III UZ 20/19

Sąd Najwyższy2019-08-21
SNubezpieczenia społecznepodleganie ubezpieczeniom społecznymWysokanajwyższy
ubezpieczenia społeczneumowa zleceniaZUSSąd Najwyższypostępowanie apelacyjneuchylenie wyrokuprzekazanie sprawy

Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego, uznając, że niezasadnie przekazano sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu, zamiast rozstrzygnąć ją merytorycznie.

Sąd Najwyższy rozpoznał zażalenie organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego, który uchylił wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Sąd Najwyższy uznał, że Sąd Apelacyjny niezasadnie zastosował art. 477¹⁴a k.p.c., ponieważ Sąd Okręgowy rozpoznał istotę sprawy, a potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego nie uzasadniała uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. W związku z tym Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sprawa dotyczyła odwołania B. Sp. z o.o. od decyzji ZUS ustalającej podleganie ubezpieczeniom społecznym przez A. J. jako wykonującą umowę zlecenia. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie. Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu Okręgowego i decyzję ZUS, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Sąd Apelacyjny wskazał na potrzebę wyjaśnienia kwestii związanych z innymi umowami A. J. oraz zbiegiem tytułów do ubezpieczeń. Organ rentowy złożył zażalenie, zarzucając naruszenie przepisów k.p.c. przez niezasadne uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. Sąd Najwyższy, analizując przepisy dotyczące zaskarżania orzeczeń sądu drugiej instancji uchylających wyrok sądu pierwszej instancji i przekazujących sprawę do ponownego rozpoznania (art. 394¹ § 1¹ k.p.c. i art. 386 § 4 k.p.c.), uznał, że Sąd Apelacyjny niezasadnie zastosował art. 477¹⁴a k.p.c. Sąd Najwyższy podkreślił, że postępowanie apelacyjne ma charakter merytoryczny, a uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania jest dopuszczalne tylko w ściśle określonych przypadkach (nieważność postępowania, nierozpoznanie istoty sprawy, potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości). W ocenie Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy rozpoznał istotę sprawy, a potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego nie uzasadniała uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu. W związku z tym Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, sąd drugiej instancji nie może w takiej sytuacji uchylić wyroku sądu pierwszej instancji i przekazać sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu, jeśli sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, a potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego nie jest tak znacząca.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postępowanie apelacyjne jest merytoryczne, a uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania jest dopuszczalne tylko w ściśle określonych przypadkach (nierozpoznanie istoty sprawy, potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości). Stwierdzono, że Sąd Okręgowy rozpoznał istotę sprawy, a potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego nie uzasadniała uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Strona wygrywająca

organ rentowy

Strony

NazwaTypRola
B. Sp. z o.o.spółkaodwołująca się
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O.instytucjaorgan rentowy
A. J.osoba_fizycznazainteresowana

Przepisy (11)

Główne

k.p.c. art. 394¹ § § 1 i 3

Kodeks postępowania cywilnego

Zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

k.p.c. art. 477¹⁴a

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy uchylenia wyroku sądu drugiej instancji i przekazania sprawy do rozpoznania organowi rentowemu.

Pomocnicze

k.p.c. art. 386 § § 2

Kodeks postępowania cywilnego

Sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie stwierdzenia nieważności postępowania.

k.p.c. art. 386 § § 4

Kodeks postępowania cywilnego

Sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

u.s.u.s. art. 9 § ust. 2

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Dotyczy zbiegu tytułów do ubezpieczeń.

k.p.c. art. 381

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy postępowania dowodowego przed sądem drugiej instancji.

k.p.c. art. 382

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy rozpoznania sprawy przez sąd drugiej instancji.

k.p.c. art. 108 § § 2

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

k.p.c. art. 398¹⁵ § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy uchylenia orzeczenia przez Sąd Najwyższy.

k.p.c. art. 394¹ § § 3

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji.

k.p.c. art. 398²¹

Kodeks postępowania cywilnego

Dotyczy kosztów postępowania kasacyjnego.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Sąd Apelacyjny niezasadnie uchylił wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania organowi rentowemu, naruszając art. 386 § 4 k.p.c. i art. 477¹⁴a k.p.c. Sąd Okręgowy rozpoznał istotę sprawy, a potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego nie była tak znacząca, aby uzasadniać uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu.

Odrzucone argumenty

Argumenty Sądu Apelacyjnego dotyczące potrzeby ponownego zbadania sprawy na etapie postępowania przed organem rentowym.

