III ZP 23/98

Uchwała z dnia 16 września 1998 r. III ZP 23/98 Przewodniczący SSN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria Mańkowska, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Witolda Bryndy po rozpoznaniu w dniu 16 września 1998 r. sprawy z wniosku Zofii W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi we Wrocławiu o wysokość emery- tury, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apela- cyjnego we Wrocławiu z dnia 4 marca 1998 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC: Czy przy ustaleniu wysokości emerytury uwzględnia się, przypadające po przyznaniu tego świadczenia, okresy niewykonywania pracy w granicach do 6 lat, spowodowane koniecznością opieki nad innym niż dziecko członkiem rodziny, zali- czonym do I grupy inwalidów, tj. okresy nieskładkowe wymienione w art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104 poz. 450 z późn. zmianami), pomimo że zaprzestanie wykonywania zatrudnienia przez osobę zainteresowaną nie zostało spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad członkiem rodziny ? p o d j ą ł następująca uchwałę: Przy ponownym ustaleniu wysokości emerytury uwzględnia się przypa- dające po przyznaniu tego świadczenia okresy niewykonywania pracy w grani- cach do 6 lat, spowodowane koniecznością opieki nad innym niż dziecko członkiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów, tj. okresy nieskładkowe wymienione w art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewalo- ryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie nie- których ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). 2 U z a s a d n i e n i e Rozpatrywane zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego. Ubezpieczona Zofia W., urodzona 14 stycznia 1940 r., została zwol- niona z pracy z dniem 30 września 1993 r. z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Po rozpoznaniu wniosku emerytalnego z dnia 12 września 1993 r. ubezpieczona uzyskała od dnia 1 października 1993 r. prawo do wcześniejszej emerytury. Do obli- czenia wysokości przyznanego świadczenia organ rentowy przyjął 35 lat okresów składkowych oraz 2 miesiące okresów nieskładkowych - okresów zasiłkowych. W dniu 19 października 1995 r. ubezpieczona złożyła wniosek o uwzględnie- nie jej do wzrostu świadczenia - okresu nieskładkowego od dnia 7 grudnia 1994 r., będącego okresem niewykonywania pracy z powodu sprawowania opieki nad siostrą Franciszką, zaliczoną od dnia 25 sierpnia 1992 r. do I grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, przedkładając dokumenty potwierdzające inwalidztwo siostry oraz kserokopię wypisu z dowodu osobistego o zameldowaniu w miejscu zamieszkania siostry. Organ rentowy uwzględnił ten wniosek i zaliczył ubezpieczonej okres nies- kładkowy od dnia 7 grudnia 1994 r. do dnia 17października 1995 r. (data sporządze- nia wniosku), tj. 10 miesięcy i 13 dni oraz zwiększył od dnia 1 lipca 1995 r. wysokość wypłacanej ubezpieczonej emerytury. W dniu 24 października 1996 r. ubezpieczona wystąpiła z kolejnym wnioskiem o zaliczenie jej dalszego okresu sprawowania opieki nad siostrą. Tym razem organ rentowy - powołując się na stanowisko Departamentu Emerytur i Rent Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 21 maja 1996 r. - wydał w dniu 9 grudnia 1996 r. decyzję negatywną, argumentując, że przypadający po przyznaniu emerytury lub renty okres niewykonywania pracy z powodu konieczności opieki nad członkiem rodziny - inwalidą I grupy - podlega uwzględnieniu jako okres nieskładko- wy wyłącznie w przypadku, gdy konieczność takiej opieki była przyczyną zaprzesta- nia wykonywania zatrudnienia. Odwołanie ubezpieczonej uwzględnił Sąd pierwszej instancji, który wyrokiem z dnia 10 października 1997 r. zmienił zaskarżoną decyzję, ustalając, że ubezpieczona udowodniła okres nieskładkowy - okres opieki nad siostrą - inwalidką I grupy, nad którą sprawuje opiekę od 1982 r., w którym siostra, będąca osobą samotną, uległa wypadkowi. 