III UZP 4/11
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuWynagrodzenie pracownika z tytułu przeniesienia autorskich praw majątkowych do utworu stworzonego w ramach stosunku pracy stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.
Sąd Najwyższy rozstrzygnął zagadnienie prawne dotyczące podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne od wynagrodzenia pracownika z tytułu przeniesienia autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycznego. Sąd uznał, że takie wynagrodzenie, jeśli utwór powstał w ramach obowiązków pracowniczych, stanowi przychód ze stosunku pracy i podlega składkom, ponieważ pracodawca nabywa te prawa z mocy prawa na podstawie umowy o pracę.
Sprawa dotyczyła ustalenia, czy wynagrodzenie pracownika z tytułu zawartej z pracodawcą umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycznego stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Organ rentowy uznał, że tak, traktując umowę o przeniesienie praw jako umowę o dzieło. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie płatnika, uznając część czynności za rutynowe i podlegające przepisom o umowie o dzieło, a umowę o przeniesienie praw za nieważną jako próbę obejścia prawa. Sąd Apelacyjny przedstawił zagadnienie prawne do Sądu Najwyższego, wątpiąc, czy wynagrodzenie autorskie może być traktowane tożsamo z wynagrodzeniem za pracę. Sąd Najwyższy, po analizie przepisów ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (art. 12 i 14) oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, uznał, że jeśli utwór został stworzony przez pracownika w ramach obowiązków ze stosunku pracy, pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe z mocy prawa (cessio legis) na podstawie umowy o pracę. W związku z tym, wynagrodzenie za pracę obejmuje również te prawa, a uzyskany przychód stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Sąd odrzucił argumenty o odmienności prawnej wynagrodzenia za pracę i prawa twórcy do wynagrodzenia, podkreślając autonomię przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych w określaniu podstawy wymiaru składek.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (1)
Odpowiedź sądu
Tak, stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.
Uzasadnienie
Jeśli utwór został stworzony przez pracownika w ramach obowiązków ze stosunku pracy, pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe z mocy prawa na podstawie umowy o pracę. Wynagrodzenie za pracę obejmuje te prawa, a uzyskany przychód stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
uchwała
Strony
| Nazwa | Typ | Rola |
|---|---|---|
| Wyższa Szkoła Prawa i Administracji w P. | instytucja | wnioskodawca |
| Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. | instytucja | organ rentowy |
| Michał P. | osoba_fizyczna | zainteresowany |
Przepisy (11)
Główne
u.p.a. art. 12 § 1
Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Pracodawca nabywa z mocy prawa autorskie prawa majątkowe do utworu stworzonego przez pracownika w wykonywaniu obowiązków ze stosunku pracy, chyba że ustawa lub umowa o pracę stanowią inaczej.
u.s.u.s. art. 18 § 1
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych
Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe stanowią przychody w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy.
u.s.u.s. art. 6 § 1
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych
Określa, że ubezpieczeniom społecznym podlegają osoby podlegające obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, w tym pracownicy.
u.s.u.s. art. 4 § 9
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych
Definiuje przychód z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy jako podstawę wymiaru składek.
u.s.u.s. art. 11 § 1
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych
Określa, że składki na ubezpieczenia społeczne są obliczane od podstawy wymiaru.
u.s.u.s. art. 12 § 1
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych
Określa, że składki na ubezpieczenia społeczne są obliczane od podstawy wymiaru.
Pomocnicze
u.p.a. art. 14
Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Dotyczy praw autorskich do pracowniczych utworów naukowych, gdzie uczelnia nabywa prawa do korzystania z materiału naukowego.
u.s.u.s. art. 8 § 2a
Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych
Dotyczy kwalifikacji przychodów z umów o dzieło jako podstawy składek.
k.c. art. 58 § 1
Kodeks cywilny
Dotyczy nieważności czynności prawnej sprzecznej z ustawą lub mającej na celu obejście ustawy.
k.c. art. 84
Kodeks cywilny
Dotyczy zrzeczenia się prawa do wynagrodzenia za pracę.
u.p.a. art. 41 § 1
Ustawa o prawie autorskim
Dotyczy przenoszenia autorskich praw majątkowych.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Pracodawca nabywa autorskie prawa majątkowe do utworu stworzonego przez pracownika w ramach obowiązków ze stosunku pracy z mocy prawa (cessio legis) na podstawie umowy o pracę. Wynagrodzenie za pracę obejmuje prawa uzyskane przez pracodawcę z mocy prawa. Przychód z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy, w tym wynagrodzenie za przeniesienie praw autorskich do utworu pracowniczego, stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.
Odrzucone argumenty
Umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycznego jest odmienną umową od umowy o dzieło i nie podlega składkom. Wynagrodzenie autorskie nie może być traktowane tożsamo z wynagrodzeniem za pracę, gdyż jest dochodem z prawa. Zróżnicowanie sytuacji prawnej twórców będących pracownikami i twórców działających na własny rachunek powinno prowadzić do odmiennego traktowania wynagrodzenia autorskiego.
Godne uwagi sformułowania
Wynagrodzenie za pracę z tytułu nabycia przez pracodawcę z mocy prawa (...) autorskich praw majątkowych do utworu stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe. Bezprzedmiotowe jest w tej sytuacji zawieranie osobnej umowy o przeniesienie na pracodawcę uprawnienia, które on już posiada; nie ma podstawy (causa), odrębnej od stosunku pracy, uprawnienie pracownika do wynagrodzenia. Przychód z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy w rozumieniu przepisów określających podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe.
Skład orzekający
Kazimierz Jaśkowski
przewodniczący
Halina Kiryło
sędzia
Jerzy Kwaśniewski
sprawozdawca
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Ustalenie, że wynagrodzenie pracownika z tytułu przeniesienia praw autorskich do utworu stworzonego w ramach stosunku pracy podlega składkom na ubezpieczenia społeczne."
Ograniczenia: Dotyczy sytuacji, gdy utwór został stworzony w ramach obowiązków pracowniczych i pracodawca nabywa prawa z mocy prawa na podstawie umowy o pracę.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy powszechnego problemu rozgraniczenia wynagrodzenia za pracę i wynagrodzenia za prawa autorskie w kontekście składek ZUS, co jest istotne dla wielu pracowników i pracodawców.
“Czy Twoje wynagrodzenie za prawa autorskie podlega składkom ZUS? Sąd Najwyższy wyjaśnia!”
Sektor
praca
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyUchwała z dnia 14 lutego 2012 r. III UZP 4/11 Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Halina Kiryło, Jerzy Kwaśniewski (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2012 r. sprawy z wniosku Wyższej Szkoły Prawa i Administracji w P. przeciwko Zakładowi Ubezpie- czeń Społecznych-Oddziałowi w R. z udziałem zainteresowanego Michała P. o usta- lenie podstawy wymiaru składek, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 14 października 2011 r. […] „Czy otrzymane przez pracownika wynagrodzenie z tytułu zawartej z praco- dawcą umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycz- nego stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe?” p o d j ą ł uchwałę: Wynagrodzenie za pracę z tytułu nabycia przez pracodawcę z mocy prawa (art. 12 ust. 1 lub art. 14 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.) autorskich praw majątkowych do utworu stworzonego przez pracow- nika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, wypadkowe i choro- bowe określone w art. 18 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 9. art. 11 ust.1 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez- pieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). U z a s a d n i e n i e W stanie faktycznym, w którym strony oprócz umowy o pracę zawarły także umowę o przeniesienie autorskich praw majątkowych, organ rentowy - Zakład Ubez- 2 pieczeń Społecznych-Oddział w R. wydał decyzję z dnia 15 września 2010 r. zobo- wiązującą płatnika - Wyższą Szkołę Prawa i Administracji w P. - do zapłacenia od wynagrodzenia wypłaconego pracownikowi z tytułu zawartej umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycznego składki na wszystkie rodzaje ubezpieczenia. Organ rentowy uznał bowiem że zawarta przez strony stosunku pracy umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych stanowi w rzeczywistości umowę o dzieło, o której mowa w art. 8 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585). W odwołaniu od tej decyzji płatnik zakwestionował jej podstawę; jego zdaniem umowa o przeniesienie praw autorskich do utworu dydaktycznego jest odmienną ro- dzajowo umową od umowy o dzieło i nie podpada pod pojęcie składki z art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Wyrokiem z dnia 1 czerwca 2011 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Przemyślu oddalił odwołanie. Sąd Okręgowy ustalił, że Wyższą Szkołę Prawa i Administracji w P. (płatnika) oraz Michała P. (zainteresowanego) łą- czyła umowa o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku profesora uczelni. Zgodnie z jej treścią wysokość wynagrodzenia została ustalona w załączniku do umowy. W aneksach do umowy o pracę ustalono wysokość wynagrodzenia za- sadniczego, na które składało się honorarium z tytułu przeniesienia autorskich praw majątkowych do utworu naukowego w postaci wyników badań niezbędnych do prze- prowadzenia procesu dydaktycznego, honorarium z tytułu przeniesienia autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycznego w postaci przygotowania i wygłoszenia wykładów oraz opracowania zajęć dydaktycznych, a także wynagrodzenie za pracę dydaktyczną i organizacyjną nieobjętą ochroną wynikającą z prawa autorskiego. W umowach o przeniesienie praw autorskich zainteresowany zobowiązał się wykonać utwór dydaktyczny, tj. wygłosić wykład, utrwalić program zajęć, przeprowadzić zali- czenia sesyjne, prowadzić promotorstwo prac dyplomowych jak i dokonać recenzji tych prac; ponadto zobowiązał się przenieść na uczelnię przysługujące mu do utworu dydaktycznego prawa majątkowe, a uczelnia zobowiązała się do dokonania zapłaty przy przyjęciu zasad wskazanych w umowie (honorarium jako iloczyn ilości prac, go- dzin, recenzji egzaminowanych i stawki ustalonej dla danego utworu po przedstawie- niu rachunków). Honorarium miało być płacone miesięcznie od wygłoszonego wykła- 3 du i utrwalenia zajęć, a ostateczne rozliczenia następowało na zakończenie roku akademickiego po przedstawieniu rachunku. Z ustaleń tych - według Sądu - nie wynika, aby zajęcia, o których mowa w umowie o przeniesienie autorskich praw majątkowych były realizowane poza pro- gramem nauczania. Także system wynagradzania w tym względzie nie jest jasny. Na wynagrodzenie zasadnicze ze stosunku pracy nakłada się honorarium z tytułu prze- niesienia praw autorskich. Nie można uznać wszystkich czynności opisanych w umowach o przeniesienie autorskich praw majątkowych jako utworów w rozumieniu przepisów prawa autorskiego. Nie są przejawem indywidualnego ujęcia tematu czyn- ności rutynowe i powtarzające się, jak np. przeprowadzenie egzaminów i zaliczeń. Do tego typu utworów należało stosować przepisy Kodeksu cywilnego o umowach o świadczenie usług, a w szczególności umowy o dzieło. Przychód osiągnięty z tytułu wykonywania tych czynności należy wobec tego kwalifikować jako podlegający oskładkowaniu na podstawie art. 18 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 8 ust. 2 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Mając na uwadze to, że umowę o przeniesienie praw autorskich zawarto po zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych polegającej na wprowadzeniu art. 8 ust. 2a, Sąd Okręgowy uznał ją - w ustalonych okolicznościach - za podjętą z zamiarem obejścia prawa, co czyni tę umowę nieważną na podstawie art. 58 § 1 k.c. Apelacja płatnika oparta została na zarzucie naruszenia prawa materialnego przez niezasadne przyjęcie, iż do umowy o przeniesienie praw autorskich stosuje się przepisy dotyczące umów o dzieło i w konsekwencji art. 8 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Rozpoznając apelację Sąd Apelacyjny uznał, że w sprawie występuje budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, które przedstawił w postanowieniu z dnia 14 października 2011 r. wydanym na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego problematyka zakresu czynności podejmowanych w ramach umów zawieranych w celu przeniesienia praw autorskich majątkowych do utworu dydak- tycznego wymaga dodatkowych ustaleń faktycznych uwzględniających zakres obo- wiązków wynikających z tzw. pensum dydaktycznego i ich przełożenia na zakres czynności obejmowanych umowami o przeniesienie praw autorskich majątkowych do utworu dydaktycznego. Niezależnie od tego dla rozstrzygnięcia sprawy istotne jest zagadnienie określenia skutków w zakresie ubezpieczeń społecznych sytuacji pole- gającej na uzyskaniu przez pracownika wynagrodzenia wynikającego z zawartej po- 4 między stronami stosunku pracowniczego dodatkowej umowy o przeniesienie praw autorskich do utworu dydaktycznego. Ustalenie w podstawie wymiaru składki całego przychodu uzyskanego przez pracownika z tytułu wykonywania obowiązków pracowniczych uwzględniałoby źródło uzyskania przychodu tj. pozostawanie w stosunku pracy. Prowadziłoby jednak do istotnej zmiany sytuacji tej grupy osób w stosunku do innych regulacji dotyczących osób uznanych także już przez przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych za twórców i obejmowanych ubezpieczeniami społecznymi z tego tytułu (art. 8 ust. 6 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 6 pkt 5 i art. 18 ust. 8 tej ustawy). Ponadto prawa do wynagrodzenia za pracę pracownik nie może się zrzec, ani nim rozporządzać (art. 84 k.p.). Natomiast prawo twórcy do wynagro- dzenia jest przenoszalne (art. 41 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawie autorskim) podlega dziedziczeniu i możliwości zrzeczenia się. Wskazane różnice obydwu typów wyna- grodzenia - zdaniem Sądu Apelacyjnego - powodują, że wynagrodzenie autorskie nie może być traktowane tożsamo z wynagrodzeniem za pracę. Jest ono bowiem raczej dochodem z prawa. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Sentencja postanowienia Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie nie wyraża wystar- czająco precyzyjnie przedstawionego przez ten Sąd w trybie art. 390 § 1 k.p.c. za- gadnienia prawnego. Nie wskazuje ona przepisów prawnych, których dotyczy zagad- nienie oraz nazbyt ogólnie opisuje sytuację faktyczną, z którą łączy się wątpliwość co do podlegania ubezpieczeniu społecznemu. W zagadnieniu, tak jak ujmuje je pytanie sformułowane w sentencji postanowienia Sądu Apelacyjnego, wskazuje się na sytua- cję pracownika, który otrzymuje wynagrodzenie z tytułu zawartej z pracodawcą umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworu dydaktycznego. Tymczasem pojęcie utworu dydaktycznego nie jest definiowane w przepisach prawa, w związku z czym zakres tego pojęcia wynikający ze stanu faktycznego sprawy (umowy) wymaga osobnego wyjaśnienia. Ponadto wskazana sytuacja nie jest jedno- rodna z punktu widzenia możliwych kwalifikacji prawnych; będą one odmienne w od- niesieniu do objętego ochroną prawa autorskiego utworu stworzonego przez pracow- nika w wykonywaniu obowiązków ze stosunku pracy oraz w odniesieniu do utworu 5 stworzonego wprawdzie przez pracownika, ale poza zakresem jego obowiązków wy- nikających ze stosunku pracy. Niezbędne sprecyzowanie zagadnienia prawnego, które Sąd Apelacyjny w Rzeszowie zdecydował się przedstawić do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, znajduje się w uzasadnieniu postanowienia Sądu Apelacyjnego. Wynika z niego, że Sąd Apelacyjny dostrzega szerszy zakres problemów faktycznych i prawnych sprawy, które będą wyjaśniane i rozstrzygane w ramach zadania Sądu drugiej in- stancji. W szczególności dotyczy to zakresu i znaczenia prawnego utworu dydak- tycznego, o którym jest mowa w umowie objętej sporem sprawy; dotyczy to także wyjaśnienia wspomnianej wyżej relacji miedzy obowiązkami wynikającymi ze stosun- ku