III ZP 38/00

Wyrok z dnia 13 lutego 2001 r. III ZP 38/00 Przepis art. 711 § 6 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. Prawo o ustroju są- dów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) nie stanowił przeszkody do nabycia przez nauczyciela akademickiego prawa do emerytury z tytułu pracy na uczelni, niezależnie od pobierania uposażenia sę- dziego w stanie spoczynku. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczy- ka, sprawy z wniosku Leona C.-T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych- Oddziałowi w C. o prawo do emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 13 lutego 2001 r. apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w C. od wy- roku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 22 grudnia 1999 r. [...] o d d a l i ł apelację. U z a s a d n i e n i e Leon C.-T., po spełnieniu warunków przewidzianych w art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zwrócił się do Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w C. o przyznanie emerytury z tytułu wieloletniego ubezpieczenia jako uniwersytecki pracownik naukowy. Organ rentowy odmówił mu prawa do tego świad- czenia, tłumacząc odmowę kolizją zachodzącą między prawem do emerytury a po- bieraniem przez wnioskodawcę uposażenia, należnego sędziemu w stanie spoczyn- ku na podstawie art. 711 § 6 ustawy z dnia 20 czerwca 1985 r. - Prawo o ustroju są- dów powszechnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1994 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Sąd Okręgowy w Krakowie uwzględnił odwołanie i wyrokiem z dnia 22 grudnia 1999 r. przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury, uznawszy za niewątpliwe 2 spełnienie przez niego wszystkich warunków ustawowych do tego świadczenia. Sąd pierwszej instancji przyjął, że powołany przez organ rentowy przepis dotyczy wyłą- czenia prawa do świadczeń ubezpieczeniowych należnych tylko z tytułu wykonywa- nia pracy sędziowskiej, który nie może pozbawiać nauczyciela akademickiego prawa do emerytury z tytułu jego zatrudnienia. Przy rozpatrywaniu apelacji, w której Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych konsekwentnie twierdził, że przepis art. 711 § 6 prawa o u.s.p. wyłącza możli- wość przyznania i wypłaty emerytury z ubezpieczenia społecznego z zachowaniem prawa do pobierania uposażenia sędziego w stanie spoczynku, Sąd Apelacyjny po- wziął przedstawioną w skierowanym do Sądu Najwyższego zagadnieniu prawnym poważną wątpliwość: “czy sędzia w stanie spoczynku, otrzymujący uposażenie przewidziane w art. 711 § 2 prawa o u.s.p. z tytułu wykonywania pracy sędziego w wymiarze połowy etatu, jest uprawniony do pobierania równocześnie emerytury pracowniczej z tytułu zatrudnienia wykonywanego poza służbą sędziowską ?”. Sąd drugiej instancji podniósł, że przyznanie wnioskodawcy emerytury pra- cowniczej - wobec spełnienia ustawowych warunków do emerytury - nie budzi za- strzeżeń, w związku z czym orzeczenie Sądu Okręgowego jest prawidłowe. Wypo- wiedział również pogląd, że sędzia pobierający uposażenie po przejściu w stan spo- czynku nie może być pozbawiony prawa do świadczenia nabytego z tytułu wykony- wania pracy nauczyciela akademickiego. Sąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i ustalił, że Leon C.-T. przez 53 lata i 11 dni (okresów składkowych i nieskładkowych) był ubezpieczonym pracowni- kiem, ostatnio profesorem prawa Uniwersytetu Ś., a w okresie od dnia 1 października 1990 r. do dnia 11 maja 1998 r. sędzią Sądu Apelacyjnego w K. Z dniem 12 maja 1998 r., po ukończeniu 65 lat, przeszedł w stan spoczynku, zachowując prawo do części uposażenia (okoliczności bezsporne). Następnie Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kluczem do rozsądzenia sporu prawnego, jaki powstał między stronami w ni- niejszej sprawie, jest wykładnia przepisu art. 711 § 6 - wprowadzonego do prawa o u.s.p. nowelą z dnia 28 sierpnia 1997 r. (Dz.U. Nr 124, poz. 782) - stanowiącego, że przejście sędziego w stan spoczynku powoduje utratę prawa do emerytury lub renty 3 z ubezpieczenia społecznego. Organ rentowy dopatrywał się w tym przepisie warun- ku powodującego utratę lub wyłączającego nabycie prawa do emerytury lub renty, mimo spełnienia wymagań stawianych w prawie ubezpieczenia społecznego, zgod- nie z twierdzeniem, że “emerytura z ubezpieczenia społecznego przysługuje, jeżeli ubezpieczony nie jest uprawniony do pobierania uposażenia w stanie spoczynku”, natomiast wnioskodawca, a także Sądy meriti, traktowały ten przepis jako regułę wyłączającą prawo tylko do tych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, które zostały zastąpione uposażeniem w stanie spoczynku. W ocenie Sądów, “nie przysłu- gują tylko te świadczenia z ubezpieczenia społecznego, w miejsce których osoba do nich uprawniona uzyskuje uposażenie w stanie spoczynku”. Prawidłowa wykładnia omawianego przepisu wymaga odniesienia się do jego funkcji, a zwłaszcza kontekstu i czasu, w którym został wprowadzony do porządku prawnego. Należy więc przede wszystkim zważyć, że przepis ten uchwalony został w związku z narzuconą przepisem art. 180 Konstytucji RP zmianą sytuacji prawnej sę- dziów, kończących aktywne pełnienie funkcji. W związku z tą zmianą zabezpieczenie emerytalne, któremu sędziowie podlegali jako pracownicy, zostało zastąpione sta- nem spoczynku, gwarantującym prawo do uposażenia, nie wynikające jednak - jak w wypadku zabezpieczenia społecznego - ze spełnienia ryzyka ubezpieczeniowego, lecz z realizacji konstytucyjnego obowiązku zachowania wysokiego statusu sędziego, którego miernikiem jest między innymi uposażenie stosowne do godności sprawo- wanego urzędu. Tym samym sędziowie znaleźli się w sferze świadczeń Skarbu Pań- stwa, w której pozostawali w okresie międzywojennym i do czasu wejścia w życie dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym z dnia 25 czerwca 1954 r. (jed- nolity tekst: Dz.U. z 1956 r. Nr 43, poz. 200), sytuującego ich w powszechnym sys- temie emerytalnym pracowników - choć na innych zasadach - niż określone ustawą z dnia 11 grudnia 1923 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy państwowych i zawodowych wojskowych (Dz.U. z 1924 r. Nr 6, poz. 46 ze zm.) w związku z art. 108 -111 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 lutego 1928 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 12, poz. 93 ze zm.). W okresie II Rzeczypospolitej sędziowie czerpali swe prawo do emerytury z systemu zabezpie- czenia społecznego, w którym świadczenia były wypłacane z wydzielonej części bu- dżetu, a nie - jak w modelu ubezpieczenia społecznego - z funduszu pochodzącego ze składek. Należy zaznaczyć, że emerytury sędziowskie nie utraciły charakteru świadczeń zabezpieczeniowych również po zmianie ustawy z dnia 11 grudnia 1923 4 r., dokonanej rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 paź- dziernika 1933 r. (Dz.U. Nr 86, poz. 668), polegającej na wprowadzeniu zasady uisz- czania z funduszy państwowych składek do Państwowego Zakładu Emerytalnego. Ustawą z dnia 28 sierpnia 1997 r. - ze skutkiem od dnia 1 stycznia 1998 r. - wyłączono sędziów z systemu powszechnego zaopatrzenia społecznego pracowni- ków i ich rodzin, w związku z czym nie nabywają prawa do świadczeń z tytułu ubez- pieczenia ani zabezpieczenia; w stanie spoczynku pobierają uposażenie (część wy- nagrodzenia) z budżetu państwa, za pośrednictwem jednostek organizacyjnych, w których ostatnio otrzymywali wynagrodzenie (por. rozporządzenie Ministra Sprawie- dliwości z dnia 16 października 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu usta- lania i wypłacania uposażeń oraz uposażeń rodzinnych sędziom i prokuratorom w stanie spoczynku oraz członkom ich rodzin - Dz.U. Nr 130, poz. 869). W związku z tym, od dnia 1 stycznia 1998 r. od wynagrodzenia sędziów nie odprowadza się skła- dek na ubezpieczenie społeczne (art. 781 § 1 prawa o u.s.p.). Przedstawione zmiany oraz ich historyczne uwarunkowania nakazują trakto- wanie analizowanego przepisu art. 711 § 6 prawa o u.s.p. przede wszystkim jako normy kolizyjnej, prowadzącej do wyeliminowania możliwości realizacji przez sę- dziów prawa do świadczeń emerytalnych, nabytego w związku z wieloletnim pozo- stawaniem w systemie ubezpieczenia społecznego pracowników. Celem tej normy, w związku z uzyskaniem przez sędziów prawa do uposażenia w stanie spoczynku, było także rozliczenie opłaconych przez nich składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym cel ten, co oczywiste, nie obejmował - i nie mógł obejmować - rozliczenia skła- dek opłacanych z innego tytułu niż zatrudnienie na stanowisku sędziego. Ustawodawcy, lokującemu omawiany przepis poza systemem zabezpieczenia społecznego, nie można także przypisywać zamiaru potraktowania uposażenia wy- płacanego sędziom w stanie spoczynku jako odpłaty za składki wpłacone do fundu- szu ubezpieczeń społecznych zaspokajającej utratę praw emerytalnych z ubezpie- czenia społecznego, bez względu na tytuł ich powstania. Taki zamiar ustawodawcy, równoznaczny z ustanowieniem reguły inferencyjnej, określającej treść stosunków prawnych powstałych pod rządem dawnej ustawy, musiałby być uznany za prowa- dzący do kolizji z zasadą ochrony praw (ekspektatyw praw) słusznie nabytych. W odniesieniu do prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, przysługującego w zamian za składkę wniesioną do funduszu ubezpieczeniowego, kolizja ta byłyby szczególnie jaskrawa. Tak więc wykładnia przepisu art. 711 § 6 prawa o u.s.p. musi 5 być oparta na założeniu, że ustawodawca, działając w granicach zasad konstytucyj- nych, w szczególności w granicach zasady ochrony praw nabytych, związanej z za- sadami państwa prawnego oraz pewności prawa i zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, mógł cofnąć nabyte prawa emerytalne wynikające z odmiennego niż obowiązujące przed dniem 1 stycznia 1998 r. uregulowania prawnej sytuacji sędziów w stanie nieczynnym, natomiast nie mógł, działając z poszanowa- niem tych zasad, uchylić nabytego prawa do świadczeń emerytalnych z tytułu innego zatrudnienia niż pełnienie funkcji sędziego. Przyjęcie odmiennego, prezentowanego przez organ ubezpieczeń społecznych, pojmowania omawianego przepisu, prowa- dziłoby do zaakceptowania odjęcia przez ustawodawcę nabytego prawa do świad- czeń bez żadnej rekompensaty, co w świetle poczynionych uwag jest niedopuszczal- ne, niezależnie od faktu, że - co już podnoszono - uposażenie sędziego w stanie spoczynku nie stanowi ekwiwalentu składek wpłaconych do funduszu ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji stwierdzenia, że sędzia pobierający uposażenie w stanie spoczynku utracił uprawnienie tylko do tych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, które nabył w związku z pełnieniem funkcji sędziego, należy przyjąć dopuszczalność równoległego (jednoczesnego) istnienia prawa do uposażenia sędziowskiego oraz prawa do emerytury z tytułu innej pracy, nabytego po spełnieniu warunków przewi- dzianych w art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun- duszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.); w świetle prze- prowadzonego wywodu jest oczywiste, że przepis art. 711 § 6 prawa o u.s.p. nie stoi nabyciu tego prawa na przeszkodzie. Na uboczu - zważywszy, że skutki równoległego istnienia prawa do emerytury i renty oraz uposażenia sędziego nie były przedmiotem decyzji organu rentowego, a więc nie zostały objęte niniejszą sprawą - należy zauważyć, iż zbieg praw do świad- czeń, prowadzący do ograniczenia ich wypłaty, został przewidziany przez ustawo- dawcę jedynie w odniesieniu do uposażenia sędziego w stanie spoczynku i renty in- walidy wojennego oraz renty z tytułu wypadku przy pracy. Z kolei, w zakresie świad- czeń emerytalnych, zbieg dotyczy tylko uposażenia rodzinnego przysługującego wraz z prawem do emerytury lub renty (por. art. 782 prawa o u.s.p., a także przepisy art. 54 ust. 3a ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin - jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 oraz art. 24 ust. 2a ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach pieniężnych z tytułu 6 wypadków przy pracy i chorób zawodowych - jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144, po zmianach wprowadzonych art. 146 pkt 6, lit. b, art. 148 pkt 4 lit. a oraz art. 152 pkt 3 ustawy z dnia 29 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. Nr 162, poz.1118). Z tych wszystkich względów uznano apelację za bezzasadną, co doprowadziło do jej oddalenia (art. 385 KPC). ========================================