3 Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne Sąd Apelacyjny odniósł do potrzeby wyjaśnienia kwestii prawidłowej interpretacji art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa rewaloryzacyjna lub ustawa). Z jed- nej strony treść tej normy - w kontekście całego przepisu art. 4 ustawy - przemawia za tym, aby „zastępowanie okresów składkowych okresami nieskładkowymi przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń miało na celu zrekompensowanie osobom zainteresowanym sytuacji, gdy z przyczyn wymienionych w tym artykule nie mogły wykonywać pracy”. Przy takim ujęciu sprawy należałoby podzielić stanowisko organu rentowego, że przy ustaleniu prawa i wysokości świadczeń uwzględnia się wyłącznie okresy nieskładkowe, które przypadały przed nabyciem uprawnień emerytalno-ren- towych. Z drugiej strony przepis art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej nie posłu- guje się określeniem „okresy przerw w pracy”, jak to ma miejsce w art. 4 ust. 1 pkt 9 ustawy, lecz stanowi jedynie o okresach „niewykonywania pracy” z powodu koniecz- ności sprawowania opieki nad innym niż dziecko członkiem rodziny - inwalidą I grupy, a jedyne ograniczenie przewidziane w art. 4 ust. 2 ustawy dotyczy ustawowo określonego maksymalnego wymiaru uwzględnianego okresu nieskładkowego. W ocenie Sądu Apelacyjnego taka regulacja bardziej uzasadnia stanowisko, że przy ustalaniu wysokości emerytury lub renty inwalidzkiej uwzględnia się każdy okres sprawowania opieki nad członkiem rodziny - inwalidą I grupy, choćby zaprzestanie zatrudnienia nie było spowodowane koniecznością takiej opieki, której sprawowanie przypada po przyznaniu świadczenia. Skoro emeryt lub rencista ma prawo do zwięk- szenia pobieranego świadczenia z ubezpieczenia społecznego z tytułu wykonywania zatrudnienia po przyznaniu świadczenia, to nie może być w gorszej sytuacji emeryt, który nie może podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki nad członkiem rodziny zaliczonym do I grupy in- walidów. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Pozytywna odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne wynika już z samego gramatycznego brzmienia art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej, który 4 nakazuje uwzględniać wymienione w nim okresy niewykonywania pracy, w granicach do 6 lat, spowodowane koniecznością opieki nad innym niż dziecko członkiem rodzi- ny zaliczonym do I grupy inwalidów jako okresy nieskładkowe przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń bez jakichkolwiek dalszych warunków, za wyjątkiem łącznego ograniczenia rozmiaru okresów nieskładkowych, które nie mogą przekraczać jednej trzeciej uwzględnionych okresów składkowych (art. 4 ust. 2 tej ustawy). Regulacja ta wynikała z wielokrotnie podkreślanej jakościowej zmiany normatywnej w zakresie uwzględnienia okresów składkowych i nieskładkowych, która pozwalała uwzględniać jako okresy nieskładkowe również okresy niewykonywania pracy z powodu opieki, które nie były przerwami w pracy, ale były związane ze sprawowaniem opieki nad innym niż dziecko członkiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów (art. 13 ust. 3 pkt 1 b ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o z.e.p.). Po wejściu w życie ustawy rewaloryzacyjnej nie jest zatem niezbędne wykazanie związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem pracy a sprawowaniem takiej opieki, skoro okresami nieskładkowymi są już okresy niewykonywania pracy, w gra- nicach do 6 lat, spowodowane sprawowaniem opieki nad innym niż dziecko człon- kiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów, które niekonieczne stanowiły okresy przerwania pracy dla sprawowania takiej opieki. Uznając takie okresy niewykonywa- nia pracy za okresy nieskładkowe ustawodawca wyszedł z założenia, że zakres