III ZP 4/00

Uchwała z dnia 12 kwietnia 2000 r. III ZP 4/00 Przewodniczący: SSN Teresa Romer, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra- wozdawca), Roman Kuczyński. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku „K.” Spółki Cywilnej w Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o wysokość składek, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 12 kwietnia 2000 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 21 grudnia 1999 r. [...] do rozs- trzygnięcia w trybie art. 390 KPC Czy pod pojęciem ekwiwalentu za niewykorzystane dni wolne od pracy, o któ- rym mowa w § 7 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm. - w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 1997 r.) należy rozumieć pełny do- chód pracownika uzyskany za pracę świadczoną w dni wolne od pracy, tj. normalne wynagrodzenie wraz ze 100% dodatkiem za pracę w niedziele lub święta (art. 134 KP), czy też jedynie dodatek w wysokości 100% wynagrodzenia przewidziany w art. 134 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy ? podjął następująca uchwałę: Pod pojęciem ekwiwalentu za niewykorzystane dni wolne od pracy, o którym mowa w § 7 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycz- nia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, oraz rozliczania składek, świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm. – w brzmieniu obowią- zującym do dnia 30 czerwca 1997 r. ) należy rozumieć dodatek w wysokości 100% wynagrodzenia, przewidziany w art. 134 § 1 pkt 2 Kodeksu pracy. 2 U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Ł. zobowiązał spółkę cywilną “K.” do odprowadzenia składki na ubezpieczenie społeczne od wypłaconego pracowni- kom wynagrodzenia za pracę w dniach wolnych od pracy, z pominięciem tylko tej jego części, która stanowi 100 % dodatek do tego wynagrodzenia. Powołując się na przepis § 7 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgła- szania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubez- pieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.), or- gan ubezpieczeń społecznych twierdził, że nieobjętym składką ekwiwalentem za niewykorzystane dni wolne od pracy nie jest - jak utrzymywał ubezpieczony - pełne wynagrodzenie za pracę w dniu wolnym, ale tylko ta jego część, która przysługuje w zamian za rezygnację z przysługującego innego dnia wolnego. W odwołaniu od decyzji z dnia 21 października 1998 r. spółka wnosiła o jej zmianę, twierdząc, że wynagrodzenie za pracę w dniu wolnym, obliczane jak za pracę w godzinach nadliczbowych, stanowi wyodrębniony rodzaj wynagrodzeń, określanych zgodnie z przepisem art. 134 KP jako ekwiwalent, więc nie stanowi ono w całości podstawy obliczenia składki na ubezpieczenie społeczne. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 4 kwietnia 1999 r. odwołanie uwzględnił. Sąd pierwszej instancji zmienił zaskar- żoną decyzję, ustalając brak obowiązku opłacenia żądanych przez ZUS składek, al- bowiem uznał, że użyte w § 7 ust. 1 pkt 3 cytowanego rozporządzenia określenie “ekwiwalent” obejmuje niepodzielnie wynagrodzenie za pracę w dniu wolnym oraz dodatek równy 100 % tego wynagrodzenia. Rozpoznając apelację od tego wyroku, wniesioną przez Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, opartą na zarzucie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię pojęcia “ekwiwalent”, Sąd Apelacyjny w Łodzi powziął istotną wątp- liwość w tej kwestii i przedstawił - w trybie art. 390 KPC - do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały. Sąd Apelacyjny wskazał w nim, że praca w niedziele, święta i inne dni od pracy wolne wynagradzana jest jak praca w godzinach nadliczbowych następujących po dwu jej godzinach, co oznacza, że przysługuje za nią oprócz normalnego wynag- 3 rodzenia dodatek równy temu wynagrodzeniu (art. 134 § 1 pkt 2 KP) i że jest opłaca- na podwójnie. Sąd drugiej instancji wskazał, że przepisy prawa pracy nie posługują się pojęciem ekwiwalentu za inny dzień wolny, a jego wykładnia w sferze prawa ubezpieczeń społecznych dozwala na przyjęcie, że chodzi o równowartość pełnego wynagrodzenia za pracę w wolnym dniu, a więc “wynagrodzenia stosownego” . Z tego powodu Sąd skłaniał się do poglądu, że zwolniona od składki, jako ekwiwalent, jest pełna płaca pracownika wykonującego pracę w dniu wolnym. Do postawienia pytania skłoniła jednak Sąd Apelacyjny konstatacja, że zgodnie z treścią art. 134 § 2 KP pracownikowi nie przysługuje część tego wynagrodzenia, jeżeli nie skorzystał z propozycji udzielenia mu innego dnia wolnego od pracy, i że w takim przypadku za pracę w dniu świątecznym uzyskuje wynagrodzenie jak w innym dniu tygodnia. Przy- puścił Sąd zatem, że zwolniony od składki może być tylko ten element uzupełniający, czyli dodatek w wysokości 100 % wynagrodzenia. Prokurator Generalny wniósł o udzielenie odpowiedzi zgodnej z interpretacją pojęcia omawianego ekwiwalentu jako pełnego dochodu pracownika (wynagrodzenia uzupełnionego 100 % dodatkiem) uzyskanego za pracę świadczoną w dniu wolnym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przedstawione zagadnienie dotyczy kwestii związanych z wyjątkowym - w świetle przepisu art. 139 KP - regulowaniem w stosunkach między pracownikami i pracodawcami zasad wykonywania pracy w dni od pracy wolne (niedziele, święta oraz dodatkowe dni wolne od pracy). Chodzi o niezgodne z regułą art. 140 KP wy- płacanie za pracę w tych dniach wynagrodzenia w miejsce udzielania innego dnia wolnego, wynikające zwykle z inicjatywy pracowników, którzy - jeżeli skorzystają z innego dnia wolnego - w przypadku przepracowania niedzieli, święta lub innego dnia wolnego od pracy nie uzyskują za pracę w takim dniu, oprócz normalnego wynagro- dzenia, dodatku w wysokości 100 % wynagrodzenia wynikającego z osobistego za- szeregowania (art. 134 § 2 KP). Na gruncie regulacji prawnej dotyczącej podstawy wymiaru składek na ubez- pieczenie społeczne, w szczególności wyłączeń z obowiązku opłacania składki, istot- ne jest, czy pracodawca korzystający z pracy swych pracowników w dniach usta- wowo wolnych bez udzielenia innego dnia wolnego obowiązany jest do opłacania składek od wypłaconego za tę pracę wynagrodzenia w całości, czy tylko od tej czę- 4 ści, którą można nazwać ekwiwalentem, o którym mowa w § 7 ust. 1 pkt 3 cytowane- go rozporządzenia. W tym miejscu konieczna jest uwaga, że omawiany przepis nie stanowi o wy- nagrodzeniu za pracę w dniach wolnych, ale dotyczy ekwiwalentów za niewykorzys- tany urlop wypoczynkowy. Należało wobec tego założyć, że Sąd drugiej instancji, sugerując się stanowiskiem Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej wyrażonym w piś- mie z dnia 28 lipca 1992 r., PP 024- 642/92, odnoszącym pojęcie ekwiwalentu, o któ- rym mowa w przepisie § 7 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia do dodatku w wysokości 100 % wynagrodzenia za pracę w dni wolne, przyjął rozszerzającą interpretację tego po- jęcia. Jest to interpretacja uprawniona nie tylko z tego względu, że uznał ją za obo- wiązującą organ ubezpieczeń społecznych, ale również dlatego, że tak w przypadku ekwiwalentu za niewykorzystany urlop, jak dodatku do wynagrodzenia za pracę w dniu wolnym, chodzi o rezygnację - w zamian za wynagrodzenie - z wykorzystania możliwości powstrzymania się od pracy i wypoczynku. Skoro wynagrodzenia te są funkcjonalnie podobne, a ponadto regulowane tymi samymi przepisami Kodeksu pracy, to przy rozstrzyganiu postawionego pytania pomocne są poglądy Sądu Najwyższego wyrażone na tle sporów o składki od ekwi- walentu za niewykorzystany urlop. Szczególnie ważne jest stwierdzenie, że o zwol- nieniu od składki decyduje to, iż konkretne świadczenie pracodawcy nie stanowi wy- nagrodzenia za pracę (por. wyrok z dnia 6 listopada 1998 r., III ZP 33/98, OSNAPiUS 1999 nr 23, poz. 761 oraz wyrok z dnia 17 kwietnia 1997 r., II UKN 96/97, OSNAPiUS 1998 nr 3, poz. 98; uchwałę z dnia 2 czerwca 1995 r., II UZP 4/95, OSNAPiUS 1995 nr 23, poz. 293; uchwałę z dnia 28 listopada 1997 r., III PZP 33/97, OSNAPiUS 1998 nr 12, poz. 336; wyrok z dnia 3 października 1997 r., II UKN 283/97, OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 458 oraz wyrok z dnia 13 stycznia 1998 r., II UKN 436/97, OSNAPiUS 1998 nr 24, poz. 718). Jest to pogląd dlatego istotny, że wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w niedziele lub święta składa się z dwu części - wynagrodzenia za pracę według stawki wynikającej z osobistego zaszeregowania, a oprócz niego z dodatku w wysokości 100 % tego wynagrodzenia (przysługującego tylko w razie rezygnacji z innego dnia wolnego), z czego wynika, że dodatek ten nie jest wynagrodzeniem za pracę, lecz odpłatą za rezygnację z przysługującego innego dnia wolnego. Ta konstatacja rozstrzyga w zasadzie wystarczająco postawioną kwestię w tym kierunku, że jakkolwiek nie należy odrzucać poglądu Sądu drugiej instancji o 5 ekwiwalentności słusznego (pełnego) wynagrodzenia, to dla ustalenia podstawy wy- miaru składek na ubezpieczenie społeczne znaczenie tego określenia sprowadza się wyłącznie do tej części wynagrodzenia, która nie stanowi ekwiwalentu za pracę, ale stanowi ekwiwalent za rezygnację z możliwości jej niewykonywania. Zgodzić nato- miast należy się w pełni z poglądem tego Sądu wyrażonym w kontekście regulacji art. 134 § 1 pkt 2 oraz § 2 KP. Jeżeli bowiem pracownik oświadcza pracodawcy, że zamierza skorzystać w zmian za pracę w dniu świątecznym z innego dnia wolnego, to uzyskuje wynagrodzenie za pracę w takim dniu, jak w każdym innym dniu tygod- nia, a wynagrodzenie z dodatkiem tylko wówczas, gdy z dnia wolnego rezygnuje. Wobec tego ekwiwalentem za niewykorzystany dzień wolny jest tylko ten dodatek, i tego dotyczy przepis § 7 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, pomijający w swej treści objęte ust. 1 tego paragrafu wygrodzenia. Tak rozumiejąc omawiany przepis i kładąc nacisk na jego wyjątkowy charak- ter, wykluczający interpretację rozszerzającą, Sąd Najwyższy w odpowiedzi na przedstawione pytanie, uznając, że chodzi w nim o tę wartość, którą pracodawca oferuje pracownikowi jako odpłatę za rezygnację z dnia wolnego od pracy, a nie wy- nagrodzenie za pracę, udzielił odpowiedzi, jak w sentencji uchwały. ========================================