Godne uwagi sformułowania

druga instancja stanowi instancję merytoryczną zbyt częste uciekanie się do uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji z równoczesnym przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania prowadzi do wypaczenia tego założenia i przedłużenia postępowania nierozpoznanie istoty sprawy to zaniechanie przez sąd tego właśnie badania nie stanowi natomiast nierozpoznania istoty sprawy niewzięcie pod rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego rozpatrzenia sprawy nie uzasadnia uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji niewzięcie przez ten sąd pod rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego rozpatrzenia sprawy, bowiem wszystkie tego rodzaju braki powinny być w systemie apelacji pełnej usuwane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym.

Skład orzekający

Halina Kiryło

przewodniczący, sprawozdawca

Beata Gudowska

członek

Andrzej Wróbel

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "interpretacja przepisów dotyczących zaskarżania orzeczeń sądu drugiej instancji uchylających wyrok sądu pierwszej instancji i przekazujących sprawę do ponownego rozpoznania, zwłaszcza w kontekście spraw ubezpieczeniowych."

Ograniczenia: Dotyczy specyfiki postępowania cywilnego i spraw ubezpieczeniowych; ogólne zasady dotyczące postępowania apelacyjnego.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Orzeczenie wyjaśnia kluczowe zasady dotyczące postępowania apelacyjnego i kasatoryjnego charakteru orzeczeń, co jest istotne dla praktyków prawa. Pokazuje, jak Sąd Najwyższy kontroluje stosowanie przepisów proceduralnych przez sądy niższych instancji.

Sąd Najwyższy: Kiedy sąd apelacyjny może uchylić wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania?

