III ZP 39/98

Wyrok z dnia 11 lutego 1999 r. III ZP 39/98 Kwoty uiszczonych przez pracodawcę z funduszu płac składek z tytułu zawartych umów w ramach grupowego ubezpieczenia na życie pracowników, jako świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika na rzecz towarzystw ubezpieczeń osobowych, były przed dniem 9 lipca 1998 r. dochodem pracow- ników z pracy, od którego pracodawcy byli obowiązani opłacić składki na ubezpieczenie społeczne. Przewodniczący: SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 1999 r. sprawy z wniosku Hurtowni Farmaceutycznej „A. LTD” Spółka z o.o. w L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w L. o zapłatę składek na ubezpieczenie społeczne, na skutek apelacji Hurtowni Farmaceutycznej „A. LTD” Spółki z o.o. w L. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 29 maja 1998 r. [...] o d d a l i ł apelację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowie- niem z dnia 19 listopada 1998 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1KPC zagadnienie prawne o następującej treści - „Czy świadcze- nie wypłacone pracownikowi bądź jego rodzinie, w razie śmierci pracownika, z tytułu umowy grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci i dożycia „Typ Kapitał”, za- wartej przez pracodawcę z Powszechnym Zakładem Ubezpieczeń na Życie Spółką Akcyjną, stanowi dochód pracownika w rozumieniu § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru skła- 2 dek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U. Nr 68 z 1993 r. z późn. zm.)?”. Zagadnienie to wyłoniło się w następującym stanie faktycznym sprawy. W dniu 5 marca 1996 r. wnioskodawca „A. LTD”, Spółka z o.o., Hurtownia Farmaceutyczna z siedzibą w L. zawarła z Powszechnym Zakładem Ubezpieczeń na Życie S.A.-Inspektoratem w L. umowę grupowego ubezpieczenia 32 pracowników Spółki. Umowę zawarto na jeden rok na podstawie ogólnych warunków grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci i dożycia „Typ Kapitał” wariant A, a ubezpieczający pracodawca opłacił pieniędzmi pochodzącymi z funduszu płac składkę z góry za cały okres ubezpieczenia wszystkich ubezpieczonych pracowników. Z tytułu zawartej umowy ubezpieczyciel wypłacał ubezpieczonemu 100% określonej w polisie sumy ubezpieczenia po dożyciu przezeń do końca okresu ubezpieczenia, a w razie jego śmierci tę samą kwotę - uposażonemu. Natomiast w razie rezygnacji ubezpieczonego z tego ubezpieczenia, która mogła nastąpić nawet w terminie 2 tygodni od zawarcia umowy ubezpieczenia, otrzymywał on zwrot 85% wpłaconej składki. Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że polisa została wykupiona przez pracodawcę ze środków pochodzących z funduszu płac, od których pracodawca ma obowiązek odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne, a świadczenie wypłacone przez firmę ubezpieczeniową stanowi dochód pracownika, przeto pracodawca powi- nien opłacić składki na ubezpieczenie społeczne od kwot wydatkowanych na rzecz pracowników w związku z zawartą umową ubezpieczenia. Z drugiej strony nie można pomijać faktu, że umowa ubezpieczenia jest umową cywilnoprawną, łączącą w roz- poznawanej sprawie zakład ubezpieczeń, „tj. ubezpieczającego” i ubezpieczonego pracownika, której podstawą były deklaracje przystąpienia do ubezpieczenia pracow- ników objętych ubezpieczeniem, a pracodawca jako osoba trzecia działał na rzecz ubezpieczonego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Przedstawienie Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC zagadnienia prawnego wymaga precyzyjnego sformułowania pytania prawnego o charakterze ogólnym i abstrakcyjnym, które wystąpiło w konkretnym stanie faktycz- nym i budzi poważne wątpliwości prawne. Postanowienie Sądu drugiej instancji po- 3 winno zawierać uzasadnienie wskazujące na konkretne i sprecyzowane wątpliwości wynikające z kontrowersji w doktrynie lub rozbieżności w judykaturze bądź w stoso- waniu określonych regulacji prawnych w praktyce organów państwowych, nad który- mi możliwy jest choćby pośredni nadzór judykacyjny Sądu Najwyższego, co wywołuje potrzebę ujednolicenia orzecznictwa sądowego wpływającego na prawidłowość sto- sowania prawa. Jednocześnie niezbędne jest wskazanie, dlaczego rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przez Sąd Najwyższy jest potrzebne dla rozstrzygnięcia konk- retnej sprawy. Zgodnie z ugruntowaną judykaturą Sąd Najwyższy rozstrzyga zagadnienie prawne przedstawione mu w trybie art. 390 § 1 KPC wówczas, gdy stan faktyczny w zakresie objętym zagadnieniem prawnym został ustalony (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1996 r., II UR 6/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 26). Nie rozpoznaje się merytorycznie zagadnienia prawnego, jeżeli zostało ono sformułowane w oparciu o okoliczności nie mieszczące się w stanie faktycznym sprawy (wyrok Sądu Najwyż- szego z dnia 17 kwietnia 1996 r., II UR 5/96, OSNAPiUS 1997 nr 3, poz. 39), argu- mentując, że Sąd Najwyższy nie może wyjść poza zakres przedstawionego zagad- nienia prawnego, gdyż prowadziłoby to do naruszenia niezawisłości sędziowskiej członków składu orzekającego, przedstawiającego zagadnienie (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1995 r., I PZP, OSNAPiUS 1995 nr 14, poz. 172). W ocenie składu Sądu Najwyższego orzekającego w przedmiotowej sprawie przedstawione do rozpoznania zagadnienie prawne nie spełnia żadnego z zasygnali- zowanych wymagań, których znajomość jest zupełnie obca Sądowi drugiej instancji, zadającemu pytanie prawne w sposób nie korespondujący z okolicznościami miesz- czącymi się w stanie faktycznym tej sprawy. W szczególności wystąpiły istotne roz- bieżności pomiędzy treścią przedstawionego w sentencji zagadnienia prawnego, a jego lapidarnym uzasadnieniem, które nadto było nieadekwatne do stanu faktyczne- go sprawy, a przeto w żadnym stopniu nie spełniało wymagań uzasadnienia zagad- nienia prawnego z art. 390 § 1 KPC. Sposób jego przedstawienia pozwalał jedynie domyślać się, że możliwe i istotne wątpliwości występujące w rozpoznawanej spra- wie były związane z dopuszczalnością wyłączania wykupionych przez pracodawców polis na życie (finansowanych ze środków zakładów pracy przeznaczonych na pra- cownicze wynagrodzenia) z dochodów pracowników z tytułu wykonywania pracy w ramach stosunku pracy, wchodzących do podstawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia społeczne. 4 Tymczasem Sąd drugiej instancji przedstawił zagadnienie prawne o innej tre- ści, a mianowicie, czy świadczenia wypłacone pracownikowi albo - w razie śmierci pracownika - jego rodzinie z tytułu zawartej przez pracodawcę z ubezpieczycielem umowy grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci i dożycia stanowiły dochód pracownika w rozumieniu § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycz- nia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie spo- łeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świad- czeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r., Nr 68, poz. 330 ze zm.), powoływane dalej jako rozporządzenie Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. Przecząca odpowiedź na tak postawione pytanie prawne byłaby oczywista już z tego powodu, że świadczenia pochodzące z cywilnoprawnych stosunków osobowego ubezpieczenia na wypadek śmierci lub dożycia nie są dochodem pracownika z tytułu wykonywania pracy w ramach stosunku pracy. Racjonalnie rzecz ujmując świadcze- nia o charakterze cywilnoprawnym wypłacone rodzinie pracownika z tytułu jego śmierci nie mogły być przecież dochodem ze stosunku pracy (zmarłego) pracownika. Zasygnalizowane zastrzeżenia, w tym zwłaszcza rozbieżności pomiędzy treś- cią przedstawionego zagadnienia prawnego a jego uzasadnieniem, które rodziło już wątpliwości co do poprawności sformułowania pytania prawnego oraz intencji pytają- cego, przemawiały za zdecydowaną odmową udzielenia odpowiedzi, zwłaszcza że z dniem 9 lipca 1998 r., a zatem przed datą przedstawienia Sądowi Najwyższemu za- gadnienia prawnego przez Sąd drugiej instancji, sporny problem wyłączenia z pods- tawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne pracowników został jednoznacz- nie uregulowany. Z tą datą zaczęła obowiązywać regulacja zawarta w pkt. 25 - § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. (zmieniona przez § 1 roz- porządzenia zmieniającego z dnia 9 czerwca 1998 r. - Dz.U. Nr 76, poz. 493), która wyłączyła z podstawy wymiaru składek koszty opłacenia przez zakład pracy składek z tytułu zawartych lub odnowionych umów ubezpieczenia na życie na rzecz pracow- ników, dotyczących ryzyk grup 1 oraz 3-5 działu I wymienionego w załączniku do ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.), jeżeli uprawnionym do otrzymania świadczenia nie jest zakład pracy i umowa ubezpieczenia w okresie przed osiągnięciem przez pracownika wieku 60 lat albo wcześniejszym uzyskaniem przez niego uprawnień emerytalnych lub uprawnień do świadczenia rentowego z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia społecznego wyklucza: a) wypłatę kwoty stanowiącej wartość odstąpienia od umowy, 5 b) możliwość zaciągania zobowiązań pod zastaw praw wynikających z umowy, c) wypłatę z tytułu dożycia wieku oznaczonego w umowie - jeżeli co najmniej połowa pracowników zakładu pracy ma możliwość zostać objęta tym ubezpieczeniem, jed- nak do wysokości nie przekraczającej miesięcznie na osobę 7% bieżącej, przeciętnej miesięcznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, przypadającej na pracownika w danym zakładzie pracy. W aktualnym stanie prawnym koszty opła- cania przez pracodawców składek z tytułu umów grupowego ubezpieczenia na życie zawartych przed wejściem w życie ustawy o pracowniczych programach emerytal- nych nie stanowią przychodu w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, osiąganego przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy, stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpiecze- nia emerytalne i rentowe na warunkach określonych w § 2 pkt 31 i 32 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 106). Na ogół przyjmuje się, że zmiana stanu prawnego już po przedstawieniu zagadnienia prawnego w trybie art. 390 § 1 KPC czyni zbędnym podjęcie uchwały przez Sąd Najwyższy ( wyrok z dnia 8 stycznia 1997 r., II UR 1/97, OSNAPiUS 1997 nr 16, poz. 294). W takich okolicznościach Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 zdanie drugie KPC przejął jednak sprawę do rozpoznania apelacji wnioskodawcy, uznając potrzebę ustosunkowania się do wątpliwości i praktyk towarzystw ubezpieczenio- wych, związanych ze szczególnego rodzaju interpretacją treści § 12 ust. 4 pkt 15 ins- trukcji Nr 3 Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 kwietnia 1995 r., określającej szczegółowe zasady postępowania w sprawie zgłoszeń do ubezpiecze- nia społecznego, rozliczania i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, skła- dek na Fundusz Pracy oraz składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pra- cowniczych przez zakłady pracy zatrudniające ponad 20 pracowników i członków spółdzielni (Dz.Urz. ZUS Nr 5, poz. 18). Ten przepis instrukcyjny stanowił, że wykupione przez zakład pracy polisy na życie dla pracowników, finansowane ze środków zakładu pracy nie są dochodem z tytułu wykonywania pracy w ramach stosunku pracy i nie wchodzą do podstawy wy- miaru składek na ubezpieczenie. Był on wykorzystywany przez towarzystwa ubezpie- czeniowe dla proponowania pracodawcom zawierania szczególnego rodzaju umów grupowego ubezpieczenia pracowników, w których składka za ubezpieczenie grupo- 6 we dla minimum 5 pracowników była opłacana przez pracodawców z góry i jednora- zowo za cały okres osobowego ubezpieczenia na życie. Według noty reklamowej Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń na Życie S.A. [...] jednorazowa składka opła- cana przez pracodawcę podlegałaby wliczaniu w koszty działalności pracodawcy, które nie obciążałyby jego funduszu płac i równocześnie miałaby być wolna od składki na ubezpieczenie społeczne. W ramach zawartych umów ubezpieczenia ist- niała możliwość podjęcia w gotówce 85% wpłaconej jednorazowo składki, już po 14 dniach trwania umowy, z tytułu tzw. wykupu polisy przed upływem okresu ubezpie- czenia, która byłaby wolna od podatku dochodowego tak - jak świadczenie uzyskane z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy Hurtownia Farmaceutyczna „A. LTD”, Sp. z o.o. w L., która u wspomnianego ubezpieczyciela jednorazowo opłaciła roczną składkę za grupowe ubezpieczenie wszystkich swoich pracowników na wypadek śmierci lub dożycia „Typ Kapitał”, w deklaracji za miesiąc marzec 1996 r. dokonała rozliczenia składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu zawartych polis na życie w kwocie 8794,09 zł i dokonała odpo- wiednich wpłat we wrześniu tego roku. Natomiast w październiku pomniejszyła na- leżne składki o kwotę wcześniej deklarowanych składek na ubezpieczenie społeczne od kwot przeznaczonych na wykupienie pracowniczych polis ubezpieczenia na życie lub dożycie. Organ rentowy uznał taką praktykę za niezgodną z treścią § 7 rozporzą- dzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. i decyzją z dnia 14 lipca 1997 r. wymie- rzył należne składki na pracownicze ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami, od wartości wykupionych przez pracodawcę polis na życie lub dożycie. W odpowiedzi na odwołanie od tej decyzji organ rentowy przyznał, że w dniu 5 marca 1996 r. został opublikowany w tytule prasowym „Rzeczpospolita” komunikat ZUS w sprawie opła- cania składek na ubezpieczenie społeczne od niektórych polis ubezpieczenia na ży- cie, który miał być stosowany po wydaniu komunikatu i był zbieżny z treścią wyżej powołanego § 12 ust. 4 pkt 15 instrukcji Nr 3 Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych z dnia 25 kwietnia 1995 r. Wyjaśniając treść tych instrukcji, w porozumieniu z Ministerstwem Pracy i Polityki Socjalnej, w piśmie Centrali ZUS z dnia 12 lipca 1996 r., znak: EDn 4000-144/96 podano, że wyłączone z podstawy wymiaru składek były tylko te opłacone przez pracodawców polisy na życie, które nie przewidywały zwrotu choćby części wpłaconych składek w razie rezygnacji z ubezpieczenia. W przeciwnym razie od kwot wydatkowanych przez pracodawcę na rzecz pracownika w 7 związku z zawarciem takiej polisy na życie, pracodawca był obowiązany opłacać składki na ubezpieczenie społeczne. Po rozpoznaniu odwołania pracodawcy Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 29 maja 1998 r. oddalił odwołanie, podkreślając, że instrukcja Prezesa ZUS nie jest źródłem prawa, a przeto nie można się na nią skutecznie powoływać. W ocenie Sądu Najwyższego stanowisko takie jest prawidłowe, albowiem sygnalizowany przepis instrukcyjny był wydany ponad zakres upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do określenia szczegóło- wych zasad postępowania w sprawach zgłoszeń do ubezpieczenia i zaopatrzenia emerytalnego, rozliczania składek i świadczeń oraz opłacania składek (§ 53 rozpo- rządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r.), który nie upoważniał Prezesa ZUS do wyłączenia z podstawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia społecz- ne innych składników dochodu pracownika w gotówce i w naturze z tytułu pracy w ra- mach stosunku pracy - aniżeli zawartych w zamkniętym katalogu wyłączeń, określo- nych według bezwzględnie obowiązującego § 7 tego rozporządzenia. Wśród tych wyjątków, wskazanych ówcześnie w 25 punktach tego przepisu, nie były wymienione koszty świadczeń pieniężnych ponoszonych za pracowników z tytułu wymagającego ich zgody ubezpieczenia na życie lub dożycie w systemie cywilnoprawnych umów grupowego ubezpieczenia osobowego. Chociaż analizowane wpłaty pracodawców nie stanowiły dochodu pracownika z tytułu pracy w gotówce[...], skoro były przekazy- wane za pracowników na rzecz towarzystwa ubezpieczeniowego, to możliwa była realizacja tego „odłożonego” świadczenia finansowego w formie pieniężnej w krótkim czasie, tj. już po upływie 14 dniowego trwania ubezpieczenia - w razie przedtermino- wego wykupu polisy, bądź po upływie umówionego rocznego okresu ubezpieczenia - świadczenia w pełnej wysokości sumy ubezpieczenia, które jako kwota otrzymana z tytułu ubezpieczeń osobowych jest wolna od podatku dochodowego od osób fizycz- nych (art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - jednolity tekst: Dz.U z 1993 r. Nr 90, poz. 416 ze zm.). W ocenie Sądu Najwyższego analizowane wyłączenie było bezpodstawne aż do dnia 9 lipca 1998 r., w którym wprowadzono wyraźną regulację prawną w pkt. 25 § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r., która wyłączyła z podstawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia społeczne koszty opłace- nia przez zakład pracy składek z tytułu zawartych lub odnowionych umów ubezpie- czenia na życie na rzecz pracowników na warunkach zawartych w tym przepisie. Do 8 dnia 9 lipca 1998 r. koszty opłacenia przez pracodawcę z funduszu płac składek z tytułu zawartych umów (polis) na życie w ramach grupowego ubezpieczenia na życie lub dożycie pracowników - jako świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika na rzecz towarzystw ubezpieczeń osobowych - były dochodem pracownika z pracy w rozumieniu § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. (w brzmieniu obowiązującym do 9 lipca 1998 r.), od którego pracodawcy byli zobowią- zani opłacić składki na ubezpieczenie społeczne. Sąd Najwyższy nie znalazł żadnych podstaw prawnych do uwzględnienia odmiennych zasad zawartych w § 12 ust. 4 pkt 15 instrukcji Nr 3 Prezesa ZUS z dnia 25 kwietnia 1995 r., podkreślając, że organ ten bezpodstawnie rozszerzył zamknięty katalog wyłączeń określonych dochodów pra- cowników z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, co doprowa- dziło do stosowania praktyk ułatwiających lub wprost zmierzających - tak, jak w roz- poznawanej sprawie według sygnalizowanej noty reklamowej PZU - do oczywistego i bezpodstawnego obchodzenia przepisów prawa ubezpieczeń społecznych oraz prawa podatkowego. Dla porządku trzeba podnieść, że jeżeli organ rentowy wydał własną decyzję w sprawie składek na ubezpieczenie społeczne, opartą na tej bezpodstawnej i błęd- nej instrukcji, a błąd ten nie został spowodowany zachowaniem się pracodawcy, zo- bowiązanego do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, to organ rentowy nie może skorygować własnej decyzji i wstecznie wymierzyć składki na ubezpiecze- nie społeczne od spornych wypłat za okres nieprzedawniony (por. wyrok Sądu Naj- wyższego z dnia 5 stycznia 1995 r., II UR 1/95, OSNAPiUS 1995 nr 12, poz. 151). Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił apelację zainteresowane- go pracodawcy od wyroku Sądu pierwszej instancji na podstawie art. 385 KPC [...]. ========================================