III ZP 8/99

Uchwała z dnia 11 maja 1999 r. III ZP 8/99 Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski (spra- wozdawca), Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Janusza K. przeciwko Funduszowi Gwaranto- wanych Świadczeń Pracowniczych w E. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 11 maja 1999 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okrę- gowy w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 16 lutego 1999 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC: Czy odpowiednie stosowanie art. 7 ust. 4 o jakim mowa w art. 2 ust. 5 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. nowelizującej ustawę o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. Nr 87, poz. 435) należy rozumieć jako możliwość przywrócenia terminu do złożenia nowego wniosku o jakim stanowi art. 2 ust. 1 cytowanej ustawy, czy również jako możność pozyskiwania po dniu 31 grudnia 1997 r. niezbędnych załączników do tegoż wniosku, o których mowa w zdanie 2 art. 2 ust. 2 wymienionej ustawy ? p o d j ą ł następującą uchwałę: Termin wystąpienia z wnioskiem o wypłatę świadczeń pracowniczych, określony w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. Nr 87, poz. 435), nie podlega przywróceniu. U z a s a d n i e n i e Rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy w trybie art. 390 § 1 KPC zagadnienie prawne powstało w toku rozpoznawania sprawy z powództwa Janusza K. przeciwko 2 Funduszowi Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w E. o zasądzenie kwoty 507,48 zł. Powód twierdził, że dochodzona kwota odpowiada jego należności od byłego niewypłacalnego pracodawcy (Przedsiębiorstwa Budowlano-Produkcyjnego „S.” w M.) z tytułu odprawy należnej w związku z rozwiązaniem z dniem 31 stycznia 1993 r. umowy o pracę z przyczyn ekonomicznych. Z wnioskiem o wypłatę przedmiotowego świadczenia ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wystąpił powód dopiero w dniu 25 listopada 1998 r. Dyrektor Wojewódzkiego Urzędu Pracy w E. w piśmie z dnia 27 listopada 1998 r. odmówił wypłaty ze względu na nie- zachowanie przez powoda terminu określonego w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewy- płacalności pracodawcy (Dz.U. Nr 87, poz. 435). W przepisie tym przewidziano bo- wiem, że wystąpienie z wnioskiem może nastąpić w okresie do dnia 31 grudnia 1997 r. Dyrektor Wojewódzkiego Urzędu Pracy uważa, że termin ten nie może być przy- wrócony. W pozwie z dnia 4 grudnia 1998 r. powód przyznając uchybienie powyższego terminie wniósł przede wszystkim o jego przywrócenie. W uzasadnieniu tego wniosku powołał się na to, że oczekiwał na zakończenie postępowania sądowego w przed- miocie należnej mu odprawy. Już w dniu 3 stycznia 1996 r. wystąpił do Sądu Pracy w M. o zasądzenie. Ostatecznie sprawę rozpoznawał Sąd Rejonowy w Elblągu w pos- tępowaniu upadłościowym byłego zakładu pracy powoda. Powód uważa, że spór zakończyło dopiero postanowienie tego Sądu z dnia 5 października 1998 r. [...], co oznacza, że uchybienie terminowi (31 grudnia 1997 r.) do wystąpienia z wnioskiem o wypłatę świadczenia z Funduszu nastąpiło z przyczyny od powoda niezależnej. Rozpoznający niniejszą sprawę w pierwszej instancji Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Elblągu wyrokiem wstępnym z dnia 18 grudnia 1998 r. uznał roszczenie po- woda za usprawiedliwione co do zasady. Zasadnicze przesłanki tego rozstrzygnięcia zostały przedstawione w uzasadnieniu wyroku. Są one następujące: Powód może domagać się zaspokojenia dochodzonego w sprawie świadczenia wyłącznie na podstawie powołanej wyżej ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. Ponieważ powód wys- tąpił z wnioskiem o świadczenie po upływie przewidzianego terminu (31 grudnia 1997 r.), zasadniczą kwestią prawną pozostaje określenie charakteru prawnego tego ter- minu. Według Sądu jest to termin prawa administracyjnego, do którego mają zasto- sowanie określone w art. 58 KPA reguły przywracania. Wynika to, zdaniem Sądu 3 Rejonowego, z konsekwencji zastosowania art. 2 ust. 5 ustawy z 28 czerwca 1995 r. według którego przy realizacji wniosku o wypłatę świadczeń pracowniczych stosuje się odpowiednio między innymi art. 7 ust. 4 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.). Ten ostatni zaś przepis zawiera odesłanie do przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, a więc także do art. 58 tego Kodeksu, dotyczącego warunków przywrócenia uchybionego terminu. Przyjmując taką ocenę prawną Sąd Rejonowy ustalił, że zachodzą określone w art. 58 KPA warunki przy- wrócenia przedmiotowego terminu, gdyż powód podejmował „działania zmierzające do wyegzekwowania świadczenia i podejmował te działania na właściwej drodze”. Nie jest winą powoda – podkreślił Sąd – że zgłoszona przez powoda wierzytelność była długo rozpoznawana w postępowaniu sądowym, natomiast przeprowadzenie tego postępowania okazało się niezbędne, skoro art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r., jako wymóg formalny wniosku przewidywał złożenie prawomocnego orzeczenia sądowego zasądzającego należność z tytułu świadczenia pracowniczego. Od powyższego wyroku wstępnego, wniósł apelację pozwany Fundusz Gwa- rantowanych Świadczeń Pracowniczych zarzucając oparcie wyroku na błędnej wy- kładni art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. Zdaniem strony pozwanej usta- nowiony w powołanym przepisie termin zgłaszania wniosków o wypłatę określonych świadczeń z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych jest zawitym ter- minem prawa materialnego. Ustawa z 28 czerwca 1995 r. rozszerzyła możliwość zaspokojenia świadczeń przez Fundusz, ale tylko do dnia 31 grudnia 1997 r. W tym terminie powód mógł wystąpić z odpowiednim wnioskiem przedstawiając, zgodnie z art. 2 ust. 2 dokumenty potwierdzające niezaspokojenie świadczenia pracowniczego w postępowaniu upadłościowym lub poinformować, że w tej ostatniej kwestii toczy się postępowanie sądowe, od którego zależeć będzie, czy powodowi przysługiwać będą należności wyłącznie na gruncie ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. Rozpoznający apelację Sąd Okręgowy w Gdańsku uznał, że powstało w spra- wie zagadnienie prawne, które określił w postanowieniu z dnia 16 lutego 1999 r. Za stanowiskiem Sądu pierwszej instancji przemawiają – według Sądu Okręgowego – argumenty dotyczące warunku formalnego wniosku o wypłatę świadczenia z Fundu- szu. Do wniosku mają być bowiem dołączone załączniki określone w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r., które powstają w wyniku postępowania sądowego, na czas trwania którego zainteresowany nie ma realnego wpływu. Jednakże z drugiej 4 strony w przepisie art. 2 ust. 1 tej ustawy ustawodawca określił czas, do upływu któ- rego można dochodzić należności od Funduszu. Uwzględniając ponadto dotychcza- sowe regulacje o przedmiotowo ograniczonym zakresie świadczeń z Funduszu nale- żałoby opowiedzieć się raczej za stanowiskiem, że odpowiednie stosowanie art. 7 ust. 4 przy realizacji wniosku o jakim stanowi art. 2 ust. 5 ustawy, powoduje możli- wość przywrócenia terminu do złożenia samego wniosku w sytuacji niezależnej od wnioskodawcy. Do sytuacji takiej nie mogłoby odnosić się nieuzyskanie przez zainte- resowanego załączników wymaganych w art. 2 ust. 2 ustawy, gdyż te powinny istnieć najpóźniej w dniu 31 grudnia 1997 r., gdyż w przeciwnym razie termin ten możnaby wydłużać w nieskończoność i faktycznie okazałby się on zbędny. Z powyższego wynika, że Sąd Okręgowy w Gdańsku zakłada, iż przedmioto- wy termin, w razie jego uchybienia podlega przywróceniu. Przedstawione wątpliwości odnosiłyby się zatem nie do samej zasady przywracalności tego terminu, ale do jej zakresu. Sądowi Okręgowemu wydaje się wątpliwe jedynie, czy podstawą przywró- cenia uchybionego terminu do złożenia wniosku o wypłatę świadczenia pracownicze- go, może być to, że wymagane jako załącznik wniosku orzeczenie sądowe zasądza- jące należność z tytułu świadczenia pracowniczego, powstało lub uzyskało prawo- mocność już po dniu 31 grudnia 1997 r. Czy jednak to podstawowe założenie, na którym opiera się pytanie postawione przez Sąd Okręgowy jest prawidłowe? Zajmu- jąc się tą kwestią trzeba w pierwszym rzędzie ocenić charakter prawny terminu określonego w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. Jest to ściśle (kalenda- rzowo – do dnia 31 grudnia 1997 r.) sprecyzowany termin, w czasie którego od dnia wejścia tej ustawy w życie określone osoby mogą uzyskać określone świadczenie pracownicze ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Chodzi tu – zgodnie z ust. 3 omawianego artykułu ustawy – o świadczenie wymie- nione w art. 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.), jeżeli uprawnienie do danego świadczenia powstało w okresie od dnia 21 marca 1990 r., a nie mogło być zaspokojone zgodnie z przepisami powyższej ustawy lub rozporzą- dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 11 stycznia 1995 r. w sprawie rozsze- rzenia zakresu świadczeń pracowniczych podlegających zaspokojeniu ze środków Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (Dz.U. Nr 7, poz. 35). Zakres tego uprawnienia określony został w ustępie 4 omawianego art. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. poprzez zobowiązanie Funduszu do realizacji wniosku przez wypła- 5 cenie uprawnionemu wnioskodawcy kwoty odpowiadającej kwocie należności głów- nej świadczenia pracowniczego, zwaloryzowanej według określonej reguły. Przeds- tawiona treść normatywna art. 2 ust. 1,3 i 4 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. nie pozostawia wątpliwości, że określony w ustępie pierwszym tego przepisu termin wys- tąpienia do dyrektora wojewódzkiego urzędu pracy o wypłatę określonych świadczeń niezaspokojonych przez niewypłacalnego pracodawcę jest materialnoprawnym wa- runkiem uzyskania świadczenia z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowni- czych. To z mocy tej normy prawnej, wyrażonej w art. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r., określone osoby uzyskiwały uprawnienie do zaspokojenia z Funduszu okreś- lonych świadczeń należnych od niewypłacalnego pracodawcy, jednakże pod warun- kiem zgłoszenia wniosku w okresie do dnia 31 grudnia 1997 r. Jest to zatem norma epizodyczna, której zastosowanie w czasie zostało przez ustawodawcę ściśle okreś- lone. Podkreślić należy właśnie tę źródłową wartość omawianej regulacji dla powsta- nia wynikającego z niej uprawnienia do uzyskania określonego świadczenia ze środ- ków Funduszu. Chodzi wszak o sytuacje, w których określone osoby nie mogły uzys- kać świadczenia z Funduszu według dotychczasowego stanu prawa. Ustawodawca zaś zdecydował się na określone rozszerzenie tych świadczeń, jednakże nie na stałe, ale w wyznaczonym czasie dla osób, które po pierwsze wystąpią z odpowied- nim wnioskiem i po drugie, wniosek ten złożą w okresie od dnia wejścia w życie ustawy do dnia 31 grudnia 1997 r. Tak w art. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. normatywnie ukształtowane prawo do rozszerzonych świadczeń z Funduszu ma tę materialno-prawną konsekwencję, że niezachowanie przewidzianego warunku pro- wadzi do nieuzyskania prawa. Dotyczy to oczywiście tych przypadków, w których jedynym źródłem uprawnienia do uzyskania świadczenia ze środków Funduszu Gwa- rantowanych Świadczeń Pracowniczych byłaby norma wynikająca z art. 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. W tych przypadkach niezachowanie wyznaczonego terminu zgłoszenia wniosku oznacza brak ustawowego warunku przyznania świadczenia. To, że termin z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. jest materialną przesłanką ukształtowania uprawnienia, przesądza negatywną odpowiedź na pytanie o dopuszczalność przywrócenia tego terminu. Taka bowiem możliwość na gruncie art. 58 KPA nie odnosi się do materialnych elementów normy prawnej, lecz do termi- nów w postępowaniu administracyjnym (por. art. 58 w związku z art. 1 KPA). W art. 2 ust. 5 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. stanowi się, że przy realizacji wniosku w okolicznościach określonych w ust. 1 i 3 stosuje się odpowiednio, między 6 innymi art. 7 ust. 4 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r., co z kolei umożliwia odpowied- nie zastosowanie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Powyższe odesłanie do procedury administracyjnej nie stwarza jednakże podstawy do zastoso- wania uregulowanej w tej procedurze (art. 58 KPA) instytucji przywracania terminów procesowych do skutków niezachowania przedmiotowego terminu prawa materialne- go. Do terminu prawa materialnego nie mają bowiem zastosowania przepisy doty- czące terminów w postępowaniu administracyjnym. W treści wymienionego wyżej odesłania do przepisów KPA nie ma niczego, co pozwalałoby na odmienną interpre- tację. W art. 2 ust. 5 stanowi się przecież, że pośrednie odesłanie do odpowiedniego stosowania KPA następuje: „przy realizacji wniosku o wypłatę świadczeń pracowni- czych w okolicznościach określonych w ust. 1 i 3”. Chodzi więc o odpowiednie sto- sowanie procedury administracyjnej przy realizacji wniosku zgłoszonego w okresie do dnia 31 grudnia 1997 r. Brak jest też podstaw do tego, ażeby nakaz odpowiednie- go przepisów postępowania administracyjnego traktować jako powinność zastoso- wania wszystkich instytucji postępowania w tym takich, które byłyby właśnie nieod- powiednie w stosunku do instytucji prawa materialnego. Sąd Okręgowy w Gdańsku przyjmując tezę o przywracalności terminu z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r., zdaje się upatrywać zasadności swego sta- nowiska w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 1997 r., III ZP 38/97 (OSNAPiUS 1998 nr 8, poz. 234). Stosownie do tej uchwały terminy przewidziane w art. 7 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. z 1994 r. Nr 1, poz. 1 ze zm.) podlegają przywróceniu na podstawie odpowiednio stosowanego art. 58 KPA. Powyższa teza – wbrew stanowisku Sądu Okręgowego – nie jest odpowiednia dla oceny charakteru prawnego terminu z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. i przyjęcia dopuszczalności jego przywrócenia. Terminy, o których mowa w uchwale z dnia 3 listopada 1997 r. i termin poddany ocenie w niniejszej sprawie są różne, przy czym istotne odrębności charakterystyki prawnej obu tych terminów od- noszą się do tych elementów, które mają znaczenie decydujące. Otóż z uzasadnienia uchwały z 3 listopada 1997 r. wynika, że Sąd Najwyższy nie mając wątpliwości co do tego, że terminy przewidziane w art. 7 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. są terminami materialnoprawnymi, doszedł do oceny dopuszczalności zastosowania do nich instytucji procesowej na zasadzie, jak to wyraził, odpowiednio szerokiej, a nawet swobodnej interpretacji koniecznej dla zachowania celu bardzo niedoskonale wyra- 7 żonego w ustawie unormowania. Sąd Najwyższy uznał, że ustawodawca zmierza do zdyscyplinowania występowania z wnioskami o wypłatę świadczeń z Funduszu Gwa- rantowanych Świadczeń Pracowniczych przez ustanowienie odrębnych terminów ich dochodzenia przez pracownika, jeżeli odpowiednie postępowanie nie zostało wszczęte wbrew istniejącej powinności pracodawcy, bądź innych podmiotów (orga- nów). W tym mechanizmie postępowania w sprawie świadczeń ze środków Fundu- szu wniosek pracownika ma w pewnym sensie charakter zastępczy i warunkowy, jednakże powinien uzyskiwać realną i jak to wyżej podniesiono odpowiednio zdyscy- plinowaną możliwość realizacji. Na tym tle zasadniczą trudność interpretacyjną wy- woływała niedoskonałość legislacyjna określenia terminów. W szczególności pows- tawał problem, jak określić początek biegu terminu rozpoczynającego się ze względu na brak niezwłocznego sporządzenia wykazu niezaspokojonych roszczeń pracowni- czych i wykazu uzupełniającego. Okoliczności powyższe nie mają znaczenia w oce- nie terminu z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. Jest to, w odróżnieniu od terminów z art. 7 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r., termin ściśle (kalendarzowo) określony, z wyraźnym – jak to poprzednio przedstawiono – kontekstem normatyw- nym nie pozostawiającym wątpliwości, co do materialnego charakteru tego terminu jako warunku wypłaty świadczenia ze środków Funduszu Gwarantowanych Świad- czeń Pracowniczych. Nie zachodzi w tym przypadku potrzeba zastosowania regulacji procesowej do instytucji prawa materialnego, ażeby zachować cele ustawowego ure- gulowania. Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy podjął uchwałę stwierdzającą, że przedmiotowy termin nie podlega przywróceniu. Przyjmując taką ocenę prawną bez- przedmiotowe stało się badanie przedstawionego zagadnienia prawnego pod kątem zakresu przywrócenia terminu. Badanie zaś kwestii znaczenia prawnego sytuacji, w której wniosek, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1995 r. zos- tałby złożony w terminie, lecz nie dołączono do niego wymaganych w ust. 2 tego ar- tykułu załączników wykraczało poza stan faktyczny sprawy, w której – zgodnie z art. 390 § 1 KPC - przedstawiono zagadnienie prawne. ========================================