IV CSK 39/13

Sygn. akt IV CSK 39/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 października 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Iwona Koper SSN Maria Szulc w sprawie z powództwa K. S. przeciwko Lokatorsko Własnościowej Spółdzielni Mieszkaniowej "O." w G. o uchylenie uchwał i ustalenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 października 2013 r., skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 8 maja 2012 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE 2 K. S. wniosła powództwo przeciwko Lokatorsko - Własnościowej Spółdzielni Mieszkaniowej „O.” o uchylenie bądź stwierdzenie nieważności uchwały podjętej przez walne zgromadzenie w dniu 29 czerwca 2010 r. w sprawie wprowadzenia zmiany w statucie nakazującej pozbawienie członkostwa przez wykreślenie z rejestru członków właścicieli domów jednorodzinnych w zabudowie szeregowej po przekształceniu spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego w prawo odrębnej własności i zaprzestanie zarządzania domem przez Spółdzielnię oraz o uchylenie uchwały rady nadzorczej z dnia 28 maja 2009 r. w części dotyczącej wysokości stawki eksploatacyjnej „dla członków spółdzielni, którzy są właścicielami domów jednorodzinnych” bądź ustalenie nieistnienia zobowiązania z tytułu opłat eksploatacyjnych oraz ustalenie, że pozwana jest zobowiązana ustalać opłaty zgodnie z obowiązującymi przepisami, ewentualnie o ustalenie bezskuteczności tej uchwały. Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 29 listopada 2011 r. oddalił powództwo o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, ustalił, że nie istnieje zobowiązanie powódki w stosunku do pozwanej z tytułu opłat eksploatacyjnych na pokrycie kosztów związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości wynikających z uchwały rady nadzorczej, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i zniósł między stronami koszty procesu. Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 28 maja 2009 r. rada nadzorcza Spółdzielni podjęła uchwałę w sprawie ustalenia wysokości stawek eksploatacyjnych dla lokali mieszkalnych, lokali użytkowych i garaży w budynkach mieszkalnych na pokrycie kosztów związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości, a także na pokrycie kosztów związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości dla członków Spółdzielni, którzy są właścicielami domów jednorodzinnych (§ 1 uchwały). Pismem z dnia 2 czerwca 2010 r. grupa członków Spółdzielni wystąpiła do zarządu z prośbą o zmianę postanowień statutu i umieszczenie w nim postanowienia umożliwiającego wykreślenie ze Spółdzielni właścicieli domów jednorodzinnych, które nie są zarządzane przez Spółdzielnię. W dniu 29 czerwca 2010 r. walne zgromadzenie Spółdzielni podjęło uchwałę w sprawie wprowadzenia zmiany § 18 statutu przez dodanie ust. 3 w brzmieniu: „Wykreślenie następuje też 3 po przekształceniu spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego w zabudowie szeregowej, budowanego w celu przeniesienia własności na rzecz członków w prawo odrębnej własności i zaprzestaniu zarządzania lokalem przez spółdzielnię”. Do udziału w walnym zgromadzeniu było uprawnionych 238 członków, z czego 182 zamieszkałych w budynkach wielorodzinnych i 57 zamieszkałych w budynkach jednorodzinnych, w tym 23 członków, co do których przekształcono spółdzielcze prawo do domu jednorodzinnego w prawo odrębnej własności. Co najmniej 5 członków, zamieszkujących w domach jednorodzinnych, nie zostało zawiadomionych w terminie o miejscu, czasie i porządku obrad walnego zgromadzenia. Kolejnych pięciu członków nie zostało zawiadomionych o tym w terminie wynikającym ze statutu. Za podjęciem uchwały głosowało 26 osób, przeciwko niej 7 osób. Sąd Okręgowy wskazał, że w sytuacji gdy Spółdzielnia nie zarządza i nie utrzymuje domów jednorodzinnych przeniesionych na własność członków wraz z prawami do działek, uzasadniony jest wniosek, że część członków Spółdzielni nie jest z nią związana żadną więzią, co nie pozwala na przyjęcie, by zaskarżona uchwała walnego zgromadzenia była sprzeczna z ustawą. Nie zostało także wykazane, by zaskarżona uchwała naruszała wskazywane przez powódkę dobre obyczaje i zasady współżycia społecznego czy też miała na celu pokrzywdzenie powódki. Zdaniem Sądu, uchybienia w zwołaniu walnego zgromadzenia nie pozwalają na przyjęcie, by mogły mieć wpływ na treść i podjęcie zaskarżonej uchwały. Sąd Okręgowy uwzględnił natomiast roszczenie powódki w zakresie żądania uchylenia uchwały rady nadzorczej Spółdzielni. Powódka wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 maja 2012 r. oddalił apelację. Uznał, że brak jest podstaw zarówno do ustalenia nieważności uchwały walnego zgromadzenia jako sprzecznej z prawem, jak też do jej uchylenia, podzielając w tym zakresie stanowisko zajęte przez Sąd Okręgowy. Powódka jako radca prawny samodzielnie wniosła skargę kasacyjną, w której zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 24 § 3 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.; dalej: 4 „Pr. spółdz.”) w związku z art. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.; dalej: „u.s.m.”) w związku z art. 18 § 1 Pr. spółdz. w związku z art. 26 ust. 1 u.s.m. w związku z art. 58 ust. 1, art. 32 i art. 2 Konstytucji RP oraz art. 58 k.c. w związku z art. 42 § 2 i 3 Pr. spółdz. oraz art. 83 ust. 6 i 7 u.s.m., a także naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 24 § 3 Pr. spółdz., członek niewykonujący obowiązków statutowych z przyczyn przez niego niezawinionych może być wykreślony z rejestru członków spółdzielni, zaś statut określa przyczyny wykreślenia. Wykluczenie i wykreślenie są sankcjami, których zastosowanie przez spółdzielnię prowadzi do rozwiązania stosunku członkostwa (art. 24 § 1 Pr. spółdz.). O ile jednak wykluczenie jest przejawem odpowiedzialności podmiotowej (subiektywnej), skoro jego niezbędną przesłanką jest wina umyślna albo rażące niedbalstwo (art. 24 § 2 Pr. spółdz.), o tyle wykreślenie jest niezależne od winy i stanowi przejaw odpowiedzialności przedmiotowej (obiektywnej). Pierwszą przesłanką wykreślenia członka ze spółdzielni jest niewykonywanie obowiązków statutowych z przyczyn przez niego niezawinionych. Chodzi tu jedynie o obowiązki o podstawowym znaczeniu, tj. takie, których trwałe niewykonywanie przekreśla społeczno-gospodarczy sens stosunku członkostwa w spółdzielni. Drugą przesłanką wykreślenia jest istnienie przyczyny określonej w statucie, nie każdy bowiem wypadek niezawinionego niewykonywania obowiązków członkowskich może spowodować zastosowanie sankcji. Powstaje w związku z tym pytanie, czy statutową przyczyną wykreślenia może być zaprzestanie zarządzania przez spółdzielnię domem jednorodzinnym w następstwie przeniesienia jego własności na rzecz członka (nazwanego w § 18 ust. 3 statutu pozwanej Spółdzielni niefortunnie „przekształceniem spółdzielczego prawa do domu jednorodzinnego w prawo odrębnej własności”). Dopuszczalność wykreślenia członka ze spółdzielni mieszkaniowej została znacznie ograniczona po wejściu w życie ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (jedn. tekst: Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.; dalej: „u.o.p.l.”). 5 Zgodnie z art. 11 ust. 8 tej ustawy, w wypadku stosunków prawnych, które nie ustają przez wypowiedzenie, a w szczególności w wypadku spółdzielczego prawa do lokalu, nie jest dopuszczalne ustanie stosunku prawnego w sposób i z przyczyn mniej korzystnych dla lokatora niż to wynika z przepisów tego artykułu. Wykreślenie członka ze spółdzielni mieszkaniowej prowadziłoby do ustania stosunku prawnego z przyczyn mniej korzystnych dla lokatora niż to wynika z przepisów art. 11 u.o.p.l. Możliwość wykreślenia ze spółdzielni mieszkaniowej może zatem odnosić się wyłącznie do takiego członka, który nie jest już lokatorem. Mogłoby to dotyczyć takiego członka, któremu przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, które wygasło na skutek uchwały spółdzielni podjętej na podstawie art. 11 ust. 11 -13 u.s.m., jednakże w takim wypadku członkostwo wygasa ex lege (art. 11 ust. 14 u.s.m.). W praktyce wykreślenie członka, któremu przysługuje albo przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, jest więc de lege lata niemożliwe, mimo że co innego zdaje się wynikać z art. 11 ust. 1 u.s.m. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 30 marca 2004 r., K 32/03 (OTK-A 2004, nr 3, poz. 22) ostatecznie przekreślił zasadę związania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu z członkostwem w spółdzielni, stwierdzając m.in. niezgodność art. 172 ust. 2 i art. 178 ust. 1 u.s.m. z Konstytucją. W konsekwencji ustanie członkostwa w spółdzielni nie mogło już w żadnym wypadku doprowadzić do wygaśnięcia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Od początku zaś obowiązywania ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych prawo odrębnej własności lokalu nie było związane z członkostwem w spółdzielni. Oznacza to, że wykreślenie członka ze spółdzielni mieszkaniowej może być de lege lata dopuszczalne w szczególności w sytuacji, gdy członek zbył przysługujące mu spółdzielcze własnościowego prawo do lokalu, albo odrębną własność lokalu albo własność domu jednorodzinnego, ale nie wystąpił ze spółdzielni oraz nie przysługuje mu w tej spółdzielni żadne prawo do lokalu ani też nie ubiega się o ustanowienie takiego prawa. Sytuacja, gdy spółdzielnia mieszkaniowa zaprzestaje zarządzania domem jednorodzinnym w następstwie przeniesienia jego własności na rzecz członka, nie mieści się natomiast w ustawowej formule wykreślenia. Po pierwsze, nie oznacza ona niewykonywania przez członka spółdzielni obowiązków statutowych 6 z przyczyn przez nie tylko przez niego niezawinionych, ale również takich, na które nie miał on żadnego wpływu. Po drugie, stosunek członkostwa w spółdzielni mieszkaniowej może istnieć właśnie niezależnie od przysługiwania członkowi majątkowych praw do lokalu znajdującego się w zasobach spółdzielni mieszkaniowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2013 r., II CSK 283/13, Monitor Spółdzielczy 2013, nr 2, s. 35). Znajduje to potwierdzenie w art. 26 ust. 1 u.s.m., według którego po wyodrębnieniu własności ostatniego lokalu w określonym budynku lub budynkach położonych w obrębie danej nieruchomości stosuje się przepisy ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.), niezależnie od pozostawania przez właścicieli członkami spółdzielni. Zgodnie z art. 2 ust. 3 zdanie 2 u.s.m., do domów jednorodzinnych stosuje się przepisy ustawy dotyczące lokali. Z przepisu tego zdaje się wynikać, że przewiduje on stosowanie prawa wprost. Nie ulega jednak wątpliwości, że art. 26 ust. 1 u.s.m. może być stosowany do domów jednorodzinnych nie wprost, ale odpowiednio, ustawa o własności lokali nie reguluje bowiem sytuacji prawnej takich domów. Z odpowiedniego stosowania art. 26 ust. 1 u.s.m. wynika zatem, że mimo przeniesienia własności domów jednorodzinnych na rzecz członków zachowują oni członkostwo w spółdzielni. W kwestionowanym przez powódkę postanowieniu statutu zamieszczono kategoryczne sformułowanie, że „wykreślenie następuje ...”, co oznacza obowiązek właściwego organu spółdzielni wykreślenia jej członka. Tymczasem z zasady samorządności spółdzielni wynika, że wykreślenie członka ze spółdzielni jest zawsze tylko jej prawem, nigdy zaś obowiązkiem. Spółdzielnia samodzielnie decyduje o tym, czy wykluczyć lub wykreślić członka. Żaden organ ani podmiot zewnętrzny nie może jej narzucić decyzji o pozbawieniu członkostwa. Wykreślenie nie jest też zależne od niczyjej zgody. O tym, że de lege lata nie istnieje prawny obowiązek spółdzielni wykreślenia jej członka, świadczą expressis verbis sformułowania art. 24 § 1 („spółdzielnia może rozwiązać stosunek członkostwa”) i § 3 („członek ... może być wykreślony”) Pr. spółdz. Rozważane postanowienie statutu pozwanej Spółdzielni jest poza tym niezgodne z wyrażoną w art. 58 ust. 1 Konstytucji RP zasadą wolności zrzeszania się, na co trafnie zwrócono uwagę w skardze kasacyjnej. 7 Postanowienie zamieszczone w § 18 ust. 3 statutu pozwanej Spółdzielni jest zatem sprzeczne z art. 24 § 1 i 3 Pr. spółdz., art. 26 ust. 1 w związku z art. 2 ust. 3 zdanie 2 u.s.m. oraz art. 58 ust. 1 Konstytucji RP i w konsekwencji nieważne. Sankcja nieważności znajduje podstawę prawną w art. 42 § 2 Pr. spółdz. Nie stanowi natomiast takiej podstawy art. 58 § 1 k.c., którego stosowanie w zakresie dotyczącym sprzeczności czynności prawnej z ustawą została wyłączona przez art. 42 § 2 Pr. spółdz. na zasadzie lex specialis derogat legi generali. Bezprzedmiotowe są podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 83 ust. 6 i 7 u.s.m. Nie ma bowiem podstaw do przyjęcia, że - jak twierdzi skarżąca - przepisy te wyłączają możliwość odwołania się do jednolicie przyjętej w orzecznictwie interpretacji, iż uchybienia formalne, związane ze zwołaniem walnego zgromadzenia lub obradowania na nim, mogą prowadzić do uchylenia (ustalenia nieważności) uchwały tylko wtedy, gdy miały one lub mogły mieć wpływ na treść uchwały. Bezprzedmiotowe są również zarzuty naruszenia art. 18 § 1 Pr. spółdz. w związku z art. 32 i art. 2 Konstytucji RP. Artykuł 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP odnoszą się odpowiednio do Rzeczypospolitej Polskiej i władz publicznych, a nie do spółdzielni bądź innych podmiotów prawa prywatnego. Artykuł 32 ust. 2 Konstytucji RP i art. 18 § 1 Pr. spółdz., dotyczące odpowiednio zakazu dyskryminacji oraz równości praw i obowiązków wynikających z członkostwa w spółdzielni, teoretycznie mogą mieć zastosowanie do spółdzielni. Zarzuty naruszenia tych przepisów zostały podniesione w skardze kasacyjnej w kontekście niedostarczenia przez pozwaną Spółdzielnię powódce lokalu o innym przeznaczeniu. Trzeba się zgodzić z powódką, że nawet przy założeniu, iż jej wykreślenie mogłoby nastąpić w związku z przeniesieniem na nią własności domu jednorodzinnego, byłoby ono niedopuszczalne w związku z ubieganiem się przez powódkę o ustanowienie prawa do lokalu o innym przeznaczeniu. Okoliczność ta nie ma jednak znaczenia w niniejszej sprawie, której przedmiotem nie jest zasadność wykreślenia powódki z pozwanej Spółdzielni, ale ocena zgodności z ustawą abstrakcyjnego postanowienia § 18 ust. 3 statutu. 8 Zarzuty naruszenia przepisów postępowania, mianowicie art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c., zostały w skardze kasacyjnej sformułowane w taki sposób, że w istocie powtarzają zarzuty naruszenia prawa materialnego i w konsekwencji nie mogą być przedmiotem samodzielnej oceny. Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. db