III UZP 4/12

Sygn. akt III UZP 4/12 
 
 
 
UCHWAŁA 
 
Dnia 3 października 2012 r. 
Sąd Najwyższy w składzie : 
 
SSN Kazimierz Jaśkowski (przewodniczący) 
SSN Halina Kiryło (sprawozdawca) 
SSN Krzysztof Staryk 
 
 
w sprawie z wniosku J. I. 
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. 
o wysokość świadczenia emerytalnego, 
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw 
Publicznych w dniu 3 października 2012 r., 
zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego  
w S. z dnia 5 lipca 2012 r., 
 
 
„czy emerytura ustalona zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia 
1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych (Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227) ulega zwiększeniu 
na podstawie art. 26a za okresy podlegania ubezpieczeniu 
społecznemu rolników, w których rolnik zwolniony był od obowiązku 
opłacania składki na ubezpieczenie społeczne rolników na podstawie 
art. 40 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu 
emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin 
(Dz.U. z 1977 r., Nr 32, poz. 140)”? 
 
 
 
 

 
 
2 
podjął uchwałę: 
 
 
Emerytura ustalona zgodnie z art. 26 ustawy z dnia 17 grudnia 
1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r., Nr 153, poz. 1227 ze 
zm.) nie ulega zwiększeniu na podstawie art. 26a tej ustawy za 
okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, w 
których rolnik zwolniony był od obowiązku opłacania składki na 
ubezpieczenie społeczne rolników na podstawie art. 40 ustawy z 
dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz 
innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 
140 ze zm.). 
 
 
UZASADNIENIE 
 
 
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne 
wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.  
Decyzją z 10 marca 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. 
przyznał ubezpieczonej J. I. prawo do emerytury od dnia 8 listopada 2010 r., tj. od 
osiągnięcia przez wnioskodawczynię wieku emerytalnego. Ustalając wysokość 
świadczenia organ rentowy przyjął, że ubezpieczonej przysługuje do emerytury tzw. 
zwiększenie rolne z tytułu opłacania składek za okres od 1 lipca 1982 r. do 31 
grudnia 1988 r., a zatem z wyłączeniem okresów podlegania ubezpieczeniu 
rolniczemu bez opłacania składek na to ubezpieczenie (od 1 lipca 1977 r. do 30 
czerwca 1982 r.). Ubezpieczona odwołała się od powyższej decyzji zarzucając 
nieprawidłowe obliczenie przedmiotowego zwiększenia, poprzez pominięcie okresu, 
kiedy ustawowo zwolniona była od uiszczania składki na ubezpieczenie społeczne 
rolników. Odwołująca argumentowała, że zwiększenie rolne powinno zostać 
obliczone tak samo, jak miało to miejsce w przypadku przyznanej jej uprzednio tzw. 
wcześniejszej 
emerytury, 
czyli 
za 
cały 
okres 
podlegania 
ubezpieczeniu 

 
 
3 
społecznemu rolników, który jest traktowany jak okres składkowy. Organ rentowy 
wniósł o oddalenie odwołania. 
 
Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. wyrokiem z 
dnia 20 października 2011 r. zmienił zaskarżoną decyzję i zwiększył wysokość 
przyznanej ubezpieczonej emerytury za okresy opłacania przez nią składek na 
ubezpieczenie społeczne rolników przez 46 kwartałów oraz oddalił odwołanie w 
pozostałym zakresie. 
 
Sąd pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczona, urodzona 8 listopada 
1950 r., zgodnie z decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w S. z 12 
grudnia 2005 r. nabyła prawo do wcześniejszej emerytury od dnia 10 listopada 
2005 r. Ustalając wysokość świadczenia organ rentowy dokonał jego zwiększenia o 
kwotę 64,70 zł z tytułu opłacania składek na ubezpieczenie rolne przez  46 
kwartałów. W listopadzie 2010 r. kwota tegoż zwiększenia wynosiła 81,22 zł. W 
dniu 5 listopada 2010 r. ubezpieczona złożyła w Oddziale ZUS wniosek o 
emeryturę przysługującą po ukończeniu 60 roku życia. Do wniosku załączyła m.in. 
zaświadczenie wystawione przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o 
podleganiu przez nią ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 1 lipca 
1977 r. do 31 grudnia 1989 r., w którym to dokumencie wskazano, że w okresie od 
1 lipca 1977 r. do 30 czerwca 1982 r., jako nabywca gospodarstwa rolnego, 
wnioskodawczyni  była zwolniona z obowiązku opłacania składek, natomiast za 
okres od 1 lipca 1982 r. do 31 grudnia 1988 r. opłaciła składki na ubezpieczenie 
społeczne rolników. 
Sąd Okręgowy kierując się treścią przepisów  art. 24 w związku z art 26 i art. 
26a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r o emeryturach i rentach z Funduszu 
Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze 
zm., dalej jako ustawa o emeryturach u rentach z FUS lub ustawa emerytalna) 
zważył, że odwołanie ubezpieczonej jest uzasadnione co do żądania zwiększenia 
jej emerytury o okresy pozostawania w ubezpieczeniu społecznym rolników, za 
które ubezpieczona nie miała zaległości składkowych. Sąd pierwszej instancji w 
szczególności nie podzielił wykładni art. 26a ustawy emerytalnej, zastosowanej 
przez organ rentowy, zgodnie z którą w przedmiotowym zwiększeniu nie podlega 
uwzględnieniu okres ubezpieczenia społecznego rolników, w którym rolnik 