Sektor

ubezpieczenia

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
Sygn. akt III UZ 20/19
POSTANOWIENIE
Dnia 21 sierpnia 2019 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Beata Gudowska
‎
SSN Andrzej Wróbel
w sprawie z odwołania B.  Sp. z o.o. w O.
‎
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O.
‎
z udziałem zainteresowanej A. J.
‎
o podleganie ubezpieczeniom społecznym,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 21 sierpnia 2019 r.,
‎
zażalenia organu rentowego na wyrok Sądu Apelacyjnego w (…)
‎
z dnia 26 września 2018 r., sygn. akt III AUa (…),
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w (…) do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania zażaleniowego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 14 marca 2018 r. Sąd Okręgowy w O.
oddalił odwołanie B.  Sp. z o.o. w O.  od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O.  z dnia 26 czerwca 2017 r.,
na podstawie której organ rentowy ustalił, że A. J.  jako wykonująca umowę zlecenia u płatnika składek
B.  Sp. z o.o. w O.
podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu w okresie od 18 grudnia 2012 r. do 5 grudnia 2013 r. oraz zasądził od
wnioskodawcy na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O.  180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego
.
Odwołująca się spółka zaskarżyła powyższy wyrok apelacją.
Sąd Apelacyjny w (…) wyrokiem z dnia 26 września 2018 r.
uchylił zaskarżone orzeczenie oraz poprzedzającą je decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. i przekazał sprawę do rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu oraz zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O.  na rzecz odwołującej się kwotę 450 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.
W ocenie drugiej instancji, apelacja była uzasadniona i zasługiwała na uwzględnienie, jakkolwiek nie z przyczyn podnoszonych przez apelującego.
Sąd Apelacyjny zauważył, że zaskarżona decyzja obejmuje okres od 18 grudnia 2012 r. do 5 grudnia 2013 r. Już pobieżna lektura załączonych do decyzji dokumentów wskazuje, że od dnia 1 listopada 2013 r. A. J.  łączyła umowa o dzieło zawarta z O.  Sp. z o.o. w K.. Ani Sąd pierwszej instancji ani organ rentowy nie wyjaśnili, z jakich przyczyn okres ten powinien być włączony do okresu spornego, a także czy i jakie umowy łączyły płatnika ze wskazanym podmiotem. Bez ustaleń na powyższą okoliczność nie można dokonać oceny zasadności wydanej przez organ rentowy decyzji.
Kolejną kwestią, która uszła uwadze zarówno organu rentowego, jak i Sądu Okręgowego, jest doprecyzowanie, czy zaskarżona decyzja dotyczy obydwu zawartych z A. J.  umów zlecenia, czy może mamy tu do czynienia ze zbiegiem tytułów do ubezpieczenia w rozumieniu art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym w spornym okresie. Umowy te bowiem były zawierane w różnych okresach i dotyczyły zobowiązania do realizowania różnych czynności. Mogła więc obowiązywać zasada objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami z tytułu, który powstał najwcześniej. Nie budzi wątpliwości, że sam fakt zredagowania odrębnych umów o usługi porządkowe i o kontrolę powierzonego sprzętu nie przesądza o tym, że w sensie prawnym mamy do czynienia rzeczywiście z dwoma stosunkami zobowiązaniowymi i dwoma tytułami do ubezpieczeń, ale brak w tym względzie jakichkolwiek rozważań.
W tej sytuacji sprawa podlegania przez A. J.  obowiązkowym ubezpieczeniom winna być ponownie zbadana, celem rozstrzygnięcia sygnalizowanych wątpliwości na etapie postępowania przed organem rentowym.
Organ rentowy wniósł zażalenie na powyższy wyrok. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił
naruszenie prawa procesowego: art. 477
14a
k.p.c. oraz art. 381 i art. 382 k.p.c., przez przyjęcie, że sprawa podlegania przez A. J.  obowiązkowo ubezpieczeniom winna być ponownie zbadana i to aż na etapie postępowania przed organem rentowym, w sytuacji gdy Sąd pierwszej instancji zgromadził pełny materiał dowodowy, a wskazania Sądu drugiej instancji dotyczą kwestii, które mogły być wyjaśnione w postępowaniu apelacyjnym, bez potrzeby uchylania wyroku i ponownego badania sprawy.
Żalący się wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie zażaleniowe.
Zdaniem skarżącego, z uwagi na przedstawioną w uzasadnieniu zażalenia argumentację niecelowe jest ponowne badanie sprawy podlegania ubezpieczeniom społecznym przez A. J. , ponieważ ze zgromadzonych dowodów wynika, że praca była wykonywana na rzecz odwołującej się spółki. Sąd pierwszej instancji ocenił materiał dowodowy, rozstrzygając sprawę co do jej istoty na podstawie materiału dowodowego dostarczonego przez strony. Sąd drugiej instancji, jeśli uważał za konieczne uzupełnienie materiału dowodowego, mógł tego dokonać, stąd też nie zachodziły przesłanki do uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w O..
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Analizę prawidłowości zaskarżonego wyroku wypada rozpocząć od przypomnienia, że z mocy art. 1 pkt 39 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381 - dalej: "ustawa nowelizująca") nadano nowe brzmienie art. 394
1
