sprawie zagadnienie dopuszczalności wystąpienia przez wnioskodawcę na podstawie art. 679 § 1 i § 2 k.p.c. z wnioskiem o zmianę postanowienia spadkowego z dnia 21 grudnia 1982 r. w sytuacji gdy oprócz postanowienia, którego wniosek dotyczy funkcjonuje w obrocie prawnym 5 drugie (późniejsze) prawomocne postanowienie z dnia 14 lipca 1999 r. stwierdzające w odmienny sposób nabycie spadku po A. K., a uwzględnienie wniosku prowadziłoby do utrwalenia stanu, w którym nadal istnieją dwa prawomocne postanowienia stwierdzające nabycie spadku po tym samym spadkodawcy. Właściwą drogą prowadząca do wyjścia z sytuacji istnienia dwóch prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy jest wznowienie postępowania, w którym wydane zostało późniejsze postanowienie, na podstawie art. 403 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. - na wniosek uczestnika tego postępowania lub na podstawie art. 524 § 2 k.p.c. - na wniosek zainteresowanego, który w tym postępowaniu nie brał udziału (uchwała 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2012 r., III CZP 81/11, OSNC 2013, nr 1, poz. 1). We wznowionym postępowaniu sąd uchyla wydane w nim późniejsze postanowienie i odrzuca wniosek, albo umarza postępowanie. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 10 lipca 2012 r, z punktu widzenia podstawy wznowienia postępowania w postaci kolizji prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku obojętne jest, czy są one zgodne z rzeczywistym stanem faktycznym i prawnym, istotne jest jedynie wydanie późniejszego postanowienia z naruszeniem prawomocności materialnej wcześniejszego prawomocnego postanowienia. Okoliczność, że stwierdzenie nabycia spadku jest niezgodne z rzeczywistym stanem faktycznym i prawnym, sytuująca się na płaszczyźnie prawa materialnego, stanowi natomiast przyczynę wzruszenia prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w oparciu o art. 679 § 1 k.p.c. Wniosek o dokonanie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie art. 679 § 1 k.p.c. nie zapoczątkowuje nowego postępowania spadkowego, postanowienie o zmianie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku jest postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku. Pozytywne postanowienia w postępowaniu nieprocesowym, rozstrzygające co do istoty sprawy korzystają z powagi rzeczy osądzonej między wszystkimi uczestnikami w zakresie objętym przedmiotem rozstrzygnięcia (art. 366 k.p.c.). Przedmiot powagi rzeczy osądzonej prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku wyznacza 6 osoba spadkodawcy, postanowienia stwierdzające nabycie spadku po tej samej osobie mają więc ten sam przedmiot rozstrzygnięcia. Powaga rzeczy osądzonej wyklucza możliwość ponownego rozpoznania tej samej sprawy, wniesiony w niej pozew podlega odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c.). Przyczyny odrzucenia pozwu sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym stanie sprawy. Sąd apelacyjny bierze pod uwagę przyczyny odrzucenia pozwu jako przyczyny nieważności postępowania (art. 379 pkt 1-3 k.p.c.). Przepisy normujące odrzucenie pozwu mają mutatis mutandis zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym w odniesieniu do odrzucenia wniosku. Dopuszczenie odstępstw od zasady związania sądu prawomocnym orzeczeniem (od 365 k.p.c.) nie wyłącza samo przez się przyznania tym orzeczeniom powagi rzeczy osądzonej. Z powyższych względów odrzuceniu z powodu powagi rzeczy osądzonej (art. 199 § 1 pkt 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) podlega wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku (art. 679 § 1 k.p.c.), jeżeli poza prawomocnym postanowieniem, którego dotyczy żądanie zmiany wydane zostało kolejne prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy. W okolicznościach przedmiotowej sprawy, uwzględniając powagę rzeczy osądzonej postanowienia dnia 14 lipca 1999 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po A. K., odrzuceniu podlegał wniosek o zmianę wcześniejszego postanowienia o stwierdzeniu spadku po tej samej spadkodawczyni z dnia 21 grudnia 1982 r. Z tych względów Sąd Najwyższy, który w zakresie zaskarżenia bierze z urzędu pod uwagę nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji (art. 39813 § 1 w zw. z art. 379 pkt 3 k.p.c.), uchylił postanowienia obu sądów i odrzucił wniosek (art. 39819 k.p.c.) oraz oddalił wniosek uczestniczki M. P.- G. o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego wobec braku podstaw do odstąpienia od zasady przewidzianej w art. 520 § 1 k.p.c. 7