 
 
4 
faktycznie nie opłacił składki niezależnie od przyczyn tego stanu. Co prawda 
przepisy dotyczące uwzględniania okresów składkowych z tytułu innej niż rolnicza 
działalności uznają za okresy składkowe okresy prowadzenia działalności objętej 
obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, za które opłacono składkę na 
ubezpieczenie społeczne lub w których występowało zwolnienie od opłacania 
składki (art. 6 ust. 2 pkt 9 - pkt 14), podczas gdy zastrzeżenia takiego nie zawiera 
art. 26a ust 1 ustawy emerytalnej, jednak nie oznacza to, że okresy zwolnienia od 
opłacania składki nie powinny być w tym przypadku uwzględnione. Na mocy 
regulacji art. 26a ustawy emerytalnej w omawianym  zwiększeniu świadczenia 
uwzględniane są okresy, za które opłacono składki przewidziane w odrębnych 
przepisach, co zdaniem Sądu pierwszej instancji oznacza, że na wysokość 
zwiększenia rzutuje okres ubezpieczenia społecznego rolnika, w którym wywiązał 
się on z obowiązku składkowego przewidzianego w przepisach obowiązujących w 
czasie, na który przypada to ubezpieczenie. W sprawie niesporne jest, że 
ubezpieczona prowadziła gospodarstwo rolne w latach 1977-1989, kiedy 
obowiązywała ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym 
oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140 ze zm.). 
Ubezpieczenie społeczne rolników na podstawie tej ustawy było obowiązkowe i 
pociągało za sobą obowiązek opłacania składki z tego tytułu  (art. 38). 
Jednocześnie przepis art. 40 stanowił, że rolnik, który rozpoczął prowadzenie 
gospodarstwa rolnego przed ukończeniem 35 lat życia, zwolniony jest od 
obowiązku opłacania składki przez okres pierwszych 5 lat gospodarowania. Zasady 
opłacania składek były więc takie, że rolnik podlegający obowiązkowemu 
ubezpieczeniu i uprawniony do świadczeń z tego ubezpieczenia, przy spełnieniu 
warunków określonych w art. 40 ustawy, opłacał składki poczynając od daty innej 
niż data obowiązku ubezpieczenia. Zawarte w art. 26a ust. 1 ustawy emerytalnej 
pojęcie opłacania składek należy więc w tym kontekście rozumieć w ten sposób, że 
rolnik wywiązał się z obowiązku opłacania składek, nałożonego w danym czasie 
przez „odrębne" przepisy. Okresem, o którym stanowi przepis art. 26a ustawy 
emerytalnej, jest więc również okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu 
rolników na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu 
emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników, w którym rolnik na mocy 

 
 
5 
art. 40 tej ustawy był zwolniony od obowiązku opłacania składki. Sąd Okręgowy 
zwrócił też uwagę, że w niniejszej sprawie ubezpieczona pobierała dotychczas tzw. 
wcześniejszą 
emeryturę. 
Organ 
rentowy 
ustalając 
wysokość 
należnego 
ubezpieczonej świadczenia - na mocy art. 56 ustawy emerytalnej - dokonał 
zwiększenia jego wysokości za cały okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu 
rolników, tj. od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1989 r. Zdaniem Sądu pierwszej 
instancji, niezrozumiałe jest różnicowanie okresów podlegania ubezpieczeniu 
społecznemu 
rolników, 
o 
które 
ZUS 
zwiększył 
wysokość 
przyznanych 
ubezpieczonej świadczeń emerytalnych, w zależności od tego, czy dana emerytura 
została obliczona na podstawie art. 53 w związku z art. 56 ustawy emerytalnej, czy 
też na podstawie art. 26 w związku z art. 26a tejże ustawy; przepis art. 26a  
reguluje kwestię zwiększenia wysokości emerytury określonej w art. 24 na wzór art. 
56, dotyczącego uwzględniania okresów rolniczych (art. 10) przy obliczaniu 
emerytury w myśl art. 53 ustawy emerytalnej. 
W ocenie Sądu Okręgowego, przy ustalaniu wysokości przyznanej obecnie 
emerytury 
organ 
rentowy 
powinien 
uwzględnić 
cały 
wskazywany 
przez 
ubezpieczoną okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, a zatem 
okres opłacania przez ubezpieczoną składek na ubezpieczenie społeczne rolników 
od 1 stycznia 1983 r. do 31 grudnia 1989 r. oraz okres podlegania ubezpieczeniu 
społecznemu rolników od dnia 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1982 r., w którym 
ubezpieczona była zwolniona od obowiązku opłacania składki.  
Apelację od powyższego wyroku wywiódł organ rentowy, zarzucając 
naruszenie prawa materialnego, tj. art. 26 w związku z art. 26a ustawy emerytalnej, 
poprzez przyjęcie, że wnioskodawczyni przysługuje prawo do zwiększenia 
emerytury za okres zwolnienia z opłacania składek na ubezpieczenie społeczne 
rolników. Apelujący domagał się zmiany zaskarżonego orzeczenia i oddalenia 
odwołania oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych.  
Rozpoznając apelację Sąd drugiej instancji powziął wątpliwości co do 
wykładni obowiązujących przepisów, wyrażające się w treści przedstawionego 
zagadnienia prawnego. 
Sąd Apelacyjny zacytował art. 26a ust. 1 ustawy emerytalnej i stwierdził, iż 
wykładnia semantyczna zdaje się nie pozostawiać wątpliwości, że przewidziane w 

 
 
6 
tym przepisie tzw. zwiększenie rolne przysługuje wyłącznie za okresy faktycznego 
opłacania składek. Przepis ten został dodany do ustawy emerytalnej mocą art. 37 
pkt 2 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych  (Dz.U. Nr 
228, poz. 1507), jako uzupełnienie nowych zasad liczenia emerytury z art. 26 
ustawy emerytalnej, według których emerytura winna stanowić równowartość kwoty 
będącej wynikiem podzielenia zapisanych na koncie emerytalnym w ZUS składek 
emerytalnych oraz kapitału początkowego, przez średnie dalsze statystyczne, 
wyrażone w miesiącach trwanie życia dla osób będących w wieku równym wiekowi 
przejścia na emeryturę danego ubezpieczonego. Po wskazanej nowelizacji, tak 
obliczona emerytura ma ulec zwiększeniu za okresy opłacania składek na Fundusz 
Emerytalny Rolników, pod warunkiem, że emeryt ma okresy ubezpieczenia 
społecznego rolników krótsze niż 25 lat oraz nie ma prawa do emerytury na 
podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Faktycznie regulacja 
art. 26a ustawy emerytalnej normuje więc kwestię zwiększenia wysokości 
emerytury określonej w art. 24, z tytułu opłacania składek na ubezpieczenie 
społeczne rolników (art. 10 ust. 1 pkt 1), na wzór art. 56 tej ustawy dotyczącego 
uwzględniania okresów rolniczych (art. 10) przy obliczaniu emerytury w myśl art. 
53. Ustalona w ten sposób kwota zwiększenia ma być ekwiwalentem za okres 
opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a rozwiązanie systemowe 
przekonuje, iż zwiększenie rolne ma stanowić rekompensatę za podwójne 
uiszczone składki. Od początku bowiem istnienia systemu ubezpieczenia 
społecznego rolników, a więc od 1977 roku, aż do 1989 roku istniał obowiązek 
podwójnego ubezpieczenia dla rolników tzw. dwuzawodowców, czyli osób, które 
prowadzenie gospodarstwa rolnego łączyły z zatrudnieniem poza rolnictwem.  
Na korzyść prezentowanej wykładni przemawiają przepisy dotyczące 
uwzględniania okresów składkowych z tytułu innej niż rolnicza działalność, które 
uznają za okresy składkowe okresy prowadzenia działalności objętej obowiązkiem 
ubezpieczenia społecznego, za które opłacono składkę na ubezpieczenie 
społeczne lub w których występowało zwolnienie od opłacania składki (art. 6 ust. 2 
pkt 9 – 14). Takiego zastrzeżenia nie zawiera art. 26a ust. 1 ustawy emerytalnej, co 
w ocenie Sądu drugiej instancji przemawia za tym, że skoro ustawodawca 
przewidział odmienne uregulowanie zwiększenia świadczenia wyłącznie za okres 

 
 
7 
opłacania składek, to nie ma podstaw, aby okresy, za które składki faktycznie nie 
zostały opłacone, były traktowane w sposób szczególnie uprzywilejowany. 
Wykładnia językowa omawianego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że chodzi w 
nim o okresy opłacanie składki, a nie o okresy podlegania ubezpieczeniu 
społecznemu rolników objęte ustawowymi zwolnieniami z obowiązku składkowego. 
Tym bardziej gdy przyjmuje się, że o ile poprzedni system zabezpieczenia, jako 
system repartycyjny, charakteryzował się większą swobodą ustawodawcy 
wprowadzenia przesłanek i warunków uzyskiwania świadczeń, o tyle obecna ocena 
jest silnie ukierunkowana koniecznością przestrzegania zasady rzetelności 
legislacji. Niemniej jednak sprawa nie wydaje się tak oczywista przy uwzględnieniu 
różnic systemów ubezpieczenia powszechnego i rolniczego, celu objęcia 
ubezpieczeniem społecznym, celu okresowych zwolnień z obowiązku uiszczania 
składki z mocy ustawy, jak i wykładni historycznej unormowania zwiększenia 
rolnego, która choć wskazuje na tożsame ratio legis tej instytucji - rekompensatę, to 
jednak nie utożsamia tego z rekompensatą stricte finansową.  
Sąd drugiej instancji przeprowadził następnie wykładnię historyczną, 
zarysowując 
przedmiotowy 
problem 
na 
tle 
kolejnych 
regulacji 
systemu 
ubezpieczenia społecznego rolników oraz powszechnego systemu ubezpieczenia i 
powziął wątpliwości, czy celem spornego zwiększenia rolnego jest jedynie 
rekompensata składek uiszczonych przez ubezpieczonego rolnika do systemu 
świadczeń, czy także rekompensata pozostawania w podwójnym ubezpieczeniu, 
czyli rekompensata związanej z tym, a utraconej ekspektatywy ubezpieczeniowej, 
do której ubezpieczony był uprawniony działając zgodnie z obowiązującymi 
przepisami, w zaufaniu do Państwa. Tym bardziej, że z obowiązujących w spornym 
okresie regulacji systemu ubezpieczenia społecznego rolników wynika, iż wysokość 
składki nie była uzależniona od faktycznych przychodów i zakresu działalności 
rolniczej, inaczej niż to ma miejsce w systemie ubezpieczeń powszechnych. 
Aktualnie zaś kwota zwiększenia rolnego jest refundowana Zakładowi Ubezpieczeń 
Społecznych, wypłacającemu emeryturę, przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia 
Społecznego. Zarówno dawny fundusz emerytalny rolników jak i obecny fundusz 
emerytalno - rentowy rolników, tworzy się m. in. ze składek opłacanych przez 
rolników oraz z dotacji budżetu Państwa. Fundusz emerytalno - rentowy rolników 

 
 
8 
jest państwowym funduszem celowym i to Państwo gwarantuje wypłatę świadczeń 
finansowanych z tego funduszu.  
Konkludując Sąd Apelacyjny stwierdził, iż skłania się ku poglądowi, że 
znaczenie winna mieć wykładnia semantyczna przepisu art. 26a ustawy 
emerytalnej. Oznacza to, że okres, w którym występowało zwolnienie tzw. młodego 
rolnika z opłacania składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 40 
ustawy z 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych 
świadczeniach dla rolników i ich rodzin, nie powoduje zwiększenia emerytury na 
podstawie art. 26a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń 
Społecznych.  
 
 
Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 
 
Analizę przedstawionego zagadnienia prawnego rozpocząć wypada od 
przypomnienia, że obowiązek opłacania składek na fundusz emerytalny rolników 
został wprowadzony z dniem 1 lipca 1977r. przez art. 69 ustawy z dnia 27 
października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla 
rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140) i istniał niezależnie od obowiązku 
podlegania ubezpieczeniu z innego tytułu. Taki stan prawny miał miejsce również 
pod rządami obowiązującej od 1 stycznia 1983 r. ustawy z 14 grudnia 1982 r. o 
ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity 
tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.), która z mocy art. 1 ust. 2 
obowiązkiem ubezpieczenia rolniczego objęła także domowników. Poczynając od 
daty wejścia w życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o 
ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 
10, poz. 53) zniesiono (w wyniku nadana nowego brzmienia art. 3 ust. 2 pkt 1 
ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin) 
obowiązek podwójnego ubezpieczenia społecznego rolników dwuzawodowców, tj. 
osób będących rolnikami (domownikami) i jednocześnie zatrudnionych w wymiarze 
nie niższym niż połowa wymiaru czasu pracy obowiązującego w danym zawodzie 
albo objętych innymi przepisami o ubezpieczeniu społecznym lub o zaopatrzeniu 
emerytalnym. Również na gruncie art. 16 ust. 3 obecnie obowiązującej ustawy z 

 
 
9 
dnia 20 grudnia 1990 r.o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. 
z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) obowiązek rolniczego ubezpieczenia emerytalno - 
rentowego jest wyłączony, m. in. w stosunku do osób, które podlegają innemu 
ubezpieczeniu społecznemu. Wraz ze zniesieniem obowiązku podwójnego 
ubezpieczenia  społecznego w systemie rolniczym i powszechnym zniesiono także 
prawo do świadczeń zbiegowych z tychże systemów. Rekompensata z tytułu 
opłacania obowiązkowych składek związanych z prowadzeniem gospodarstwa 
rolnego, mimo podlegania ubezpieczeniu społecznemu z innego tytułu, została 
wprowadzona przez art. 3 ust. 2 wspomnianej ustawy zmieniającej z dnia 24 lutego 
1989 r. Przepis ten przewidywał dla osób, które do dnia wejścia w życie ustawy 
podlegały podwójnemu ubezpieczeniu, dodatek w wysokości 0,5% podstawy 
wymiaru za każdy rok takiego ubezpieczenia w razie nabycia prawa do emerytury 
lub renty na podstawie innych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym lub o 
ubezpieczeniu społecznym. Obecna ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników 
nie przewiduje takiej rekompensaty. W stanie prawnym sprzed wejścia w życie 
ustawy o emeryturach i rentach z FUS materię tę regulował art. 15 ustawy z dnia 17 
października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur 
i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).  
Reforma ubezpieczeń społecznych, dokonana w 1999 roku, mimo istotnych 
zmian, utrzymała nadal rozdzielność unormowań ubezpieczenia społecznego 
rolników od powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych.  
 
Fakt podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników ma jednak znaczenie 
przy ustalaniu prawa do emerytury w systemie powszechnym oraz obliczania jej 
wysokości, gdyż pozwala na uzupełnienie niezbędnego stażu złożonego z okresów 
składkowych i nieskładkowych,  uprawniającego do świadczenia oraz powoduje 
zwiększenie kwoty tego świadczenia. Dokonuje się to jednak na nieco odmiennych 
zasadach.  
 
Jeśli ubezpieczony nie posiada wymaganego do nabycia prawa do 
emerytury stażu złożonego z okresów składkowych i nieskładkowych wymienionych 
w katalogach zamieszczonych w art. 6 i 7 ustawy o emeryturach i rentach FUS, 
staż ten uzupełnia się okresami, o jakich mowa art. 10 ust. 1 tej ustawy. W myśl 
tego przepisu uzupełnienie to następuje o: 1) okresy ubezpieczenia społecznego 

 
 
10
rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki; 
2) przypadające przed dniem 1 lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa 
rolnego po ukończeniu 16 roku życia oraz 3) przypadające przed dniem 1 stycznia 
1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia. Warto 
zauważyć, że w wymaganym do nabycia prawa do emerytury w systemie 
powszechnym stażu składkowym i nieskładkowym uwzględnia się nie tylko – jak w 
przypadku spornego zwiększenia rolnego – okresy ubezpieczenia społecznego 
rolników, ale także okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w takim 
gospodarstwie w czasie, gdy nie stanowiły one jeszcze tytułu do podlegania 
ubezpieczeniu społecznemu rolników. Uwzględnienie z mocy cytowanego przepisu 
wymienionych w nim okresów następuje zaś tylko w zakresie niezbędnym do 
uzupełnienia stażu ustalonego na zasadach określonych w art. 5 - 7 ustawy 
emerytalnej, czyli po uwzględnieniu wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę 
okresów składkowych z art. 6 oraz – w wymiarze nie większym niż 1/3 
uwzględnionych okresów składkowych (art. 5 ust. 2) – okresów nieskładkowych z 
art. 7, o ile okresy te nie zostały już zaliczone do stażu, od jakiego zależy prawo do 
emerytury lub renty na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. 
Uwzględnione w myśl art. 10 ust. 1 ustawy emerytalnej okresy traktowane są jako 
okresy składkowe i uzupełniają one jedynie staż składkowy ubezpieczonego. To 
właśnie nawiązanie w komentowanym przepisie pod pojęcia okresów składkowych 
było tematem rozważań Sąd Najwyższego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 
stycznia 2003 r., II UK 51/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 127) wyjaśnił, że przepisy 
dotyczące uwzględniania okresów składkowych z tytułu innej niż rolnicza 
działalności uznają za okresy składkowe okresy prowadzenia działalności objętej 
obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, za które opłacono składkę na 
ubezpieczenie społeczne lub w których występowało zwolnienie od opłacania 
składki (art. 6 ust. 2 pkt 9 - pkt 14). Takiego zastrzeżenie nie zawiera wspomniany 
art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalne, jednak nie oznacza to, że okresy zwolnienia 
od opłacania składki na ubezpieczenie społeczne rolników nie są uwzględniane 
przy uzupełnianiu wymaganego do nabycia prawa do emerytury stażu składkowego 
i nieskładkowego. Zawarte w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej odesłanie do 
odrębnych przepisów należy rozumieć jako warunek wywiązania się z obowiązku 

 
 
11
nałożonego przez te przepisy na rolnika podlegającego ubezpieczeniu. Oznacza to, 
że z mocy powołanego unormowania w stażu uprawniającym do emerytury z 
systemu powszechnego podlega uwzględnieniu okres ubezpieczenia społecznego 
rolnika, który wywiązał się z obowiązku składkowego przewidzianego w przepisach 
obowiązujących w okresie, w którym przypada to ubezpieczenie. W konsekwencji 
należy przyjąć, że okresem składkowym, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 
ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest okres podlegania ubezpieczeniu 
społecznemu rolników na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o 
zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników, w którym rolnik 
z mocy art. 40 tej ustawy był zwolniony od obowiązku opłacania składki. 
Uzupełnienie stażu ubezpieczeniowego okresami wymienionymi w art. 10 
ust. 1 ustawy emerytalnej nie przekłada się jednak bezpośrednio na wysokość 
emerytury w systemie powszechnym, i to zarówno wyliczonej według formuły art. 
51 - 56 jak i formuły art. 25 – 26a tej ustawy. Problematyka uwzględniania okresów 
ubezpieczenia społecznego rolników w wysokości emerytury dotyczy bowiem 
emerytur z systemu zdefiniowanego świadczenia, w którym wysokość świadczenia 
emerytalnego nie jest powiązana bezpośrednio z wysokością wpłaconych do 
systemu składek, ale jest określona w przepisach, zaś sposób obliczana emerytury 
normują art. 51 – 56 ustawy, zgodnie z którymi emerytura składa się z części 
socjalnej wynoszącej 24% kwoty bazowej oraz części stażowej, której wysokość 
uzależniona jest od osiągniętych okresów składkowych i nieskładkowych oraz od 
wysokości opłaconych składek na ubezpieczenie społeczne w wybranych latach. 
Kwestia ta pojawia się również w odniesieniu do emerytur z systemu zdefiniowanej 
składki, w którym wysokość otrzymywanego świadczenia uzależniona jest od 
wysokości wnoszonej do systemu składki i poziomu stopy zwrotu z inwestycji, a 
każdy ubezpieczony finansuje własną emeryturę, której wysokość ma ścisły 
związek z wysokością środków włożonych do systemu w postaci składek. 
Emerytura ta składa się z dwóch części: 1) emerytury z I filaru, której zasady 
nabycia oraz wysokość (sposób obliczenia) określa Dział II, Rozdział 1 ustawy 
emerytalnej i która jest wypłacana ze środków zgromadzonych w Funduszu 
Ubezpieczeń Społecznych, do którego jest przekazywana cześć składki na 
ubezpieczenie 
emerytalne 
w 
wysokości 
12,22% 
podstawy 
jej 
wymiaru, 

 
 
12
powiększonych o kwotę kapitału początkowego oraz 2) emerytury kapitałowej z II 
filaru, 
wypłacanej 
ze 
środków 
zgromadzonych 
w 
otwartych 
funduszach 
emerytalnych (3,5% podstawy wymiaru składki) i środków gromadzonych na 
subkoncie ubezpieczonego prowadzonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych 
(3,8% podstawy wymiaru składki), której  zasady przyznawania i wypłaty oraz jej 
wysokość regulują przepisy ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o emeryturach 
kapitałowych (Dz.U. Nr 228, poz. 1507 ze zm.). Emerytura z I filaru obliczana jest 
na zasadach wynikających z art. 25-26a ustawy emerytalnej. Opiera się ona na 
systemie repartacyjnym, mającym charakter umowy pokoleniowej, na podstawie 
której wypłacane emerytury finansowane są ze składek osób aktualnie czynnych 
zawodowo. Za obowiązkowe składki na ubezpieczenie emerytalne odprowadzone 
do FUS, niepodlegające dziedziczeniu, nabywa się uprawnienia emerytalne, a 
kwota zgromadzonych indywidualnie składek służy jedynie do ustalenia wysokości 
świadczenia. Wysokość emerytury zależy od wysokości kapitału zgromadzonego 
przez całe życie. W myśl art. 26 ust. 1 ustawy emerytalnej emerytura z I filaru 
stanowi wynik podzielenia kwoty składek na ubezpieczenie emerytalne z 
uwzględnieniem 
waloryzacji 
składek 
zaewidencjonowanych 
na 
koncie 
ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego 
przysługuje wypłata emerytury i zwaloryzowanego kapitału początkowego przez 
okres średniego dalszego trwania życia dla osób w wieku równym wiekowi 
przejścia na emeryturę danego ubezpieczonego (wyrażonego w miesiącach).   
 
Art. 56 ustawy emerytalnej reguluje problematykę uwzględniania okresów 
ubezpieczenia społecznego rolników 
w 
wysokości emerytur w systemie 
zdefiniowanego świadczenia i dotyczy podmiotów przechodzących na emeryturę na 
tzw. starych zasadach, w szczególności osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 
1949 r. Przepis ten zawiera unormowania dotyczące ustalania wysokości 
emerytury, do której prawo zostało nabyte z wykorzystaniem okresów pracy w 
gospodarstwie rolnym według zasad określonych w art. 10 ustawy oraz emerytury 
dla osób legitymujących się okresami składkowymi i nieskładkowymi w wymiarze 
wymaganym do nabycia prawa do emerytury z systemu powszechnego i 
jednocześnie posiadających okresy opłacania składek na ubezpieczenie społeczne 
rolników. Zawarte w art. 56 ustawy emerytalnej rozwiązania rekompensują 

 
 
13
ubezpieczonym – poprzez zwiększenie świadczenia – okresy podwójnego 
ubezpieczenia i opłacania składek na odrębny system ubezpieczenia, które nie 
zostały skonsumowane przez ustalenie prawa do świadczenia rolniczego.  
Sposób obliczenia wysokości świadczenia emerytalnego osobom, które 
okresy pracy w gospodarstwie rolnym wykorzystały do nabycia prawa do emerytury 
z ubezpieczenia powszechnego, jest uzależniony od tego, czy udowodniły one 
wymiar okresów składkowych i nieskładkowych w łącznym rozmiarze co najmniej 
20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn, czy też nie posiadają tych 
okresów w takim rozmiarze. W obu tych przypadkach wysokość świadczenia 
emerytalnego składa się z dwóch części, jednakże sposób obliczenia pierwszej z 
nich jest różny. W odniesieniu do osób, które nie posiadają wymaganych okresów 
składkowych i nieskładkowych, stanowi  ją ustalona zgodnie z regułami art. 56 ust. 
1 ustawy cześć świadczenia obliczonego w myśl art. 53, której wysokość jest 
uzależniona od stosunku sumy okresów składkowych i nieskładkowych do sumy 
okresów składkowych, nieskładkowych oraz uwzględnionych okresów pracy w 
gospodarstwie rolnym. Przy obliczaniu tej części świadczenia uwzględnione okresy 
pracy w gospodarstwie rolnym wpływają na jej wysokość, gdyż – stosownie do art. 
10 ust. 1 – uwzględnia się je przy obliczaniu wysokości emerytury w taki sposób, że 
zwiększają 
liczbę 
okresów 
składkowych, 
biorąc 
udział 
w 
tej 
operacji 
matematycznej, która polega na przemnożeniu podstawy wymiaru emerytury przez 
1,3% za każdy rok okresów składkowych (art. 53 ust. 1 pkt 2). Osobom 
legitymującym się okresami składkowymi i nieskładkowymi w rozmiarze co najmniej 
20 lat – kobieta i co najmniej 25 lat – mężczyzna wysokość emerytury oblicza się w 
całości w myśl art. 53, z uwzględnieniem okresów składkowych i nieskładkowych, 
bez wykorzystania określonych w art. 10 ust. 1 okresów pracy w gospodarstwie 
rolnym (art. 56 ust. 2). Drugą część świadczenia dla obu tych grup ubezpieczonych 
stanowi – przewidziane w art. 56 ust. 3 – jego zwiększenie o kwotę odpowiadającą 
części składkowej emerytury ustalonej według zasad wymiaru określonych w 
przepisach ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, tj. na podstawie art. 25 
ust. 1 tej ustawy, o 1% emerytury podstawowej (najniższej miesięcznej emerytury 
określonej w ustawie emerytalnej – art. 6 pkt 6 i 7 ustawy o ubezpieczeniu 
społecznym rolników w związku z art. 85 ust. 2 ustawy emerytalnej) za każdy rok 

 
 
14
podlegania rolniczemu ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu, z uwzględnieniem 
całego 
udowodnionego 
okresu 
pracy 
w 
gospodarstwie 
rolnym, 
z 
tym 
zastrzeżeniem, że okresy nieopłacania składek, a więc prowadzenia gospodarstwa 
rolnego lub pracy w tym gospodarstwie – bez podlegania innemu ubezpieczeniu 
społecznemu – po ukończeniu 16 roku życia, przypadające przed dniem 1 lipca 
1977 r., są  uwzględniane tylko wówczas, gdy przypadają nie wcześniej niż 25 lat 
przed ustaleniem prawa do emerytury. Z kolei przepis art. 56 ust. 4 ustawy 
emerytalnej 
stanowi 
wyjątek 
od 
ogólnej 
zasady 
odrębności 
systemów 
ubezpieczeniowych i dotyczy reguły, która ma zrekompensować okres podwójnego 
ubezpieczenia poprzez zwiększenie emerytury, do której prawo zostało ustalone 
bez wykorzystania okresów pracy w gospodarstwie rolnym. Zwiększenie to, 
ustalane według zasad wymiaru przewidzianych dla części składkowej w 
przepisach ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, przysługuje za okres 
podlegania rolniczemu ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu i opłacania z tego 
tytułu składek na Fundusz Emerytalny Rolników, utworzony na podstawie art. 37 
ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych 
świadczeniach dla rolników i ich rodzin, Fundusz Ubezpieczenia Społecznego 
Rolników, funkcjonujący w oparciu o art. 42 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o 
ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz 
ubezpieczenie emerytalno - rentowe rolników, o którym mowa w art. 1 ust. 1 i 2 pkt 
2 obecnej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, o ile wnioskodawca nie 
ma ustalonego prawa do rolniczej emerytury lub renty.  
Analogicznie jak w art. 56 ust. 4 ustawy emerytalnej, określono sposób 
zwiększenia emerytury  w art. 26a tego aktu. Wysokość emerytury ustalonej w 
formule zdefiniowanej składki ulega zwiększeniu za okresy opłacania składek na 
Fundusz Emerytalny Rolników, Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników i 
ubezpieczenie emerytalno - rentowe rolników. Ustawodawca i tym razem zastrzegł, 
że emerytura ulega zwiększeniu wyłącznie za okresy opłacania składek. Opłacanie 
tych składek ma wpływ na wysokość emerytury kapitałowej, pod warunkiem 
jednakże, iż ubezpieczony nie ma ustalonego prawa do emerytury rolniczej, a w 
konsekwencji legitymuje się okresem ubezpieczenia społecznego rolników, za które 
opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki (okresem uzupełniającym, 

 
 
15
o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej) – krótszym niż 25 lat. 
Przedmiotowe zwiększenie nie przysługuje zarówno w przypadku ustalenia 
(potwierdzenia) decyzją prawa do emerytury rolniczej, jak i samego spełnienia 
warunków tego prawa (ust. 2). Ustawodawca w ust. 3 komentowanego artykułu dał 
wyraz zasadzie, zgodnie z którą  25 – letni udział rolnika w opłacaniu składek na 
ubezpieczenie społeczne rolników, który uprawnia do emerytury z ubezpieczenia 
rolniczego, powinien znaleźć odzwierciedlenie w świadczeniu z tego ubezpieczenia, 
a nie w zwiększeniu emerytury z ubezpieczenia powszechnego. Unormowanie to 
jest także konsekwencją pobierania dwóch emerytur (art. 33 ust. 2a ustawy o 
ubezpieczeniu społecznym rolników). Dopiero w przypadku okresu krótszego, gdy 
w zamian za opłacone składki świadczenie emerytalne z ubezpieczenia rolniczego 
nie przysługuje, pojawia się możliwość zwiększenia emerytury z I filaru. W 
konsekwencji zwiększenie to podlega refundacji z funduszu emerytalno - rentowego 
rolników. Zwiększenie to ustala się według zasad dotyczących wymiaru części 
składkowej emerytury rolniczej przewidzianych w przepisach o ubezpieczeniu 
społecznym rolników na podstawie zaświadczenia Kasy Rolniczego Ubezpieczenia 
Społecznego o okresach opłacania składek.  
 
Należy więc przyjąć, że wszystkie trzy powołane przepisy (art. 56 ust. 3 i 4 
oraz art. 26a ustawy emerytalnej) określają taki sam sposób wyliczenia zwiększenia 
emerytury powszechnej z tytułu posiadania okresów ubezpieczenia rolniczego. 
Sprowadza się on do wyliczenia części składkowej emerytury rolniczej 
odwzorowującej okresy, za które została opłacona składka na ubezpieczenie 
emerytalno - rentowe rolników.  
Sposób ustalania części składkowej emerytury rolniczej reguluje bowiem art. 
25 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, nakazujący przyjąć do obliczenia:  
1) po 1% emerytury podstawowej za każdy rok podlegania ubezpieczeniu 
emerytalno – rentowemu (od 1991 r.),  
2) po 1% najniższej emerytury za każdy rok podlegania ubezpieczeniu 
emerytalno - rentowemu , tj. za okresy przypadające od 1 lipca 1977 r. do 31 
grudnia 1982 r., za które była opłacona składka na Fundusz Emerytalny 
Rolników,  

 
 
16
3) po 1% najniższej emerytury za każdy rok prowadzenia gospodarstwa 
rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym w okresie od 1 stycznia 1983 r. do 
31 grudnia 1990 r.,  
4) po 0,5% emerytury najniższej za każdy rok przypadający w okresie 
prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym – bez 
podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu – po ukończeniu 16 roku 
życia, przypadający przed dniem 1 lipca 1977 r., jednak nie wcześniej niż 25 
lat przed spełnieniem warunku nabycia prawa do emerytury.  
 
Nadto jeżeli w danym roku kalendarzowym była opłacona składka w 
wysokości wyższej niż 120% przeciętnej emerytury podstawowej, przyjmuje się 
okres dłuższy niż rok (przeliczony w sposób określony w art. 25 ust. 3 ustawy 
rolniczej). Otrzymany wynik (sumowania pkt 1 – 4) wyrażony w procentach mnoży 
się przez kwotę najniższej emerytury obowiązującej w dniu ustalania prawa do 
świadczenia.  
Resumując należy stwierdzić, że ustawa emerytalna odróżnia zasady 
uwzględniania okresów ubezpieczenia rolniczego w stażu ubezpieczeniowym 
niezbędnym do nabycia prawa do emerytury w systemie powszechnym i zasady 
uwzględniania okresów tego ubezpieczenia do ustalenia kwoty zwiększenia 
świadczenia. Ustalając staż do nabycia prawa do emerytury powszechnej, okresy 
rolnicze wskazane w katalogu art. 10 ust. 1 ustawy  uwzględnia się (jako okresy 
składkowe) tylko w zakresie niezbędnym do uzupełnienia stażu ubezpieczeniowego 
(i to z pominięciem okresów zbiegających się w czasie), przy czym - wobec 
nawiązania w przepisie do pojęcia okresów składkowych - staż ten uzupełniają  nie 
tylko okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, za które opłacono 
składki, ale również okresy ubezpieczenia społecznego rolników, w których rolnik 
był zwolniony z obowiązku składkowego.  Natomiast ustalając staż do zwiększenia 
emerytury w systemie powszechnym uwzględnia się tylko udowodnione okresy 
opłacania składki na ubezpieczenie rolnicze (także wtedy, gdy  zbiegają się one w 
czasie z okresami składkowymi lub nieskładkowymi). Strukturę okresów 
ubezpieczenia rolniczego przyjmowanego do wyliczenia zwiększenia emerytury 
normują art. 56 ust. 3, art. 56 ust. 4 i art. 26a ustawy emerytalnej i zasadniczo 

 
 
17
czynią to według tych samych zasad, tak w odniesieniu do emerytur z systemu 
zdefiniowanego świadczenia jak i emerytur z systemu zdefiniowanej składki. 
Ustalając zasady uwzględniania okresów ubezpieczenia rolniczego do wyliczenia 
kwoty przedmiotowego zwiększenia ustawodawca używa terminu „okres opłacania 
składki” i odwołuje się do przepisów dotyczących obliczania części składkowej 
emerytury rolniczej, które nie posługują się pojęciem „okresu składkowego”.  
 
Uznając odmienność zasad liczenia stażu ubezpieczeniowego do nabycia 
prawa do emerytury w systemie powszechnym i zasad liczenia okresów 
ubezpieczenia rolniczego do spornego zwiększenia świadczenia należy przyjąć, że 
nie ma podstaw do traktowania okresów zwolnienia z obowiązku opłacania składki 
na ubezpieczenie społeczne rolników jako okresów składkowych i w konsekwencji 
do uwzględniania ich przy wyliczeniu kwoty zwiększenia. Do takiej konkluzji skłania 
wykładnia językowa i systemowa art. 56 ust. 3 i 4 oraz art. 26a ustawy emerytalnej. 
Za rozwiązaniem takim przemawia też wykładnia funkcjonalna tych przepisów. 
Celem przedmiotowego zwiększenia jest wszakże zrekompensowanie osobie 
uprawnionej do emerytury w systemie powszechnym rzeczywistych ciężarów, jakie 
ponosiła w przeszłości, podlegając podwójnemu ubezpieczeniu i opłacając z tego 
tytułu należne składki.   
 
 
Mając powyższe na uwadze, podjęto niniejszą uchwałę.