§ 1 i 3 k.p.c., a ponadto do artykułu tego dodano § 11, zgodnie z którym zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Znowelizowany k.p.c. stosuje się do zaskarżania orzeczeń wydanych po dniu 3 maja 2012 r. (art. 9 ust. 6 i art. 11 ustawy nowelizującej). W uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej podkreślono, że według założeń obecnego modelu postępowania cywilnego, druga instancja stanowi instancję merytoryczną, w ramach której rozstrzygnięcie sprawy powinno nastąpić
ex novo
i zakończyć się podjęciem merytorycznego rozstrzygnięcia kończącego spór między stronami. Zbyt częste uciekanie się do uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji z równoczesnym przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania prowadzi do wypaczenia tego założenia i przedłużenia postępowania, w związku z czym celowe jest zapewnienie Sądowi Najwyższemu możliwości kontroli tego rodzaju rozstrzygnięć (zob. Druk Sejmowy nr 4332, VI kadencji).
Istotnie, postępowanie apelacyjne ma charakter merytoryczny, co oznacza, że sąd drugiej instancji nie może ograniczać się do oceny zarzutów apelacyjnych, lecz musi - niezależnie od ich treści - dokonać ponownych własnych ustaleń, a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa materialnego (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55). Zasadne wniesienie apelacji powinno zatem prowadzić przede wszystkim do wydania orzeczenia reformatoryjnego, a wyjątkowo tylko orzeczenia kasatoryjnego. Z art. 386 k.p.c. wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w trzech wypadkach: w razie stwierdzenia nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (k.p.c.).
Rozważając charakter zażalenia wprowadzonego w art. 394
1
§ 1
1
k.p.c., Sąd Najwyższy już niejednokrotnie wyjaśniał, że kontrola dokonywana w ramach tego środka powinna mieć charakter formalny, skupiający się na przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, bez wkraczania w kompetencje sądu
in merito
. Oznacza to, że w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość stwierdzenia nieważności postępowania przez sąd drugiej instancji, a jeżeli przyczyną orzeczenia kasatoryjnego były przesłanki określone w art. 386 § 4 k.p.c. - bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo pojmował wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające uchylenie orzeczenia sądu pierwszej instancji i czy jego merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę postępowania sądu pierwszej instancji. Innymi słowy, bada czy rzeczywiście sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy albo czy rzeczywiście wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Dokonywana kontrola ma przy tym charakter czysto procesowy, co oznacza, że Sąd Najwyższy nie może wkraczać w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację. Zażalenie przewidziane w art. 394
1
§ 1
1
k.p.c. nie jest bowiem środkiem prawnym służącym kontroli materialnoprawnej podstawy orzeczenia, zarezerwowanej wyłącznie do przeprowadzenia w postępowaniu kasacyjnym. Z tej przyczyny odmienne ujęcie zakresu kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia przewidzianego w art. 394
1
§ 1
1
k.p.c. trzeba uznać za niedopuszczalne (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ 136/12; z dnia 25 października 2012 r.; z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12; z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12; z dnia 9 listopada 2012 r.; z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12; z dnia 15 lutego 2013 r., I CZ 5/13; z dnia 10 kwietnia 2013 r. i z dnia 23 maja 2013 r., IV CZ 50/13, niepublikowane).
W konsekwencji powyższego, także w niniejszej sprawie ocenie Sądu Najwyższego podlegać może jedynie zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. przy ferowaniu zaskarżonego wyroku. Jak wspomniano wyżej, w przepisie tym zostały sformułowane dwie przyczyny uchylenia wyroku z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Są nimi nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy i konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.
Odnośnie do pierwszej z powołanych przesłanek uchylenia wyroku do ponownego rozpoznania w orzecznictwie Sądu Najwyższego zauważa się, że Kodeks postępowania cywilnego posługuje się pojęciem "istota sprawy" w wielu miejscach i w różnych kontekstach normatywnych. O wdaniu się w spór lub złożeniu wyjaśnień co do istoty sprawy jest mowa w art. 25 § 2, art. 202, 221, 1105 § 3, art. 1124, o odpowiedzialności co do istoty sprawy - w art. 105 § 2, o orzekaniu (rozstrzyganiu, wyrokowaniu) co do istoty sprawy - w art. 386 § 1 i 4, art. 393
8
§ 2, art. 393
15
, 405, 412 § 3, art. 477
14
§ 2 i 3, art. 479
34
§ 2, art. 518, 519
1
§ 1, art. 521, art. 523, art. 524 § 1, art. 576 § 1, a o środku zaskarżenia co do istoty sprawy - w art. 394 § 1 pkt 9. Niekiedy - jak w art. 73 § 2 i art. 81 - Kodeks posługuje się zbliżonym znaczeniowo zwrotem "istota spornego stosunku prawnego". Ten przegląd unaocznia, że ilekroć ustawodawca odwołuje się do pojęcia "istota sprawy", zawsze nawiązuje do jej meritum, a więc do tych czynników postępowania, które warunkują orzeczenia o istocie żądań i twierdzeń stron. Przeważnie ustawodawca czyni to zresztą w celi odróżnienia zagadnień merytorycznych od kwestii czysto procesowych (formalnych, incydentalnych, wpadkowych). "Rozpoznanie istoty sprawy" jest pojęciem węższym niż rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy w ogóle. Nie może być też utożsamiane ani kojarzone z rozpoznaniem tylko kwestii formalnoprawnych. Może ono bowiem oznaczać wyłącznie zbadanie materialnej (istotnej) podstawy żądania pozwu oraz, ewentualnie, merytorycznych zarzutów pozwanego; a zatem a contrario, nierozpoznanie istoty sprawy to zaniechanie przez sąd tego właśnie badania (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22).
W judykaturze pojęcie to interpretowane jest jako wadliwość rozstrzygnięcia polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22; z dnia 15 lipca 1998 r., II CKN 838/97, LEX nr 50750; z dnia 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; z dnia 9 listopada 2012 r., LEX nr 1231340; z dnia 26 listopada 2012 r., I CZ 147/12, LEX nr 1284698 oraz wyroki tego Sądu z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635; z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009 nr 1-2, poz. 2). Przykładami nierozpoznania istoty sprawy jest oddalenie powództwa przez sąd pierwszej instancji z uwagi na przyjęcie braku legitymacji procesowej strony albo w wyniku stwierdzenia wygaśnięcia lub przedawnienia roszczenia bez przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego - w wypadku, kiedy sąd drugiej instancji nie podzieli stanowiska o wystąpieniu tych podstaw oddalenia żądań (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22; z dnia 14 maja 2002 r., V CKN 357/00, LEX nr 55513). Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas, gdy sąd pierwszej instancji rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy lub zaniechał w ogóle zbadania materialnej podstawy żądania; pominął całkowicie merytoryczne zarzuty zgłoszone przez stronę; rozstrzygnął o żądaniu powoda na innej podstawie faktycznej niż zgłoszona w pozwie; nie uwzględnił (nie rozważył) wszystkich zarzutów pozwanego dotyczących kwestii faktycznych czy prawnych rzutujących na zasadność roszczenia powoda.
Nie stanowi natomiast nierozpoznania istoty sprawy niewzięcie pod rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego rozpatrzenia sprawy lub nierozważenie wszystkich okoliczności (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2011 r., III CSK 330/10, LEX nr 885041), bądź wszystkich wchodzących w grę podstaw odpowiedzialności pozwanego i nieustalenie wysokości szkody (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2003 r., II CK 293/02, LexPolonica nr 405129). Co do zasady zatem przez pojęcie "nierozpoznania istoty sprawy" należy rozumieć nierozstrzygnięcie żądań stron, czyli niezałatwienie przedmiotu sporu. W świetle wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej tego zwrotu, należy przyjąć, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa materialnego, czy też procesowego - poza nieważnością postępowania i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości - nie uzasadniają uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
Natomiast odnośnie do przewidzianej w art. 386 § 4
in fine
k.p.c. drugiej przesłanki uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji, to wiąże się ona wyłącznie z potrzebą (wymaganiem) przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że przesłanki uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania nie powinny być interpretowane rozszerzająco. Nawet potrzeba znacznego uzupełnienia postępowania dowodowego nie może stanowić podstawy do wydania przez sąd drugiej instancji wyroku kasatoryjnego. Kierując się wykładnią językową jest pewne, że sąd drugiej instancji nabywa uprawnienia kasatoryjne wyłącznie wówczas, gdy w sprawie nie przeprowadzono postępowania dowodowego albo przeprowadzono dowody na okoliczności nieistotne w sprawie (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 3 marca 2016 r., II CZ 110/15, LEX nr 2009506; z dnia 20 lutego 2015 r., V CZ 112/14, LEX nr 1677146; z dnia 21 października 2014 r., III PZ 9/14, LEX nr 1532750; z dnia 5 listopada 2013 r., II PZ 28/13, OSNP 2014 nr 10, poz. 146 i powołane tam orzecznictwo). Dodatkowo podkreślenia wymaga, że w obecnym stanie prawnym ze względu na przyjęty model apelacji pełnej, postępowanie przed sądem drugiej instancji stanowi kontynuację postępowania pierwszoinstancyjnego. A zatem usunięcie wadliwości lub uzupełnienie postępowania dowodowego, nawet w znacznym zakresie, bez względu na ich znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia, powinno nastąpić w drugoinstancyjnym - a nie ponowionym pierwszoinstancyjnym postępowaniu (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2013 r., III CZ 51/13, LEX nr 1422036 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55 z glosą G. Rząsy i A. Urbańskiego). Nie uzasadnia uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji niewzięcie przez ten sąd pod rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego rozpatrzenia sprawy, bowiem wszystkie tego rodzaju braki powinny być w systemie apelacji pełnej usuwane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 2016 r., III UZ 7/16, LEX nr 2096153).
