III ZP 1/98

Uchwała z dnia 17 marca 1998 r. III ZP 1/98 Przewodniczący: SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Stefania Szymańska (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Helmuta Ż. przeciwko Centralnym Zakładom Automatyzacji Hutnictwa w K. o odprawę rentową, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 17 marca 1998 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wo- jewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach postanowieniem z dnia 25 listopada 1997 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 KPC Czy brak przytoczenia w skardze apelacyjnej zarzutów i ich uzasadnienia jest wadą, która uniemożliwia traktowanie pisma jako apelacji w rozumieniu art. 368 KP i wyklucza uzupełnienie tego braku, czyniąc apelację niedopuszczalną w rozumieniu art. 370 KPC, czy też brak taki jest brakiem formalnym, który może zostać uzupeł- niony w trybie przewidzianym w art. 130 KPC ? p o d j ą ł następującą uchwałę: Brak przytoczenia w apelacji zarzutów i ich uzasadnienia jest brakiem formalnym, który może zostać uzupełniony w trybie przewidzianym w art. 130 KPC. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 19 czerwca 1997 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Katowicach oddalił powództwo Helmuta Ż. skierowane przeciwko Centralnemu Zakładowi Auto- matyzacji Hutnictwa w K. o odprawę emerytalną, przyjmując, że roszczenie uległo przedawnieniu. W apelacji powód stwierdził jedynie, że czuje się wyrokiem pokrzywdzony i wnosi o ponowne rozpoznanie sprawy. Sąd Apelacyjny w Katowicach uznał, iż w sprawie występuje zagadnienie 2 prawne budzące poważne wątpliwości, w związku z czym przedstawił je do rozstrzy- gnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 390 § 1 KPC, o treści przytoczonej w sen- tencji uchwały. W uzasadnieniu zagadnienia Sąd Apelacyjny wywiódł, że oceniając wymogi formalne apelacji powoda przypomnieć należy, że do 1950 r. sądy pow- szechne działały w strukturze czterostopniowej (sądy grodzkie, okręgowe, apelacyjne i SN), co wiązało się z funkcjonującym wówczas systemem trójinstancyjnym, na który składały się: I instancja, apelacja i kasacja. Nowelizacja KPC [...] wprowadziła system dwuinstancyjny i trójstopniowy sądownictwa, z możliwością obalenia prawomocnych orzeczeń w drodze rewizji nadzwyczajnych. Koncepcja taka została przyjęta w KPC z 1964 r. Od dnia 1 lipca 1996 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczy- pospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu pos- tępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 43, poz. 189). Główne kierunki reformy wyzna- czone zostały przez zmianę modelu środków odwoławczych i powrót do reguł obo- wiązujących przed nowelizacją z 1950 r., a nadto przez zmianę przepisów dotyczą- cych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Według obowiązujących obecnie przepi- sów procedury cywilnej, środkami odwoławczymi wstrzymującymi uprawomocnienie się orzeczeń są: apelacja, kasacja i zażalenie. Apelacja prowadzi do kontynuacji postępowania przed sądem II instancji, zaś zadanie kasacji polega na sprawowaniu kontroli nad orzeczeniami instancji merytorycznych. Zgodnie z art. 368 KPC - stwierdził dalej Sąd Apelacyjny - apelacja powinna czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma procesowego oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego wyroku, przytoczanie zarzutów i ich uzasadnienie oraz wniosek o uchylenie lub zmianę wyroku w całości lub w określonej części. Przepis ten jest odpowiednikiem uchylonego w 1996 r. art. 370 KPC, z tą różnicą, że zamiast przytoczenia podstaw rewizyjnych, wymaga przytoczenia zarzutów. Według treści art. 395 KPC (jednolity tekst: Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) skarga apelacyjna powinna zawierać, między innymi, zwięzłe wyłożenie podstaw apelacji ze wskaza- niem, w razie potrzeby, nowych faktów i dowodów. Zarówno podstawy środka zaskarżenia, jak również zarzuty apelacji powinny mieć charakter jurydyczny, zaś ich uzasadnienie polegać na przytoczeniu odpowied- nich argumentów o charakterze prawnym, wskazujących na wadliwość rozstrzygnię- cia. W tym kontekście nie można uznać za zarzut apelacyjny stwierdzenia, że wyrok 3 jest krzywdzący. Skoro zatem apelacja powoda dotknięta jest wadą, wyjaśnienia wymaga zagadnienie prawne przedstawione w pytaniu. Trzeba przypomnieć, że pod rządami KPC z 1930 r. Sąd Najwyższy przyjmował, że brak wywodu podstaw apelacji w skardze apelacyjnej nie jest brakiem formalnym, lecz wadą treści apelacji, co wyłącza możliwość wezwania stron do uzupełnienia skargi apelacyjnej przez jej wy- wiedzenie. Brakami formalnymi były jedynie wady, które dotyczyły strony zewnętrznej apelacji, a nie jej treści. Zaś treścią apelacji było również przytoczenie i wywód podstaw apelacji (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1938 r., C II 3064/37, OSN 1939, t. 1 poz. 97- cyt. za KPC - Komentarz pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 1996,. s. 1112). Również w odniesieniu do kasacji Sąd Najwyższy stwier- dził wprost, że skarga kasacyjna nie zawierająca wskazania podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia podlega odrzuceniu. Wobec braku przytoczenia podstaw kasacyj- nych i ich uzasadnienia nie można bowiem wdać się w rozpoznanie ich zasadności, nie można osądzić, czy są uzasadnione, wobec czego nie można po ich rozpoznaniu uwzględnić lub oddalić skargi kasacyjnej. Może zatem zapaść tylko orzeczenie o od- rzuceniu kasacji (por. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 30 kwietnia 1938 r., C II 319/37, Zb. O 38/303 - cyt. za T. Erecińskim: Apelacja i kasacja w procesie cywil- nym, Warszawa 1996, s. 190-196). Po nowelizacji KPC z 1996 r. Sąd Najwyższy zajął podobne stanowisko, twierdząc, że brak przytoczenia podstawy kasacyjnej oraz jej uzasadnienia jest wadą, która uniemożliwia traktowanie pisma jako kasacji w ro- zumieniu art. 3933 KPC i wyklucza uzupełnienie tego braku, czyniąc kasację niedo- puszczalną (por. postanowienie z dnia 20 listopada 1996 r., I PKN 22/96, OSNAPiUS 1997 nr 5 poz. 74, postanowienie z dnia 6 listopada 1996 r., II UKN 12/96, OSNAPiUS 1997 nr 10 poz. 173). Wykorzystując przedstawione argumenty podnieść wypada, że przepis art. 370 KPC, regulujący kontrolę zachowania wymogów formal- nych skargi apelacyjnej, pozwala jedynie na usunięcie wad, które dotyczą strony zewnętrznej skargi apelacyjnej, a nie jej treści. Zaś brak zarzutów i ich uzasadnienia nie jest brakiem formalnym, a wadą treści apelacji (por. KPC - Komentarz pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 1996, s. 1119). Wada taka nie pozwala na przedstawienie w trybie art. 377 KPC stanu sprawy, a w konsekwencji na ocenę zasadności apelacji. Wydaje się zatem, że słuszny jest pogląd, że brak przytoczenia zarzutów i ich uza- sadnienia jest wadą, która uniemożliwia traktowanie pisma jako apelacji w rozumie- niu art. 368 KPC i wyklucza uzupełnienie tego braku, czyniąc apelację niedopusz- czalną w rozumieniu art. 370 KPC. Jednak znajdują się również argumenty na po- 4 parcie stanowiska, że brak zarzutów i ich uzasadnienia stanowi brak formalny, który może zostać uzupełniony w trybie przewidzianym w art. 130 KPC. Apelacja bowiem ma na celu ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy, a Sąd Apelacyjny nie jest związany granicami zarzutów. Nadto w KPC brak jest zakazu zmiany zarzutów ape- lacyjnych w toku postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Z przedstawionej argumentacji Sądu Apelacyjnego wynika, iż Sąd skłania się raczej do tego, że niewskazanie w apelacji zarzutów i ich uzasadnienia nie stanowi braku formalnego apelacji, a jej wadę nie dającą się usunąć w trybie art. 130 KPC, co czyni apelację niedopuszczalną, a więc podlegającą odrzuceniu na mocy art. 370 KPC. Za takim stanowiskiem ma przemawiać orzecznictwo Sądu Najwyższego wy- kształcone pod rządami Kodeksu postępowania cywilnego obowiązującego do 1950 r., dotyczące w tym zakresie apelacji i kasacji, a także aktualne orzecznictwo Sądu Najwyższego odnoszące się do tego zagadnienia gdy idzie o kasację. Wątpliwości Sądu Apelacyjnego co do przyjęcia takiego stanowiska są spowodowane zaś tylko tym, że apelacja ma na celu merytoryczne rozpoznanie sprawy, sąd apelacyjny nie jest związany granicami zarzutów, a nadto w KPC brak jest zakazu zmiany zarzutów apelacyjnych w toku postępowania. Te argumenty mogą więc przemawiać za stano- wiskiem, że brak zarzutów i ich uzasadnienia stanowi brak formalny, który może być uzupełniony w trybie art. 130 KPC. W związku z powyższym należy podkreślić, ze wprawdzie wprowadzona na mocy ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego instytucja apelacji jest wzorowana na konstrukcji skargi apelacyjnej Kodeksu postę- powania cywilnego z 1930 r. (jednolity tekst: Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934.), jed- nakże zawiera ono także odmienne uregulowania, co należy mieć na uwadze przy wykładni odnośnych przepisów i nakazuje ostrożność przy odnoszeniu się wprost do orzecznictwa Sądu Najwyższego wykształconego na podstawie obowiązujących wówczas przepisów. I tak: Przepis art. 395 Kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r. stanowił, iż skarga apelacyjna powinna zawierać, między innymi, zwięzłe wyłożenie podstaw apelacji ze wskazaniem w razie potrzeby nowych faktów i dowodów nie przytoczonych przed sądem okręgowym. W art. 368 KPC jest natomiast mowa nie o podstawach apelacji, lecz o zarzutach, ponadto nie ma wymagania, by skarżący, jeśli 5 jest ku temu potrzeba, już w skardze apelacyjnej powoływał się na nowe fakty i do- wody. Obecnie odmienne jest więc ujęcie podstaw apelacyjnego zaskarżenia orze- czenia sądu I instancji, przy czym ustawodawca nie ogranicza zaskarżenia tych orzeczeń w drodze apelacji poprzez wskazanie katalogu zarzutów, które mogą sta- nowić jej podstawę. Jest to zrozumiałe z uwagi na charakter postępowania apelacyj- nego, które jest postępowaniem merytorycznym, zmierzającym do rozpoznania istoty sprawy. Dlatego nie wchodziło w grę jakiekolwiek skatalogowanie zarzutów. W doktrynie zgodne jest stanowisko, że uregulowanie apelacji uprawnia do twierdzenia, że nowela z 1 marca 1996 r. przyjęła w zasadzie system apelacji pełnej oraz że w takim systemie postępowanie apelacyjne jest dalszym stadium postępo- wania przed sądem I instancji. Dlatego na sądzie ciąży zasadniczo obowiązek osta- tecznego rozstrzygnięcia sprawy przez zatwierdzenie (w całości lub w części) wyroku sądu I instancji. Uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania dopuszczalne jest tylko wyjątkowo. Oczywiście, w interesie strony wnoszącej apelację jest sprecyzowanie zarzu- tów i ich uzasadnienia, jednakże nieprzytoczenie zarzutów i ich uzasadnienia, bądź tylko ogólnikowe stwierdzenie, iż wyrok jest niesprawiedliwy itp., nie może być - z uwagi na wyżej omówioną funkcję sądu apelacyjnego - poczytane jako wada apela- cji, a tylko jako brak formalny uzasadniający wezwanie skarżącego w trybie art. 130 KPC do uzupełnienia apelacji w wyznaczonym terminie pod rygorem jej odrzucenia (art. 370 KPC). Zarzut apelacyjny może wynikać także pośrednio z treści apelacji. Istotne jest także - co Sąd Apelacyjny tylko zasygnalizował, iż sąd apelacyjny nie jest związany zarzutami podniesionymi w apelacji. Wynika to z art. 378 § 1 KPC, który stanowi o rozpoznaniu sprawy tylko w granicach wniosków apelacyjnych. Wiąże się to z przyjęciem założenia, że w postępowaniu apelacyjnym sąd rozpoznaje sprawę w pełnym zakresie i o treści rozstrzygnięcia, w tym o jego podstawie faktycznej i praw- nej, decydują ustalenia poczynione w tym postępowaniu. Obowiązujący Kodeks postępowania cywilnego także nie przewiduje zakazu zmiany zarzutów apelacyjnych, co uzasadnia dopuszczalność ich zmiany w toku postępowania apelacyjnego. Za stanowiskiem, iż nieprzytoczenie w apelacji zarzutów i ich uzasadnienia nie może skutkować odrzucenia apelacji, przemawia także odstąpienie - w przeci- wieństwie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r. - od przymusu adwokackiego (radcowskiego) przy wnoszeniu apelacji. Przepis art. 86 powołanego Kodeksu stanowił, że zastępstwo stron przez adwokatów obowiązuje w postępowa- 6 niu przed Sądem Najwyższym, sądem apelacyjnym i sądem okręgowym jako sądem I instancji - w sprawach wszczętych przed sądami grodzkimi zastępstwo przez adwo- katów obowiązywało do złożenia środka odwoławczego do Sądu Najwyższego. Od- mienne uregulowanie w obecnie obowiązującym KPC, tj. odstąpienie od przymusu adwokacko-radcowskiego przy wnoszeniu apelacji stanowi dowód intencji ustawo- dawcy odformalizowania postępowania apelacyjnego w tym zakresie. Nie jest trafne odwołanie się do orzeczeń Sądu Najwyższego dotyczących ka- sacji; iż brak przytoczenia podstawy kasacyjnej oraz jej uzasadnienia jest wadą, która uniemożliwia traktowanie pisma jako kasacji w rozumieniu art. 393 KPC i wyklucza uzupełnienie tego braku, czyniąc kasację niedopuszczalną. W przeciwieństwie do apelacji, co do której nie są przewidziane wyraźne i odrębne podstawy zaskarżenia, skargę kasacyjną można wnieść jedynie z powodu ściśle określonych przyczyn uza- sadniających uchylenie lub zmianę orzeczenia (art. 3931 KPC). Obowiązek przyto- czenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia stanowi logiczną konsekwencję ograniczonego charakteru postępowania kasacyjnego. W myśl bowiem art. 39311 KPC Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach kasacji, z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, a skarżący nie może rozszerzać podstaw kasacyjnych w trakcie postępowania kasacyjnego. W przypadku kasacji jej granice wyznaczają więc podstawy i jej wnioski, które ponadto powinny być opraco- wane profesjonalnie, o czym świadczy wprowadzenie przymusu adwokacko-rad- cowskiego. W przeciwieństwie do apelacji, w ramach kasacji zaskarżenie orzeczenia sądu II instancji ograniczone jest do pewnej tylko kategorii błędów prawnych, a kontrola orzecznictwa dokonywana przez Sąd Najwyższy następuje na podstawie materiału, jakim dysponował sąd II instancji. Kasacja jest zatem środkiem kontroli prawidłowości stosowania prawa przez sądy, a nie instrumentem kontroli trafności ustaleń fak- tycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia, co ma miejsce w postę- powaniu apelacyjnym. Celem kasacji jest zatem ostateczna kontrola zgodności z prawem zaskarżonych przez nią orzeczeń sądów II instancji. Funkcje kasacji i apela- cji są więc różne. Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji. ========================================