niezbędnej opieki ze względu na niemożność samodzielnej egzystencji inwalidy I grupy wymaga tak znacznego rozmiaru i nakładu czynności opiekuńczych, że nie jest możliwe ich pogodzenie z równoczesnym wykonywaniem pracy. W konsekwencji zawarte w zakwestionowanej decyzji odmienne stanowisko organu rentowego o możliwości uwzględniania tylko takich okresów opieki, które wymagały faktycznego zaprzestania zatrudnienia ( okresów przerw w pracy) jest oczywiście bezzasadne na gruncie art. 4 ust. 2 pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej. W dalszej kolejności należało podkreślić, że analizowany przepis nie ograni- cza dopuszczalności zaliczania takiego okresu nieskładkowego wyłącznie przy pierwszorazowym ustaleniu uprawnień emerytalno-rentowych, skoro ubezpieczony może zgłaszać wnioski o zaliczenie do stażu emerytalno-rentowego okresów skład- kowych i nieskładkowych, jeżeli poprzednio okresy takie nie był uwzględnione, bądź były uwzględnione w mniejszym rozmiarze. Taka konstatacja wynika z wyraźnych dyspozycji określonych w art. 33 ust. 2 oraz art. 33 1 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej, 5 które dopuszczają każdorazowo ponowne ustalenie wysokości emerytury lub renty, w razie złożenia wniosku o doliczenie nie uwzględnionych dotychczas w wymiarze świadczenia okresów składkowych lub nieskładkowych, nie wiążąc tego z wymaga- niem wykonywania zatrudnienia po przyznaniu tych świadczeń. Takie bowiem ogra- niczenie wynikające w poprzednim stanie prawnym z art. 79 ustawy o z.e.p. jest sprzeczne z treścią art. 33 ust. 2 i 33 1 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej, a przez to poz- bawione waloru prawnego, stosownie do art. 45 ust. 1 tej ustawy. Równocześnie w judykaturze Sądu Najwyższego, wyjaśniającej art. 33 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej, przekonująco wskazano, że nowe uregulowania prawne wprowadzające - w miejsce dotychczasowego podziału okresów wpływających na powstanie prawa i wysokość świadczeń emerytalno-rentowych na okresy: zatrud- nienia, równorzędne z zatrudnieniem i zaliczalne do okresów zatrudnienia - podział na okresy: składkowe i nieskładkowe, stosuje się zarówno do okresów pochodzących sprzed daty złożenia wniosku o świadczenie, jak i przypadających po tej dacie (por. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 25 maja 1994 r., II UZP 12/94 i z dnia 8 lipca 1994 r., II UZP 6/94, OSNAPiUS 1994 nr 8 poz. 132 i 133). Przy ponownym ustaleniu wysokości emerytury lub renty należy zatem uwzględniać wnioski o doli- czenie wszystkich nie uwzględnionych dotychczas okresów nieskładkowych, tj. za- równo tych, które przed wejściem w życie ustawy rewaloryzacyjnej nie podlegały zaliczeniu do wzrostu świadczenia i które dopiero po przyznaniu świadczenia zostały normatywnie określone w art. 4 ust. 2 jako okresy nieskładkowe, jak i tych okresów nieskładkowych, które zaistniały (wystąpiły) po przyznaniu świadczenia. Dlatego przy rozpatrywaniu wniosku o doliczenie kolejnych okresów ubezpieczenia do wymiaru świadczeń emerytalno-rentowych zachodziła konieczność uwzględnienia również okresów składkowych jak i nieskładkowych przypadających po przyznaniu świadczenia, co zostało w sposób jednoznaczny potwierdzone w wyroku Sądu Naj- wyższego z dnia 15 lutego 1995 r. (II URN 4/95, OSNAPiUS 1995 nr 15 poz. 194). W aktualnym stanie prawnym obowiązek taki znalazł normatywny wyraz w treści art. 33 1 ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej, który nakazuje doliczać wszelkie okresy składkowe lub nieskładkowe dotychczas nie uwzględnione w wymiarze świadczenia, jeżeli emeryt lub rencista zgłosi wniosek o ponowne ustalenie wysokości świadczenia, tj. w szczególności te okresy, które miały miejsce po przyznaniu świadczenia i wpływają na jego wzrost. 6 Podejmując uchwałę w sprawie, w której Sąd Apelacyjny w istocie rzeczy nie miał zasadniczych wątpliwości co do twierdzącej odpowiedzi na przedstawione za- gadnienie prawne, Sąd Najwyższy kierował się nadto potrzebą zasygnalizowania istotnych elementów składowych pojęcia nieskładkowego okresu niewykonywania pracy, spowodowanego koniecznością opieki nad innym niż dziecko członkiem ro- dziny zaliczonym do I grupy inwalidów. W ocenie Sądu Najwyższego w tym składzie orzekającym, analizowany okres nieskładkowy powinien odpowiadać rygorom prawa ubezpieczeń społecznych, przeciwdziałającym wykładni rozszerzającej analizowa- nego przepisu, bądź nadużywaniu przewidzianego w nim uprawnienia wobec bez- względnie obowiązującego charakteru norm prawnych systemu ubezpieczeń spo- łecznych. Nie może być kwestyjne, że uwzględnienie wymienionego w art. 4 ust. 2 pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej okresu nieskładkowego umożliwia jedynie niewyko- nywanie pracy spowodowane sprawowaniem opieki nad członkiem rodziny - inwalidą I grupy. Dlatego nie jest takim okresem nieskładkowym niewykonywanie pracy spowodowane koniecznością opieki nad inwalidą I grupy, nie będącym członkiem rodziny ubezpieczonego. Dopuszczalność doliczenia analizowanego okresu nieskładkowego wymaga odniesienia się do określenia członków rodziny w pojęciu prawa ubezpieczeń spo- łecznych, wyraża się przede wszystkim osoby uprawnione do nabycia świadczeń z ubezpieczenia społecznego, tj. prawa do renty rodzinnej (art. 38 ustawy o z.e.p.) lub do zasiłku opiekuńczego (art. 35 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa - jedno- lity tekst: Dz. U z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.), które pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym z ubezpieczonym. Ustalenie stosunku rzeczywistej wspól- noty domowej między ubezpieczonym sprawującym opiekę a podopiecznym człon- kiem rodziny, będącym inwalidą I grupy, jest z reguły konieczne dla wyeliminowania ewentualnych nadużyć w zakresie korzystania z uprawnień przewidzianych w prawie ubezpieczeń społecznych. Równocześnie jednak pojęcie wspólnoty domowej nie może być pojmowane nazbyt rygorystyczne, jako konieczność wspólnego za- mieszkiwania i prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, jeżeli okoliczności faktyczne konkretnej sprawy potwierdzają rzeczywiste sprawowanie opieki nad członkiem rodziny - inwalidą I grupy. Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie i znalazła wyraz w trafnym uznaniu uprawnień ubezpieczonej, która spra- wuje opiekę nad mieszkającą w pobliżu siostrą inwalidą I grupy - osobą samotną, 7 nad którą ze względu na rodzaj ciężkiego schorzenia roztoczyła stałe czynności opiekuńcze, a w ostatnim okresie uzyskała wspólne zameldowanie w lokalu siostry. Konieczność realnego sprawowania opieki przez ubezpieczonego nad członkiem rodziny - inwalidą I grupy wymaga nadto ustalenia, że - poza ubezpieczonym ubie- gającym się o uwzględnienie tego okresu - nie ma innych domowników, mogących i zobowiązanych zapewnić opiekę niesprawnemu członkowi rodziny - inwalidzie I grupy. Nadto - okres sprawowania opieki nad innym niż dziecko członkiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów może być uwzględniony jako okres nieskładkowy w zasadzie tylko jednej osobie uprawnionej, a w razie szczególnych przypadków sprawowania dalszej opieki przez innego (kolejnego) członka rodziny - w łącznym rozmiarze opieki nie przekraczającym 6 lat. Innymi słowy, nie jest uzasadniony swoisty „zbieg” uprawnień do uwzględnienia analizowanego okresu nieskładkowego więcej niż jednej osobie z tytułu sprawowania opieki w tym samym okresie nad tym samym członkiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów, bądź w większym wy- miarze niż 6 lat opieki łącznie. Ustalenie zasygnalizowanych uwarunkowań jest niezbędne dla prawidłowego stosowania wynikających z art. 4 ust. 2 pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej. ========================================