Należy przypomnieć, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych sąd drugiej instancji może - stosownie do art. 477
14a
k.p.c. - uchylając wyrok sądu drugiej instancji, uchylić także objętą nim decyzję organu rentowego i przekazać sprawę bezpośrednio temu organowi do ponownego rozpoznania (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 21 stycznia 2013 r., II UZ 67/12, LEX nr 1619035). Zgodnie z utrwalonym w judykaturze stanowiskiem, wyrok sądu odwoławczego uchylający wyrok sądu pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję organu rentowego z przekazaniem sprawy do rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu jest zaskarżalny zażaleniem w trybie art. 394
1
§ 11 k.p.c., a art. 477
14a
k.p.c. nie ma samodzielnego bytu i jego zastosowanie wymaga w pierwszej kolejności spełnienia warunków z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c., czyli zaistnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie apelacji przez uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2011 r., I UZ 33/11, OSNP 2012 nr 21-22, poz. 274; z dnia 30 października 2012 r., II UZ 50/12, OSNP 2013 nr 23-24, poz. 289; z dnia 19 listopada 2013 r., I UZ 40/13, LEX nr 1555391; z dnia 27 listopada 2014 r., III UZ 12/14, LEX nr 1628950). Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji wraz z poprzedzającej go decyzją i przekazanie sprawy do rozpoznania organowi rentowemu ograniczone jest jednak do wyjątkowych przypadków, gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady zaskarżonej decyzji, których nie można było naprawić w postępowaniu sądowym (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2014 r., III UZ 12/14, OSNP 2016 nr 8, poz. 109 i z dnia 14 marca 2017 r., III UZ 2/17, LEX nr 2254783). Przepis art. 477
14a
k.p.c. służy bowiem rozwiązywaniu sytuacji, w których - ze względu na zakres kompetencji sądu ubezpieczeń społecznych - przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji nie może doprowadzić do usunięcia uchybień popełnionych przez organ rentowy. Nie chodzi przy tym o braki decyzji usuwalne przy wstępnym rozpoznaniu odwołania od niej (art. 476 § 4
in fine
k.p.c.), ani wady wynikające z naruszenia przepisów regulujących postępowanie przed organem rentowym, np. przepisów k.p.a. Przepis art. 477
14a
k.p.c. stosowany jest wówczas, gdy konieczne jest skasowanie decyzji organu rentowego i wydanie nowej, po przekazaniu sprawy organowi rentowemu do ponownego rozpoznania i przeprowadzeniu prawidłowego postępowania przed tym organem, uwzględniającego wszelkie wymagania wynikające z prawa materialnego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2016 r., I UZ 22/16, LEX nr 2159129). Taka sytuacja nie zachodziła jednak w niniejszej sprawie.
Należy stwierdzić, że Sąd Okręgowy rozpoznał istotę sprawy w podanym wyżej znaczeniu. Jeśli bowiem w decyzji organu rentowego z dnia 26 czerwca 2017 r. stwierdzono, że A. J. podlegała ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu z tytułu wykonywania umowy zlecenia u płatnika składek
B.  Sp. z o.o. w O.
w okresie od 18 grudnia 2012 r. do 5 grudnia 2013 r., to treść owej decyzji wyznaczała przedmiot rozpoznania sprawy przez Sąd pierwszej instancji. W granicach tak określonego przedmiotu rozpoznania Sąd Okręgowy oddalił odwołanie płatnika, przesądzając o zatrudnieniu A. J.  na podstawie umowy zlecenia u płatnika składek we wskazanym w decyzji okresie.
Co się tyczy drugiej z ustawowych przesłanek uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, wypada podzielić zarzut organu rentowego, że w niniejszej sprawie nie zachodziła potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, uzasadniająca nie tylko uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji, ale także zaskarżonej przez płatnika decyzji Zakładu. Podkreślenia wymaga, że Sąd Okręgowy przeprowadził postępowanie dowodowe w sprawie, gromadząc obszerny materiał dowodowy. Na podstawie zebranego materiału dowodowego uznał, że zainteresowana wykonywała umowę zlecenia na rzecz odwołującej się spółki.
Nie można nie zauważyć, że
odwołujący się od decyzji organu rentowego uzyskuje przeniesienie sprawy na drogę cywilnego postępowania sądowego, postępowania wyposażonego w środki umożliwiające wyjaśnienie okoliczności faktycznych (stanu faktycznego) i kwestii prawnomaterialnych (wykładni i zastosowania prawa). A zatem na sądowej drodze (dwuinstancyjnej), korzystając z przewidzianych w procedurze cywilnej środków, strony uzyskują możliwość pełnego (co do istoty) wyjaśnienia wszystkich spornych kwestii, tak w zakresie faktów, jak i prawa (por. uchwałę Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 23 marca 2011 r., I UZP 3/10, OSNP 2011 nr 17-18, poz. 233).
Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398
15
§ 1 k.p.c. w związku z art. 394
1
§ 3 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania zażaleniowego na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 398
21
k.p.c. i art. 394
1
§ 3 k.p.c., orzekł jak w sentencji postanowienia.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI