III ZP 40/97

Uchwała z dnia 26 listopada 1997 r. III ZP 40/97 Przewodniczący SSN: Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Teresa Romer. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, z wniosku Ireny L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od- działowi w O. o rozliczenie emerytury za lata 1992 - 1995, po rozpoznaniu na posie- dzeniu jawnym dnia 26 listopada 1997 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu postanowie- niem z dnia 24 czerwca 1997 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC. Czy w sytuacji, gdy co do wysokości świadczenia wydana została prawomoc- na decyzja organu rentowego, którą naruszono prawo, a po uprawomocnieniu się decyzji nie ujawniono żadnych nowych okoliczności faktycznych lub środków dowo- dowych, istnieje podstawa do ponownego ustalenia wysokości tychże świadczeń oraz ich wyrównania w warunkach art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40/82, poz. 267 ze zm.) ? p o d j ą ł następującą uchwałę: Ustalenie wysokości świadczenia z naruszeniem art. 24 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania eme- rytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) uzasadnia żądanie ponownego ustalenia wysokości tego świadczenia i jego wypłaty z zastosowaniem art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu posta- 2 nowieniem z dnia 24 czerwca 1997 r. [...], przedstawił Sądowi Najwyższemu zagad- nienie prawne : „czy w sytuacji, gdy co do wysokości świadczenia wydana została prawomocna decyzja organu rentowego, którą naruszono prawo, a po uprawomoc- nieniu się decyzji nie ujawniono żadnych nowych okoliczności faktycznych lub środ- ków dowodowych, istnieje podstawa do ponownego ustalenia wysokości tychże świadczeń oraz ich wyrównania w warunkach art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14.12.1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40/82, poz. 267 z późn. zmian.)”, powoływanej dalej jako „ ustawa o z.e.p.”. Problem ten ujawnił się na tle następującego stanu faktycznego : Irena L. od 1 kwietnia 1991 r. pobierając emeryturę wykonywała pracę w ramach stosunku pracy i z tytułu zatrudnienia uzyskała w latach 1992-1995 dochód uzasadniający, zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasa- dach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa rewaloryzacyjna”, obniżenie wysokości świadczenia. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu zażądał zwrotu nadpłaconego świadczenia w latach 1992, 1993, 1994 i 1995, odpowiednio w kwo- tach - 699,50 zł, 927,18 zł, 186,90 zł i 962,18 zł. Nadpłatę emerytury za dwa pierw- sze lata potrącono Irenie L., za jej zgodą, z bieżących świadczeń, w ratach. Kwoty nadpłaty za dwa ostatnie lata, pomniejszone o zaliczkę na podatek dochodowy, wnioskodawczyni wpłaciła na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Wszystkie decyzje wydane w sprawie obowiązku zwrotu nadpłaty świadczenia uprawomocniły się. Pismem z dnia 2 stycznia 1997 r. Irena L. wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziału w O. z wnioskiem o zwrot kwot - po 194,40 zł za lata 1992 i 1993, 272, 40 zł za 1994 r. oraz 372 zł za rok 1994, podnosząc, że organ rentowy ustalając wysokość nadpłaty emerytury od dochodów uzyskiwanych przez nią w poszczegól- nych latach nie odliczał kosztów uzyskania tychże dochodów. W uzasadnieniu „ pisma” powołała uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 października 1996 r., III UZP 19/96, w której stwierdził on, że przez faktyczny dochód, o którym stanowią przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty (Dz. U. Nr 58, poz. 290 ze zm.), należy rozumieć dochód rzeczywiście uzyskany, czyli pomniej- szony o koszty jego uzyskania. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. decyzją z dnia 27 stycznia 1997 r. odmówił wnioskowi Ireny L. twierdząc, że „ faktyczny dochód”, który przy roz- 3 liczaniu świadczeń nakazują uwzględniać przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r., jest dochodem brutto, liczonym wraz z kosz- tami jego uzyskania. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu wyrokiem z dnia 3 kwietnia 1997 r. zmienił zaskarżoną decyzję i zobowiązał organ rentowy do ponownego przeliczenia nadpłaty emerytury wnioskodawczyni, po odliczeniu kosztów uzyskania dochodu za lata 1993,1994 i 1995, tj. za okres trzech lat poprzedzających zgłoszenie wniosku. Organ rentowy zaskarżył ten wyrok apelacją, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego, a w szczególności art. 24 ustawy rewaloryzacyjnej i przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty. Zdaniem Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych, Sąd I instancji błędnie zinterpretował występujące w powołanych przepi- sach pojęcie „ dochodu faktycznego”. Wątpliwości Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu nie są związane z pojmowa- niem dochodu uzasadniającego zmniejszenie lub zawieszenie świadczeń emerytal- no-rentowych. Podziela on w tym zakresie pogląd Sądu Najwyższego wyrażony „w szeregu wyroków i uchwał (...) opublikowanych w OSNAPiUS 12/94, poz. 196; 6/97, poz. 103; 8/97, poz. 134; 9/97, poz. 154”. Jego wątpliwości dotyczą, przy założeniu błędu organu rentowego, okresu, „(...) za który można zgłosić żądanie ponownego przeliczenia nadpłaty, a tym samym wzruszenia prawomocnych decyzji” tego organu. Zmianę decyzji, która nie została zaskarżona przez stronę, powodować może, zgod- nie z treścią art. 80 ustawy o z.e.p., wystąpienie nowych okoliczności prawnych lub faktycznych. Jednakże w postępowaniu przed organem rentowym „ w ograniczonym zakresie należy stosować przepisy KPA. Przepisy te stanowią, że decyzje ostatecz- ne, z mocy których strona nabyła określone prawo lub je utraciła, mogą być wzruszo- ne albo za zgodą strony, albo w okolicznościach wymienionych w art. 156 § 1 KPA.” Jako podstawę wzruszenia decyzji wymienia się w tym przepisie wydanie jej bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. „Brak podstawy prawnej ma miejsce w sytuacji, gdy w obowiązującym systemie prawa brak jest przepisu do wy- dania przez organ administracji państwowej rozstrzygnięcia sprawy w formie decyzji (...), bądź gdy rozstrzygnięcie w ogóle nie znajduje oparcia w prawie. Rażące zaś naruszenie prawa oznacza, że skutki decyzji stają się niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności”. Przy uwzględnieniu zasad wykładni art. 156 KPA 4 „ (...) stwierdzić należy, że nie każdy błąd przy ustalaniu wysokości świadczenia, świadczy o istnieniu przesłanki opisanej w art. 156 KPA, jako rażącym naruszeniu prawa. (... ) Można zatem przyjąć koncepcję, że brak nowych okoliczności lub dowo- dów, mimo błędu organu rentowego polegającego na błędnej wykładni obowiązują- cych przepisów (... ), nie pozwala na wzruszenie prawomocnych decyzji organów rentowych”. Jednakże takie rozwiązanie godzi w zasadę sprawiedliwości społecznej i pozbawia świadczeniobiorców naliczonych im świadczeń, sankcjonując błędy popeł- nione przez organ rentowy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy o z.e.p. przesłankami ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich wysokości jest przedłożenie, po uprawomocnieniu się decyzji w sprawie świadczeń, nowych dowodów lub ujawnienie okoliczności istnieją- cych przed wydaniem tej decyzji mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość. Świadczenia przyznane lub podwyższone w rezultacie ponownego ustale- nia do nich prawa lub ponownego ustalenia ich wysokości wypłaca się od miesiąca, w którym powstało prawo do tych świadczeń lub do ich podwyższenia. Jednak, gdy odmowa bądź przyznanie niższych świadczeń były następstwem błędu organu rento- wego, świadczenia te, zgodnie z art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p., wypłacane są za trzyletni okres wsteczny. Błąd w prawie ubezpieczenia społecznego rozumiany jest nie tylko swoiście ale i szeroko, a nawet bardzo szeroko. Oznacza on każdą obiektywną wadliwość de- cyzji, niezależnie od tego, czy jest ona skutkiem zaniedbania, pomyłki, celowego działania samego organu rentowego czy też rezultatem niewłaściwych działań pra- codawców albo wadliwej techniki legislacyjnej i w konsekwencji niejednoznaczności stanowionych przepisów. Jest przeto błędem organu rentowego nieprawidłowa wykładnia określenia „ faktyczny dochód” użytego w §1 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 rozporzą- dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szcze- gółowych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty (Dz.U. Nr 58, poz. 290 ze zm.). Ujawnienie tego błędu, którego źródłem nie jest wina a nawet za- niedbanie organu rentowego, lecz niejednoznaczność przepisów, nastąpiło w rezul- tacie prawidłowej interpretacji tychże przepisów zapoczątkowanej uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1994 r., II UZP 26/94 ( OSNAPiUS 1994 nr 12 poz. 5 196) i utrwalonej w orzecznictwie późniejszym. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu podzie- la, jak wynika z uzasadnienia, pogląd, że błąd organu rentowego może polegać na błędnej wykładni obowiązujących przepisów. Istota wątpliwości sformułowanej w py- taniu tyczy kwestii, czy stwierdzenie błędu organu rentowego, polegającego na błęd- nej wykładni obowiązujących przepisów bez ujawnienia nowych okoliczności lub do- wodów pozwala na wzruszenie prawomocnych decyzji. Wątpliwość ta związana jest zatem nie tyle z wykładnią art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p., ile z interpretacją art. 80 tejże ustawy. Przesłanką zastosowania art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. jest ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości wskutek uprzednio błędnego rozs- trzygnięcia w tym zakresie. Wypłata świadczenia w sposób określony w powołanym przepisie zależy tylko od tego czy prawo do świadczenia lub jego wysokość były uprzednio ustalone błędnie. Przepisy prawa ubezpieczenia społecznego nie klasyfi- kują błędów. Nie różnicują ich, nie wartościują, nie hierarchizują. Każdy więc błąd organu rentowego, niezależnie od jego rodzaju, źródeł, stopnia zawinienia uzasadnia wypłatę świadczenia w sposób określony w art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. „Nowości” nie stanowią warunku wypłaty świadczeń za okres przewidziany w art. 101 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. Stanowią natomiast przesłankę ponownego usta- lenia prawa do świadczeń lub ponownego ustalenia ich wysokości. Prawidłowa wy- kładnia obowiązującego przepisu, odmienna od przyjmowanej uprzednio, jest nową okolicznością w rozumieniu art. 80 ustawy o z.e.p. Ujawniona po uprawomocnieniu się decyzji stanowi podstawę do wznowienia postępowania z urzędu lub na wniosek w trybie art. 80 ustawy o z.e.p. W tej kwestii, choć na tle odmiennego stanu faktycz- nego, wypowiadał się kilkakrotnie Sąd Najwyższy między innymi w podjętej w skła- dzie siedmiu sędziów uchwale z dnia 12 stycznia 1995 r., II UZP 28/94 (OSNAPiUS 1995 nr 19 poz. 242) i w wyrokach z dnia 1 marca 1995 r., II URN 5/95 (OSNAPiUS 1995 nr 20 poz. 252) oraz z dnia 7 lipca 1995 r., II UZP 29/93 (OSNAPiUS 1996 nr 4 poz. 67). W konkluzji należy stwierdzić, że naruszenie prawa przez organ rentowy wskutek niewłaściwej wykładni obowiązujących przepisów jest błędem tego organu, którego ujawnienie w rezultacie dokonania prawidłowej wykładni tychże przepisów (przez sam organ rentowy lub przez inny podmiot w sposób wiążący dla organu ren- towego), stanowi podstawę do ponownego ustalenia prawa do świadczeń lub ich wy- 6 sokości na podstawie art. 80 ustawy o z.e.p. i uzasadnia wypłatę tych świadczeń w nowej wysokości w sposób określony w art. 101 ust. 1 pkt 2 tejże ustawy. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji. ========================================