III CZP 25/06

Uchwała z dnia 20 kwietnia 2006 r., III CZP 25/06 
 
Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca) 
Sędzia SN Mirosław Bączyk 
Sędzia SN Iwona Koper 
 
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Alfredy K. przeciwko Agencji 
Nieruchomości Rolnych w W. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po 
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 kwietnia 2006 r., 
przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, zagadnienia 
prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Warszawie postanowieniem z 
dnia 19 grudnia 2005 r.: 
"Czy prawo zaliczania, realizowane roszczeniem o zobowiązanie do złożenia 
oświadczenia woli w przedmiocie przeniesienia własności nieruchomości rolnej 
stanowiącej własność Skarbu Państwa po wejściu w życie ustawy z dnia 8 lipca 
2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości 
poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej podlega przewidzianym w niej 
ograniczeniom?" 
podjął uchwałę: 
 
W sprawie o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli sprzedaży 
nieruchomości rolnej z zaliczeniem na poczet ceny wartości nieruchomości 
pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, 
wytoczonej przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych przez osobę 
ubiegającą się o nabycie nieruchomości rolnej, która wygrała przetarg w 
czasie obowiązywania art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce 
nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) w 
brzmieniu nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 
2002 r., K 33/02 (Dz.U. z 2003 r. Nr 1, poz. 15), nie mają zastosowania 
ograniczenia zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza 
obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przewidziane w ustawie z dnia 
8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia 

nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 
169, poz. 1418). Suma podlegająca zaliczeniu na poczet ceny nie może jednak 
obejmować kwot, w których granicach prawo do rekompensaty zostało 
wykonane do chwili zamknięcia rozprawy. 
 
Uzasadnienie 
 
Kierownik Urzędu Rejonowego w Warszawie zaświadczeniem z dnia 14 
kwietnia 1998 r. potwierdził, że Stanisława i Michał B. byli właścicielami 
nieruchomości o wartości 269 160 zł położonej na terenach niewchodzących w 
skład obecnego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i że w związku z tym Alfreda 
K. – ich spadkobierczyni i osoba wskazana przez inną spadkobierczynię – ma 
prawo zaliczyć wartość tej nieruchomości, zgodnie z właściwymi przepisami, na 
poczet ceny sprzedaży nieruchomości lub na poczet opłat za użytkowanie 
wieczyste. 
Dnia 13 czerwca 2003 r. Alfreda K. wzięła udział w publicznym 
nieograniczonym przetargu ustnym na sprzedaż nieruchomości rolnych 
wchodzących w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa. Alfreda K. 
wygrała przetarg dotyczący nieruchomości rolnych położonych w P. i G., o 
powierzchni 46,5604 ha, za łączną cenę 222 000 zł. W ustalonym terminie zawarcia 
umowy sprzedaży nieruchomości, tj. w dniu 10 lipca 2003 r., sporządzono w formie 
aktu notarialnego protokół obejmujący oświadczenie Agencji Własności Rolnej 
Skarbu Państwa, że cena nie została uiszczona, oraz oświadczenie pełnomocnika 
Alfredy K., iż nie przedłożył dowodu wpłaty ceny, gdyż zażądał zaliczenia na poczet 
ceny, zgodnie z art. 212 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce 
nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm. – dalej: 
„u.g.n.”), wartości mienia pozostawionego poza granicami kraju. W dniu 20 sierpnia 
2003 r. Alfreda K. wniosła pozew o zobowiązanie Agencji Nieruchomości Rolnych 
(następczyni prawnej Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa) do złożenia 
oświadczenia woli sprzedaży nieruchomości, co do których powódka wygrała 
przetarg, z zaliczeniem na poczet ceny kwoty 222 000 zł z przysługującego 
powódce na podstawie art. 212 u.g.n. prawa do zaliczenia.  
Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 grudnia 2003 r. uwzględnił powództwo. 
Wyrok ten został zaskarżony przez stronę pozwaną. W toku postępowania 

apelacyjnego powódka przedłożyła prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w 
Olsztynie z dnia 8 grudnia 2003 r., zobowiązujący Agencję Nieruchomości Rolnych, 
zgodnie z wynikami przetargu z dnia 15 lipca 2003 r., do przeniesienia na powódkę 
własności nieruchomości o powierzchni 6,91 ha położonej w M. za cenę 34 500 zł, 
na której poczet zaliczono wartość mienia zabużańskiego objętego zaświadczeniem 
Kierownika Urzędu Rejonowego w W. Powódka w toku postępowania apelacyjnego 
przyznała ponadto i wykazała dokumentami, że w dniu 1 czerwca 2004 r. nabyła 
własność nieruchomości rolnej o powierzchni 21 ha położonej w S. za cenę, na 
której poczet zaliczono kwotę 35 000 zł z sumy określonej w ww. zaświadczeniu, 
jednocześnie podwyższając tę sumę w ramach waloryzacji do wysokości 355 591 
zł, a w dniu 13 sierpnia 2004 r. – własność nieruchomości rolnej o powierzchni 
14,73 ha położonej w K. za cenę, na której poczet zaliczono kwotę 1782 zł z sumy 
ustalonej w zaświadczeniu, dokonując zarazem waloryzacji tej sumy do wysokości 
362 779,50 zł. 
U podstaw znajdujących wyraz w pytaniu skierowanym do Sądu Najwyższego 
wątpliwości, które się nasunęły Sądowi Apelacyjnemu w związku z apelacją strony 
pozwanej, leżą przede wszystkim zmiany stanu prawnego dotyczącego tzw. mienia 
zabużańskiego. W dniu rozstrzygnięcia przetargu (13 czerwca 2003 r.) oraz w dniu, 
w którym miało nastąpić zawarcie umowy sprzedaży objętych licytacją 
nieruchomości (10 lipca 2003 r.), a także w dniu wydania wyroku przez Sąd 
Okręgowy (15 grudnia 2003 r.) obowiązywał art. 212 u.g.n. w kształcie nadanym 
wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 2002 r., K 33/02 (OTK-A 
Zb.Urz. 2002, nr 7, poz. 97), tj. bez ograniczeń zastosowania wyeliminowanych tym 
wyrokiem. 
W dniu 30 stycznia 2004 r., a więc już w toku postępowania apelacyjnego, 
weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny 
sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu 
Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami 
państwa polskiego (Dz.U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm. – dalej: „ustawa z dnia 12 
grudnia 2003 r.”), zawierająca rozwiązania restrykcyjne w stosunku do dotychczas 
obowiązujących. Przewidywała ona, że prawo do zaliczenia wartości nieruchomości 
pozostawionych nie przysługuje osobom, które jako ekwiwalent nieruchomości 
pozostawionych nabyły na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów 
własność albo użytkowanie wieczyste nieruchomości Skarbu Państwa (art. 2 ust. 4 i 

art. 16), oraz ustanawiała górne pułapy zaliczenia: 15% wartości pozostawionych 
nieruchomości, nie więcej jednak niż 50 000 zł. 
Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04 (OTK-A 
Zb.Urz. 2004, nr 11, poz. 117) uznał za niekonstytucyjne m.in. przepisy zawierające 
wspomniane restrykcje, a utratę mocy przepisu ustanawiającego górne pułapy 
zaliczenia określił na dzień 30 kwietnia 2005 r. 
W dniu 7 października 2005 r. w miejsce ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. 
weszła w życie ustawa z dnia z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z 
tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej 
Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 – dalej: „ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.”). Ustawa 
ta ogranicza zaliczenie wartości pozostawionych nieruchomości do 20% (art. 13 ust. 
2) oraz przewiduje pomniejszenie wysokości zaliczonej kwoty o wartość nabytego 
już prawa jako surogatu pozostawionych nieruchomości (art. 13 ust. 3). Według tej 
ustawy, kwota odpowiadająca wartości nieruchomości pozostawionych oraz kwota 
odpowiadająca wartości nabytego już prawa jako surogatu pozostawionych 
nieruchomości podlegają waloryzacji „na dzień” realizacji prawa do rekompensaty 
przez organy, jednostki organizacyjne i agencje, którym zostało powierzone 
wykonywanie uprawnień właścicielskich Skarbu Państwa (art. 14 ust. 3). Ustawa ta 
określa także sposób realizacji prawa do rekompensaty (art. 18 i 19). Na zasadach 
w niej przewidzianych realizowane jest również niewykonane dotychczas prawo do 
zaliczenia potwierdzone zaświadczeniem lub decyzją wydaną przed wejściem w 
życie tej ustawy. Realizacja ta zakłada podjęcie pewnych czynności przez osoby 
uprawnione i wojewodę (art. 7 ust. 3). 
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nasuwa się pytanie o wpływ przedstawionych 
zmian stanu prawnego dotyczącego tzw. mienia zabużańskiego na ocenę 
powództwa Alfredy K. Powództwo to, według Sądu Apelacyjnego, obejmuje dwa 
żądania. Pierwsze dotyczy stwierdzenia zobowiązania strony pozwanej do zawarcia 
umowy sprzedaży oznaczonych nieruchomości rolnych wynikającego z wygrania 
przez powódkę przetargu przeprowadzonego na podstawie rozporządzenia Ministra 
Skarbu Państwa z dnia 14 października 1999 r. w sprawie określenia 
szczegółowego trybu sprzedaży nieruchomości i ich części składowych, warunków 
rozkładania ceny sprzedaży na raty, stawek szacunkowych gruntów oraz trybu 
przeprowadzania przetargów na dzierżawę (Dz.U. Nr 90, poz. 1013 ze zm. – dalej: 
„rozporządzenie z dnia 14 października 1999 r.”). Zmierza ono do uzyskania 

orzeczenia o charakterze prawokształtującym (art. 64 k.c. i 1047 k.p.c.), czyli 
konstytutywnego, ze skutkiem ex nunc. Drugie żądanie dotyczy oznaczenia 
sposobu dokonania zapłaty przez zaliczenie na poczet ceny nieruchomości wartości 
mienia pozostawionego na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru 
Polski. Również więc ono zmierza – zdaniem Sądu Apelacyjnego – do uzyskania 
orzeczenia o charakterze prawokształtującym, czyli konstytutywnego, ze skutkiem 
ex nunc. Żądania te pozostają w bardzo ścisłym związku. Podstawą odmowy 
zawarcia umowy sprzedaży przez Agencję było niegodzenie się na zaliczenie na 
poczet ceny wartości nieruchomości pozostawionych. Poza tym skorzystanie z 
prawa zaliczenia zakłada powstanie stosunku prawnego, na którego podstawie 
osoba uprawniona do zaliczenia jest zobowiązana do zapłaty ceny nieruchomości 
lub opłaty z tytułu użytkowania wieczystego. (...) 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
Czasowy zasięg zastosowania ustaw z dnia 12 grudnia 2003 r. i z dnia 8 lipca 
2005 r. został oparty na zasadzie bezpośredniego stosowania ustawy nowej. 
Dotyczy to nie tylko przepisów o charakterze procesowym (zob. art. 6 ust. 4, art. 9 i 
15 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz art. 7 ust. 3 i 4, art. 8 ust. 1 pkt 2, art. 19 
ust. 5 i art. 20 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.), ale i przepisów materialnoprawnych 
(por. w szczególności art. 2 ust. 3 i 4, art. 7 i 16 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. 
oraz art. 4, 6 ust. 3, art. 12, 13 ust. 3, art. 14 ust. 1, 2 i 3 i art. 18 ust. 1 ustawy z 
dnia 8 lipca 2005 r.; zob. także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 
2004 r., K 2/04). W konsekwencji, prawo do zaliczenia w zakresie, w jakim zostało 
wykonane na podstawie ustawy starej, tj. na podstawie art. 212 u.g.n. w związku z 
rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 1998 r. w sprawie sposobu 
zaliczania wartości nieruchomości pozostawionych za granicą na pokrycie ceny 
sprzedaży nieruchomości lub opłat za użytkowanie wieczyste oraz sposobu 
ustalania wartości tych nieruchomości (Dz.U. Nr 9, poz. 32 ze zm. – dalej: 
„rozporządzenie z dnia 13 stycznia 1998 r.”) lub na podstawie przepisów ustawy z 
dnia 12 grudnia 2003 r., nie podlegało oddziaływaniu ustawy nowej. Przepisy 
ustawy nowej, tj. przepisy – najpierw – ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., a 
następnie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. objęły zasięgiem swego zastosowania tylko 
niezrealizowane w chwili ich wejścia w życie części prawa do zaliczenia. 
Artykuł 212 u.g.n., ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz ustawa z dnia 8 lipca 
2005 r. są kontynuacją wielu wcześniejszych regulacji przyznających na 

określonych zasadach prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego poza 
obecnymi granicami Polski. Zasadnicza różnica pomiędzy prawem do zaliczenia 
przewidzianym w art. 212 u.g.n. i ustawie z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz prawem do 
rekompensaty w formie zaliczenia przewidzianym w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. a 
prawem do zaliczenia regulowanym przepisami obowiązującymi przed wejściem w 
życie art. 212 u.g.n. polega na tym, że przed wymienioną datą prawo do zaliczenia 
realizowano w drodze decyzji administracyjnej, której wydanie związane było ze 
sprzedażą nieruchomości państwowej (Skarbu Państwa) lub jej oddaniem w 
użytkowanie wieczyste (por. § 5 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 
września 1985 r. w sprawie zaliczania wartości mienia nieruchomego 
pozostawionego za granicą na poczet opłat za użytkowanie wieczyste lub na 
pokrycie ceny sprzedaży działki budowlanej i położonych na niej budynków, Dz.U. 
nr 47, poz. 244 ze zm. oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 
lutego 1988 r., III AZP 17/87, OSNC 1989, nr 7-8, poz. 118). Od tej natomiast daty 
decyzja (do 14 dnia września 2001 r. – zaświadczenie) organu administracyjnego 
jedynie stwierdza prawo do zaliczenia (prawo do rekompensaty – m.in. – w formie 
zaliczenia), uczynienie zaś użytku z tego prawa, jego realizacja, następuje później 
w związku z zawarciem odpowiedniej umowy (por. § 6 rozporządzenia z dnia 13 
stycznia 1998 r., art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. oraz art. 14 ust. 1 
ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.). 
Charakter prawa do zaliczenia (prawa do rekompensaty w formie zaliczenia) 
jest przedmiotem kontrowersji (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 
grudnia 2002 r., K 33/02). Na tle regulacji obowiązujących przed wejściem w życie 
art. 212 u.g.n. najbardziej przekonuje stanowisko wyrażone w nawiązaniu do 
uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasady prawnej – z dnia 22 
czerwca 1989 r., III CZP 32/89 (OSNC 1989, nr 12, poz. 187), ujmujące to prawo 
jako wynikające ze stosunku administracyjnego prawo majątkowe o charakterze 
publicznym. Pogląd kwalifikujący prawo do zaliczenia jako prawo majątkowe 
publiczne o swoistej funkcji umarzania określonych zobowiązań pieniężnych 
uzyskał też szeroką akceptację w najnowszym orzecznictwie dotyczącym art. 212 
u.g.n. oraz ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., zbieżnej w istotnych punktach z 
ustawą z dnia 8 lipca 2005 r. (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 
grudnia 2002 r., K 33/02 i z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04 oraz wyroki Sądu 
Najwyższego z dnia 16 stycznia 2004 r., III CK 266/02, nie publ., z dnia 30 czerwca 

2004 r., IV CK 491/03, "Biuletyn SN" 2004, nr 11, s. 12,  z dnia 6 października 
2004 r., I CK 447/03, nie publ.,  z dnia 19 listopada 2004 r., nie publ., z dnia 19 
stycznia 2005 r., IV CK 262/04, nie publ. oraz z dnia 31 marca 2005 r., V CK 
309/04, nie publ.).  
W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04,   
podkreślono socjalny, „pomocowy” charakter prawa do zaliczenia. Uznanie ponadto 
tego prawa przez Trybunał Konstytucyjny za dziedziczne jest nieścisłe. Zgodnie z 
art. 922 k.c., w skład spadku wchodzą i podlegają dziedziczeniu oczywiście tylko 
majątkowe prawa cywilne. Przejście prawa do zaliczenia (prawa do rekompensaty 
w formie zaliczenia) po śmierci uprawnionego na osoby wymienione w art. 212 ust. 
5 u.g.n. lub na osoby określone w art. 2 ust. 2 i art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 12 
grudnia 2003 r. albo na osoby wskazane w art. 3 ust. 2 i art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 
8 lipca 2005 r. powinno być przy kwalifikacji tego prawa jako prawa publicznego 
traktowane jako następujące nie w drodze dziedziczenia, lecz z mocy powołanych 
przepisów szczególnych, podobnie jak przejście, zgodnie z art. z art. 97 ustawy z 
dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, 
poz. 60 ze zm.), praw i obowiązków podatkowych zmarłego podatnika. 
Publiczne majątkowe prawo do zaliczenia (prawo do rekompensaty w formie 
zaliczenia) nie jest jednak jedynym elementem wyznaczającym sytuację prawną 
podmiotu tego prawa. Z prawem tym związane są ponadto, ze względu na sposób 
jego realizacji, określone uprawnienia o charakterze cywilnym. Spełnienie przez to 
prawo swej funkcji, polegającej na możliwości umorzenia określonych zobowiązań 
pieniężnych, wymaga zawarcia przez uprawnionego, legitymującego się stosowną 
decyzją (zaświadczeniem), odpowiedniej umowy. Według § 6 rozporządzenia z dnia 
13 stycznia 1998 r., wymienione w tym przepisie organy, jednostki organizacyjne i 
podmioty, rozporządzając mieniem Skarbu Państwa, nie mogły wyłączyć „zapłaty” 
ceny nieruchomości lub opłat z tytułu użytkowania wieczystego w sposób określony 
w art. 212 u.g.n., tj. przez zaliczenie wartości pozostawionego mienia. Normy 
podobnej treści znalazły wyraz także w art. 7 ust. 1 z dnia 12 grudnia 2003 r. i art. 
14 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.  
Z tych regulacji wynika, po pierwsze, niemożność zastrzeżenia pod sankcją 
nieważności (art. 58 § 1 k.c.) w umowach sprzedaży nieruchomości oraz umowach 
o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste objętych zasięgiem 
zastosowania tych regulacji postanowień wykluczających zaliczenie na poczet ceny 

nieruchomości lub opłat z tytułu użytkowania wieczystego wartości pozostawionego 
mienia. Po drugie, w razie zawarcia którejkolwiek z wspomnianych umów przez 
osobę legitymującą się zaświadczeniem lub decyzją stwierdzającą prawo do 
zaliczenia, z omawianych regulacji wynika obowiązek kontrahenta akceptacji 
oświadczenia uprawnionego o zaliczeniu na poczet ceny nieruchomości lub opłaty z 
tytułu użytkowania wieczystego wartości pozostawionego mienia. Należy 
konsekwentnie przyjąć, że obowiązkowi temu odpowiada roszczenie uprawnionego, 
w razie więc niespełnienia dobrowolnie tego obowiązku przez kontrahenta, 
uprawniony może wytoczyć powództwo o zobowiązanie go, ze skutkami 
przewidzianymi w art. 64 k.c. i 1047 k.p.c., do złożenia oświadczenia woli 
zawierającego zgodę na umorzenie w określonym zakresie ceny lub opłaty przez 
zaliczenie na jej poczet wartości pozostawionego mienia. 
Gdy osoba uprawniona wygrała przetarg (aukcję) na sprzedaż nieruchomości, 
której cenę wolno uiścić przez zaliczenie wartości pozostawionego mienia, lecz do 
sprzedaży wylicytowanej nieruchomości nie doszło, osoba uprawniona może 
wystąpić z pozwem o zobowiązanie strony pozwanej do złożenia oświadczenia woli 
sprzedaży objętej licytacją nieruchomości (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 
sierpnia 1994 r., III CZP 96/94 (OSNC 1995, nr 1, poz. 11), oraz do złożenia 
oświadczenia woli zawierającego zgodę na zaliczenie na poczet ceny wartości 
pozostawionego mienia. Według uchwały składu siedmiu sędziów Sądu 
Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., mającej moc zasady prawnej, III CZP 32/66 
(OSNC 1968, nr 12, poz. 199), gdy pozwany zobowiązany jest do złożenia 
oznaczonego oświadczenia woli mającego stanowić składnik umowy, a sąd 
uwzględnił powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie 
zgodnie z żądaniem powoda, następuje taki skutek jakby doszło nie tylko do 
złożenia oświadczenia woli przez pozwanego, ale i do zawarcia umowy. Skutek ten 
powstaje, choćby dla umowy, do której zawarcia zobowiązany był pozwany, istniał 
wymóg formy szczególnej, nie wyłączając formy ad solemnitatem. Wobec tego, że 
w razie sprzedaży objętej licytacją nieruchomości mają – zgodnie z art. 64 k.c. i 
1047 k.p.c. – powstać takie skutki jak gdyby doszło do zawarcia tej umowy 
(całkowite uwzględnienie powództwa), albo jak gdyby doszło do złożenia 
oświadczenia woli przez sprzedawcę nieruchomości (nie uwzględnienie powództwa 
w całości), wyrok powinien określać wszystkie postanowienia, które musiałaby 
obejmować umowa sprzedaży nieruchomości, gdyby została zawarta, jak też 

sporne elementy treści wynikającego z niej stosunku prawnego, wyznaczone przez 
ustawę (art. 56 k.c.). Powinien więc m.in. stwierdzać objęty sporem stron obowiązek 
zawarcia umowy sprzedaży nieruchomości na warunkach dopuszczających 
zaliczenie w określonym zakresie na poczet ceny wartości mienia pozostawionego.  
W związku z przyjętą w art. 155 § 1 k.c. konstrukcją umowy o podwójnym 
skutku wyłania się też kwestia uzależnienia złożenia oświadczenia woli sprzedaży 
nieruchomości od świadczenia wzajemnego. Według art. 1047 § 2 k.p.c., jeżeli 
złożenie oświadczenia woli jest uzależnione od świadczenia wzajemnego 
wierzyciela, wyrok zastąpi to oświadczenie, a w przypadku, w którym uwzględnia 
powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z 
żądaniem powoda – umowę, dopiero z chwilą prawomocnego nadania mu klauzuli 
wykonalności. Świadczeniem wzajemnym kupującego, odpowiadającym 
świadczeniu sprzedawcy polegającemu na przeniesieniu własności rzeczy na 
kupującego, jest zapłata ceny. Uzależnienie złożenia oświadczenia woli sprzedaży 
nieruchomości od zapłaty ceny powinno być zastrzeżone w sentencji wyroku. 
Zastrzeżenia takiego nie należy jednak zamieszczać, gdy cena może być zgodnie z 
żądaniem powoda w całości pokryta przez zaliczenie na jej poczet wartości 
pozostawionego mienia. W takim razie, obok orzeczenia o zobowiązaniu 
pozwanego do złożenia oświadczenia woli sprzedaży nieruchomości, powinno 
zostać zamieszczone orzeczenie o zobowiązaniu pozwanego do złożenia 
oświadczenia woli zawierającego zgodę na zaliczenie na poczet ceny wartości 
pozostawionego mienia. Wyrok o takiej treści wywrze skutek, o którym mowa w art. 
64 k.c. i art. 1047 k.p.c., z chwilą uprawomocnienia się. Gdyby natomiast 
przedmiotem orzeczenia dotyczącego zgody na zaliczenia była – w przypadkach, w 
których nie sprzeciwia się to woli powoda – jedynie część ceny, co do pozostałej 
części ceny, jako świadczenia wzajemnego, powinno zostać zamieszczone 
zastrzeżenie, o którym mowa w art. 1047 § 2 k.p.c. W przypadku takiego 
zastrzeżenia wyrok wywrze skutek, o którym mowa w art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c., 
dopiero z chwilą prawomocnego nadania mu klauzuli wykonalności. 
Nie ulega wątpliwości, że według stanu prawnego wynikającego z art. 212 
u.g.n., w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 2002 r., K 
33/02 (art. 190 Konstytucji), prawo do zaliczenia mogło być realizowane także w 
związku ze sprzedażą osobie legitymującej się stwierdzeniem tego prawa 
nieruchomości rolnej stanowiącej własność Skarbu Państwa. Zakres tego prawa nie 

podlegał przy tym ograniczeniom wprowadzonym przez późniejsze regulacje. 
Organizator przeprowadzonego w tym czasie na podstawie rozporządzenia z dnia 
14 października 1999 r. przetargu na sprzedaż nieruchomości rolnej Skarbu 
Państwa powinien więc, postępując prawidłowo, sprzedać tę nieruchomość osobie, 
która wygrała przetarg i legitymuje się stwierdzeniem prawa do zaliczenia, na 
warunkach dopuszczających zaliczenie na poczet ceny pełnej wartości 
pozostawionego mienia. Konsekwentnie, również w sprawie o zobowiązanie do 
złożenia oświadczenia woli sprzedaży nieruchomości z zaliczeniem na poczet ceny 
wartości mienia pozostawionego, wytoczonej przez osobę, która w czasie 
obowiązywania art. 212 u.g.n. – a przy tym już po ogłoszeniu wyroku Trybunału 
Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 2002 r., K 33/02 – wygrała przetarg 
przeprowadzony na podstawie rozporządzenia z dnia 14 października 1999 r., 
miarodajny do oceny dopuszczalności zaliczenia na poczet ceny wartości mienia 
pozostawionego i dopuszczalnego zakresu tego zaliczenia powinien być stan 
prawny wynikający z art. 212 u.g.n. w świetle wymienionego wyroku Trybunału 
Konstytucyjnego. W takiej sprawie chodzi o wymuszenie obowiązku zawarcia 
umowy na warunkach wynikających z tego stanu prawnego. Przypadki, w których w 
czasie obowiązywania wskazanego stanu prawnego wprawdzie nie doszło, ale 
powinno dojść do realizacji prawa do zaliczenia, należy więc uznać za wyłączone 
spod ograniczeń wprowadzonych przez obecnie obowiązującą ustawę z dnia 8 lipca 
2005 r. 
W omawianej sytuacji ocenie dopuszczalności zaliczenia na poczet ceny 
wartości mienia pozostawionego i dopuszczalnego zakresu tego zaliczenia według 
wspomnianego stanu prawnego nie powinien też stać na przeszkodzie 
konstytutywny, następujący ex nunc skutek orzeczeń zastępujących oświadczenie 
woli pozwanego (art. 64 k.c. i 1047 k.p.c.). Skutek jest powiązany z zawartym w 
nich rozstrzygnięciem o obowiązku spełnienia przez pozwanego świadczenia 
polegającego na złożeniu oznaczonego oświadczenia woli jedynie w celach 
egzekucyjnych; po to tylko, aby wykluczyć wykonanie orzeczeń zasądzających takie 
świadczenie w drodze przymuszenia dłużnika do złożenia odpowiedniego 
oświadczenia woli (1050 k.p.c.). Z tego punktu widzenia skutku jest obojętne, z 
jakiej chwili pochodzi stan prawny rozstrzygający o obowiązku złożenia przez 
pozwanego oznaczonego oświadczenia woli. 

Wszystkie jednak kwoty, w granicach których powód przed zamknięciem 
rozprawy wykonał już skutecznie prawo do zaliczenia – bez względu na to, czy 
nastąpiło to na podstawie art. 212 u.g.n., czy też na podstawie ustawy z dnia 12 
grudnia 2003 r. albo ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., jak też bez względu na to, kiedy 
powstało umorzone w ten sposób zobowiązanie – muszą być oczywiście wyłączone 
z sumy podlegającej zaliczeniu na poczet ceny w sprawie o zobowiązanie do 
złożenia oświadczenia woli sprzedaży nieruchomości, wytoczonej przez kandydata 
na nabywcę wyłonionego w wyniku przetargu przeprowadzonym na podstawie 
rozporządzenia z dnia 14 października 1999 r. w czasie obowiązywania art. 212 
u.g.n. w brzmieniu po wejściu w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 
grudnia 2002 r., K 33/02. W przeciwnym razie doszłoby do wykorzystania prawa do 
zaliczenia po raz drugi, mimo jego niewątpliwego wygaśnięcia wskutek uprzedniego 
wykonania. Dokonując oceny stanu realizacji prawa do zaliczenia w chwili 
zamknięcia rozprawy sąd powinien mieć na względzie regulacje ustawy z dnia 8 
lipca 2005 r. dotyczące dokumentowania tego stanu 
Ze względu na to, że wyrok sądu zastępuje oświadczenie woli pozwanego 
(umowę, do której zawarcia był on zobowiązany), sąd powinien także, stosując 
odpowiednio regulacje ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., dokonać waloryzacji prawa do 
zaliczenia (prawa do rekompensaty w formie zaliczenia), adnotacji o wynikającej z 
wyroku realizacji prawa do zaliczenia na zaświadczeniu lub decyzji stwierdzającej to 
prawo oraz stosownych zawiadomień (informacji) o tej realizacji. 
Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).