pracy, a utworami dydaktycznymi, powoływanymi w umowie o przeniesienie au- torskich praw majątkowych. Do rozstrzygnięcia pozostaje także ocena czynności prawnej stron w świetle art. 58 k.c. Tych kwestii faktycznych i prawnych Sąd Apela- cyjny w Rzeszowie nie umieścił w zagadnieniu przedstawionym Sądowi Najwyższe- mu, natomiast z szerokiego spectrum spornych zagadnień sprawy, wyodrębnił za- gadnienie szczegółowe dotyczące istotnych wątpliwości co do kwalifikacji prawnej sytuacji faktycznej, która w sprawie zachodzi, tyle tylko, że jeszcze wymaga wyja- śnienia jej zakres, sytuacji, w której pracodawca uzyskuje autorskie prawa majątkowe do utworu dydaktycznego stworzonego przez pracownika w ramach obowiązków wy- nikających ze stosunku pracy, a strony stosunku pracy przewidziały za to dla pra- cownika wynagrodzenie w osobnej od umowy o pracę - umowie o przeniesienie na pracodawcę autorskich praw majątkowych. Z taką sytuacją, która w jakimś zakresie musi w sprawie zachodzić, wiąże Sąd Apelacyjny poważną wątpliwość, o której mowa w art. 390 § 1 k.p.c. Najpierw zauważa Sąd Apelacyjny, że „Stosownie do po- glądów doktryny wynagrodzenie za pracę uzyskane w ramach stosunku pracy pole- gającego na świadczeniu pracy twórcy obejmuje także wynagrodzenie z tytułu prze- niesienia praw autorskich majątkowych lub zezwolenia na korzystanie z utworu w zakresie objętym umową. Oznacza to, że twórcy nie przysługuje prawo do odrębnego wynagrodzenia z tytułu stworzenia utworu pracowniczego. W sytuacji gdy - jak w niniejszej sprawie - pola eksploatacji opisane w odrębnych umowach o przeniesienie autorskiego prawa majątkowego do utworu dydaktycznego nawzajem się powielają z zakresem obowiązków wynikających z treści umowy o pracę należałoby stosować zasadę szczególnej regulacji zawartej w art. 12 ust. 1 ustawy (chodzi o ustawę o prawie autorskim i prawach pokrewnych - uwaga S.N.) uznać pierwszeństwo regula- 6 cji wynikającej ze stosunku pracy. Skutkiem powyższego byłoby, iż wynagrodzenie w całości, zarówno to określane jako zasadnicze mające swoje źródło w honorarium z tytułu przeniesienie praw autorskich do utworu dydaktycznego jak i pozostałej części wraz z elementami składowymi (np. dodatki stażowe) stanowiłoby przychód ze sto- sunku pracy i tym samym podlegało w całości wliczeniu w podstawę wymiaru składek zgodnie z art. 18 ust. 1 w związku z art. 4 pkt 9 ustawy o systemie ubezpieczeń spo- łecznych”. Pomimo powyższych ustaleń interpretacyjnych, zdaniem Sądu Apelacyj- nego, zachodzi potrzeba jednoznacznego przesądzenia prawnej oceny natury wyna- grodzenia uzyskanego w ramach umowy o przeniesienie praw autorskich zawartej z pracownikiem. Wyjaśnienie zagadnienia należy poprzedzić podkreśleniem wspomnianego wyżej ograniczenia jego zakresu na podstawie uzasadnienia postanowienia Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie. Chodzi o rygoryzm w odniesieniu do kompetencji Sądu Najwyższego, która odnosi się do sprawy w toku, sprawy której rozpatrzenie należy do Sądu Apelacyjnego jako sądu drugiej instancji; trzeba więc uważać ażeby wiążą- ca wypowiedź Sądu Najwyższego (por. art. 390 § 2 k.p.c.) nie wkraczała w obszar kognicji właściwego sądu. Jeżeli wykonanie utworu (podlegającego prawu autorskiemu) następuje w ra- mach umowy o pracę, to w stosunku pracy, a nie w umowie o przeniesienie autor- skich praw majątkowych, zasadza się źródłowa podstawa wynagrodzenia za korzy- stanie przez pracodawcę z utworu. Powyższą relację między stronami stosunku pracy w odniesieniu do utworów stworzonych w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy trafnie wyrażają zacytowane wyżej tezy, które dla Sądu Apelacyjnego wręcz narzucają się jako wynik prawnej analizy, ale mimo to nasuwają zastrzeżenia ze względu na konsekwencje w zakresie ubezpieczeń społecznych. Zastrzeżenia te nie są przekonujące, o czym będzie jeszcze mowa, natomiast trafiają w sedno po- stawionej tezy. Sedno problemu polega bowiem na ustaleniu podstawy prawnej prze- niesienia autorskich praw majątkowych na pracodawcę i pod tym kątem trzeba anali- zować relacje miedzy stronami, a w szczególności ustalić znaczenie umowy o prze- niesienie autorskich praw majątkowych. Umowa ta bowiem, jak każda czynność prawna rozporządzająca, musi mieć swą podstawę prawną (causa). Powstaje więc pytanie o causa umowy o przeniesienie autorskich praw majątkowych w przedsta- wionej do rozstrzygnięcia sytuacji faktycznej, w której poza umową o pracę strony nie łączyła jakaś inna jeszcze umowa (np. umowa o dzieło, umowa zlecenie), która by- 7 łaby czynnością prawną zobowiązującą do stworzenia utworu i rozporządzenia pra- wami z utworu wynikającymi na rzecz innej osoby. Nie wchodząc w pozostającą poza zakresem przedstawionego zagadnienia prawnego problematykę nieważności przedmiotowej umowy rozporządzającej autorskimi prawami majątkowymi do utworu pracowniczego, w rozpatrywanej sytuacji uprawnienie pracodawcy do korzystania z utworu stworzonego przez pracownika wynika wprost ze stosunku pracy; w tym za- tem stosunku tkwi prawo do należnego pracownikowi wynagrodzenia. Stosownie do wskazanego przez Sąd Apelacyjny art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.) jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią ina- czej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wykonywaniu obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w gra- nicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. W granicach w ustawie określonych, z mocy prawa (cessio legis) podmiotem, który nabywa autor- skie prawa majątkowe do utworu stworzonego przez pracownika, jest pracodawca. Jeżeli zatem określone utwory zostały stworzone w ramach zajęć dydaktycznych np. wykładów wykonywanych przez pracownika wyższej uczelni (pensum), to źródłem uprawnień pracodawcy do tych utworów jest ustawowo określona konsekwencja (skutek prawny na zasadzie cessio legis) stosunku pracy. Bezprzedmiotowe jest w tej sytuacji zawieranie osobnej umowy o przeniesienie na pracodawcę uprawnienia, które on już posiada; nie ma podstawy (causa), odrębnej od stosunku pracy, upraw- nienie pracownika do wynagrodzenia. Ma rację Sąd Apelacyjny w tezie, że wynagro- dzenie z umowy o pracę obejmuje przejście we wskazanym trybie praw na praco- dawcę. Jeżeli pracodawca uzyskuje potrzebne (użyteczne) dla niego prawa do utworu stworzonego przez pracownika z mocy prawa, to bezprzedmiotowa staje się dotycząca takiego samego rezultatu umowa, nazwana, tak jak w rozpatrywanej sprawie umową o przeniesienie autorskich praw majątkowych. Wprawdzie wskazany przez Sąd Apelacyjny art. 12 ustawy o prawie autorskim, jest przepisem względnie obowiązującym, stwarzającym stronom stosunku pracy możliwość ustalenia umową innych konsekwencji prawnych, od tych, które określa przepis („jeżeli umowa o pracę nie stanowi inaczej”), to przecież w rozpatrywanej sytuacji strony w umowie o pracę nie zmieniły skutku ustawowego. Przeniesienie praw do utworu osobną umową do- konane tylko po to, ażeby sytuację wynikającą z mocy prawa określić tak samo, tyle tylko, że umownie, może być oceniane pod kątem obejścia prawa. 8 To co wyżej podniesiono w odniesieniu do określenia statusu utworów pra- cowniczych, ukształtowanych co do zasady w art. 12 ustawy o prawie autorskim, od- nosi się odpowiednio także do praw autorskich do pracowniczych utworów nauko- wych, których status - na zasadzie lex specialis - został uregulowany w art. 14 ustawy o prawie autorskim. Nie rozwijając problematyki tego przepisu, wykraczającej poza sytuację przedstawioną Sądowi Najwyższemu do wyjaśnienia, można zauwa- żyć, że w odniesieniu do zajęć (utworów) dydaktycznych, które odpowiadałyby wa- runkom utworu naukowego nabycie praw autorskich przez uczelnię („Instytucję nau- kową”), chociaż w zakresie węższym niż to przewiduje art. 12 ustawy a prawie autor- skim, przecież także na podstawie cessio legis obejmuje wcale niemały zakres praw, skoro chodzi tu o prawo pierwszego opublikowania utworu naukowego stworzonego przez pracownika, a przede wszystkim o prawo „korzystania z materiału naukowego zawartego w utworze”. Zaliczenie zatem nawet którejś z form dydaktyki do kategorii utworów naukowych nie pozbawiałoby uczelni prawa do korzystania z nich bez do- datkowego wynagrodzenia. Jeżeli - jak to wyżej wywiedziono odnośnie do wyjaśnianej sytuacji faktycznej - uzyskanie przez pracodawcę określonych praw majątkowych do utworu stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy opiera się, jako na swej przyczynie (causa), wyłącznie na umowie o pracę, to wynikające z tej umowy wynagrodzenie za pracę obejmuje także prawa uzyskane przez pracodawcę. Wynagrodzenie to wchodzi w skład przychodu z tytułu zatrudnienia w ramach sto- sunku pracy w rozumieniu przepisów określających podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe (art. 18 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 4 pkt 9, art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy o syste- mie ubezpieczeń społecznych). Nie są natomiast zasadne argumenty, które - zdaniem Sądu Apelacyjnego - wzbudzają wątpliwości co do tego, czy powyższe ustalenia interpretacyjne pozostają w spójności z regulacjami prawnymi dotyczącymi podstaw wymiaru składek na ubez- pieczenie społeczne. Nie ma racji Sąd Apelacyjny wskazując na niebezpieczeństwo „istotnej zmiany sytuacji tej grupy osób w stosunku do innych regulacji, dotyczących osób uznanych także już przez przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych za twórców i obejmowanych ubezpieczeniami społecznymi z tego tytułu (art. 8 ust. 6 pkt 2 ustawy w związku z art. 6 pkt 5 i art. 18 ust. 8 ustawy)”. Zróżnicowanie sytuacji prawnej twórców w stosunkach prawnych ubezpieczenia społecznego - wbrew oba- 9 wie Sądu Apelacyjnego - zasadza się, w tym wypadku na istotnej odmienności sytu- acji twórców będących pracownikami i sytuacji twórców działających całkowicie na własny rachunek. Ci ostatni tworzą poza zatrudnieniem pracowniczym, nie mają rela- cji z pracodawcą i nie pobierają wynagrodzenia związanego z zatrudnieniem, nie podlegając regułom utworu pracowniczego. Nieprzekonujące są także wątpliwości Sądu Apelacyjnego wyprowadzane z odmienności charakterystyk prawnych - wynagrodzenia za pracę jako świadczenia, którego pracownik nie może się zrzec i prawa twórcy do wynagrodzenia które - we- dług Sądu Apelacyjnego - jest zgodnie z art. 41 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawie autor- skim prawem przenoszalnym i będącym „raczej dochodem z prawa”. We wskazanym art. 41 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawie autorskim mowa jest nie o prawie do wynagro- dzenia, ale o przenoszeniu autorskich praw majątkowych. Są to różne kategorie, gdyż prawo do wynagrodzenia jest tylko korelatem, mających charakter praw bez- względnych autorskich praw majątkowych. Niezależnie od tej nieścisłości należy mieć na uwadze to, że przedstawiona wątpliwość odnosi się do przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepisy z tego zakresu określają autonomicznie w stosunku do przepisów prawa pracy podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia, w szczególności podstawę tę stanowią „przychody w rozumieniu przepisów o podat- ku dochodowym od osób fizycznych z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy” (art. 18 ust. 1 i art. 4 pkt 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę zapisaną w jej sentencji. ========================================
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI