III USKP 77/23

Sąd Najwyższy2024-03-19
SNubezpieczenia społecznepodstawa wymiaru składekWysokanajwyższy
ZUSskładkipodstawa wymiarudziałalność gospodarczaciążaświadczeniauchwała SNzasada prawnakontrola ZUS

Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną dotyczącą wysokości podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, potwierdzając prawo ZUS do weryfikacji zadeklarowanej kwoty w przypadku braku odzwierciedlenia w przychodach.

Sprawa dotyczyła odwołania M. K. od decyzji ZUS ustalającej podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Odwołująca się, prowadząc działalność gospodarczą, zadeklarowała w okresie ciąży maksymalną podstawę wymiaru składek, chcąc uzyskać wyższe świadczenia zasiłkowe. Sądy niższych instancji oraz Sąd Najwyższy uznały, że ZUS ma prawo kwestionować taką deklarację, jeśli nie znajduje ona odzwierciedlenia w przychodach z działalności, powołując się na zasadę solidarności ubezpieczeniowej i sprawiedliwej kompensacji.

Sprawa rozpatrywana przez Sąd Najwyższy dotyczyła odwołania M. K. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) w przedmiocie ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne. Odwołująca się, prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą, w okresie ciąży zadeklarowała w miesiącach lipcu, sierpniu i wrześniu 2015 r. maksymalną podstawę wymiaru składek (9.897,50 zł), co skutkowało naliczeniem składek w wysokości ok. 3.144,44 zł miesięcznie. Celem tej deklaracji było uzyskanie wyższych świadczeń zasiłkowych. Sądy obu instancji (Okręgowy i Apelacyjny) uznały, że taka wysokość podstawy wymiaru składek była nieuzasadniona w świetle osiąganych przez odwołującą się przychodów z działalności gospodarczej (ok. 3.000 zł miesięcznie dochodu). Sąd Najwyższy, opierając się na uchwale siedmiu sędziów z dnia 29 listopada 2023 r. (III UZP 3/23), potwierdził prawo organu rentowego do weryfikacji podstawy wymiaru składek, gdy jej wysokość nie znajduje odzwierciedlenia w przychodach, nawet jeśli nie neguje się tytułu podlegania ubezpieczeniom. Podkreślono, że celem ubezpieczeń społecznych jest ochrona przed ryzykiem, a nie generowanie świadczeń przekraczających wysokość dochodów, a nadmierne zawyżanie podstawy wymiaru składek jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i solidarności ubezpieczeniowej. Skarga kasacyjna odwołującej się została oddalona, a koszty postępowania zasądzono od niej na rzecz organu rentowego.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Tak, organ rentowy jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru składek w sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia działalności ubezpieczony deklaruje podstawę, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy oparł się na uchwale III UZP 3/23, która zmieniła wcześniejszą linię orzeczniczą. Podkreślono, że celem ubezpieczeń społecznych jest ochrona przed ryzykiem, a nie generowanie świadczeń przekraczających dochody. Nadmierne zawyżanie podstawy wymiaru składek jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, solidarności ubezpieczeniowej i społeczno-gospodarczym przeznaczeniem ubezpieczeń.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

oddalenie skargi kasacyjnej

Strona wygrywająca

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie

Strony

NazwaTypRola
M. K.osoba_fizycznaodwołująca się
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinieorgan_państwowyorgan rentowy

Przepisy (15)

Główne

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 18 § ust. 8

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Określa podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe dla osób prowadzących działalność pozarolniczą.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 18a § ust. 1

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Dotyczy podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą działalność.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 20 § ust. 1

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz wypadkowe.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 20 § ust. 3

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Określa maksymalną podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe dla osób podlegających dobrowolnie.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 83 § ust. 1 pkt 3

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Uprawnia ZUS do wydawania decyzji w zakresie indywidualnych spraw dotyczących ustalania wymiaru składek.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 6 § ust. 1 pkt 5

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Podstawa podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 11 § ust. 2

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Podstawa podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 12 § ust. 1

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Podstawa podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorowemu.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 2a § ust. 1

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Podstawa prawna do kontroli i weryfikacji zadeklarowanej podstawy wymiaru składek.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 68 § ust. 1 pkt 1 lit. c

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Podstawa prawna do kontroli i weryfikacji zadeklarowanej podstawy wymiaru składek.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 86 § ust. 1 i 2

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Podstawa prawna do kontroli i weryfikacji zadeklarowanej podstawy wymiaru składek.

Pomocnicze

k.c. art. 58

Kodeks cywilny

Może być stosowany w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych dotyczących podstawy wymiaru składek.

k.p.c. art. 98 § § 1

Kodeks postępowania cywilnego

Podstawa do zasądzenia zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 4 § pkt 9

Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych

Definicja pojęcia 'przychód'.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych art. 10 § ust. 4 pkt 2

Podstawa do ustalenia kosztów zastępstwa procesowego.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Organ rentowy ma prawo weryfikować podstawę wymiaru składek, gdy jej wysokość nie odzwierciedla przychodów z działalności. Nadmierne zawyżanie podstawy wymiaru składek jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i solidarności ubezpieczeniowej. Stosowanie art. 58 k.c. jest dopuszczalne w sprawach dotyczących podstawy wymiaru składek.

Odrzucone argumenty

Organ rentowy nie jest uprawniony do korygowania zadeklarowanej podstawy wymiaru składek. Art. 58 k.c. nie może być stosowany bezpośrednio w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Zawyżenie podstawy wymiaru składek było uzasadnione i zgodne z prawem.

Godne uwagi sformułowania

podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach nastawienie na zysk jako jedno z podstawowych założeń działalności gospodarczej nie jest w pełni realizowane także wówczas, gdy zysk ten jest minimalizowany poprzez nadmierne i nieuzasadnione zwiększanie kosztów działalności jakimi są składki na ubezpieczenia społeczne nie jest wykluczona ocena zachowania ubezpieczonych rejestrujących taką działalność w świetle art. 58 k.c. organ rentowy może korygować także deklaracje zawyżonej podstawy wymiaru i składek opłacanych od nierzetelnie („ekscesyjnie”) zawyżonej podstawy wymiaru składek przez osoby podlegające ubezpieczeniu jako prowadzące pozarolniczą działalność, które zmierzają do uzyskania nienależnie zawyżonych świadczeń z tego ubezpieczenia wysokość podstawy wymiaru składek jest związana z osiąganym przez przedsiębiorcę dochodem i jej wysokość podstawy powinna być adekwatna do osiąganych w ramach działalności dochodów zadeklarowanie przez odwołującą się podstawy wymiaru składek [...] powodowane wyłącznie chęcią uzyskania przez odwołującą się wysokich, nieproporcjonalnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego organ rentowy w przypadku podjęcia pozarolniczej działalności przez ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru składek z istoty ubezpieczeń wynika, że służą one ochronie przed ryzykiem, które jeszcze się nie ziściło funkcją ubezpieczeń społecznych z tytułu niezdolności do pracy jest zapewnienie ubezpieczonemu środków odpowiadających dochodom (części) uzyskiwanym przed ziszczeniem się ryzyka, a nie środków przekraczających wysokość zarobków (dochodów) ustanowienie nadmiernie wysokiej podstawy wymiaru składek w stosunku do rezultatów prowadzonej działalności gospodarczej jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, w szczególności przez naruszenie lojalności jednych ubezpieczonych wobec drugich (pobieranie zawyżonych świadczeń kosztem innych ubezpieczonych)

Skład orzekający

Dawid Miąsik

przewodniczący-sprawozdawca

Romualda Spyt

członek

Krzysztof Staryk

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie prawa ZUS do kontroli podstawy wymiaru składek w przypadku braku odzwierciedlenia w przychodach, zwłaszcza w początkowym okresie działalności lub w kontekście świadczeń związanych z ryzykami socjalnymi."

Ograniczenia: Orzeczenie opiera się na uchwale SN III UZP 3/23, która zmieniła wcześniejszą linię orzeczniczą. Kluczowe jest wykazanie braku związku między zadeklarowaną podstawą a faktycznymi przychodami/dochodami z działalności.

Wartość merytoryczna

Ocena: 7/10

Sprawa pokazuje, jak ZUS może kwestionować deklaracje składek, nawet jeśli formalnie są zgodne z przepisami, jeśli ich celem jest nadużycie systemu dla uzyskania wyższych świadczeń. Dotyczy ważnego aspektu prowadzenia działalności gospodarczej i ubezpieczeń społecznych.

Ciąża jako sposób na wyższe świadczenia? Sąd Najwyższy rozstrzyga, czy ZUS może kwestionować składki.

Dane finansowe

zwrot kosztów zastępstwa procesowego: 240 PLN

Sektor

ubezpieczenia

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
SN
III USKP 77/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 19 marca 2024 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący, sprawozdawca)
‎
SSN Romualda Spyt
‎
SSN Krzysztof Staryk
w sprawie z odwołania M. K.
‎
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie
‎
o wysokość podstawy wymiaru składek,
‎
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 19 marca 2024 r.,
‎
skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie
‎
z dnia 25 marca 2022 r., sygn. akt III AUa 879/20,
1. oddala skargę kasacyjną,
2. zasądza od odwołującej się na rzecz organu rentowego kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym wraz z odsetkami z art. 98 par. 1
1
k.p.c.
Romualda Spyt      Dawid Miąsik     Krzysztof Staryk
UZASADNIENIE
Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Lublinie (organ rentowy) decyzją z 26 września 2019 r. stwierdził, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie M. K. (odwołująca się) podlegającej ubezpieczeniu jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne: emerytalne, rentowe i wypadkowe oraz na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w miesiącach lipcu, sierpniu i wrześniu 2015 r. stanowi kwota 30% minimalnego wynagrodzenia za pracę, tj. 525,00 zł, a na ubezpieczenie zdrowotne 3.104,57 zł.
Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z 16 czerwca 2020 r., VIII U 4349/19 oddalił odwołanie M. K. od powyższej decyzji organu rentowego.
Sąd Okręgowy ustalił, że 2 października 2014 r. odwołująca się rozpoczęła wykonywanie pozarolniczej działalności gospodarczej w zakresie administracyjnej obsługi biur. Działalność gospodarczą prowadziła osobiście, nie zatrudniając nikogo. W okresie od października 2014 r. do października 2015 r. świadczyła usługi na rzecz dwóch firm w W. Z tego tytułu miesięcznie jej przychody wynosiły około 3.500 zł, a koszty 500 zł, a zatem dochody wynosiły 3.000 zł. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej odwołująca się zgłosiła się do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i wypadkowego, a także do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego od dnia 2 października 2014 r. W okresie od dnia 2 października 2014 r. odwołująca się deklarowała podstawę wymiaru składek w kwocie odpowiadającej 30% minimalnego wynagrodzenia. W maju 2015 r. odwołująca się dowiedziała się, że jest w ciąży. W trakcie ciąży przeprowadziła się z W. do J.. Za miesiące od lipca 2015 r. do września 2015 r. odwołująca się zadeklarowała podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne w maksymalnej wysokości, tj. 250% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, czyli w kwocie 9.897,50 zł. Składka od tak określonej podstawy wynosiła około 3.144,44 zł. Odwołująca się z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskała przychód: w 2014 r. w wysokości 10.362,50 zł; w 2015 r. w wysokości 31.269,00 zł; w 2016 r. w wysokości 0,00 zł; w 2017 r. w wysokości 5.100,00 zł. Od dnia 1 listopada 2016 r. odwołująca się zadeklarowała podstawę wymiaru w kwocie nie niższej niż 60% kwoty prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.
Sąd Okręgowy stwierdził, że jedynym celem odwołującej się było instrumentalne wykorzystanie prowadzonej przez siebie działalności do zgłoszenia wysokiej podstawy wymiaru, co skutkowało uzyskaniem wysokich świadczeń zasiłkowych, w krótkim, przewidywalnym okresie z uwagi na stan ciąży. Podkreślił, że z zeznań odwołującej się wynikało, iż dochody miesięczne z tytułu prowadzonej przez nią działalności gospodarczej wynosiły 3.000 zł, a składka od wskazanej przez nią w miesiącach od lipca do września 2015 r. podstawy wymiaru wynosiła 3.144,44 zł. Odwołująca się z tytułu prowadzonej działalności nie była w stanie wypracować takich zysków, które uzasadniałyby wskazanie wysokiej podstawy wymiaru. Sąd Okręgowy wskazał też, że odwołująca się najpierw korzystała z tzw. preferencyjnych stawek podstawy wymiaru składek, po czym wiedząc, że jest w ciąży, od lipca 2015 r., podwyższyła podstawę wymiaru do maksymalnej. Z dokumentów nie wynikało, żeby wynik finansowy jej działalności, bądź jakakolwiek inna okoliczność, uzasadniała w jej przypadku tak radykalne zwiększenie podstawy wymiaru składek.
Odwołująca się w toku procesu nie wykazała, aby wyniki finansowe uzyskiwane przez nią z prowadzonej działalności odpowiadały wskazanej w spornym okresie podstawie wymiaru składek. Przeciwnie, jak wynikało z zeznań, odwołująca się w czasie ciąży przeniosła się z W. do J., więc było oczywistym, że nie będzie mogła świadczyć usług na rzecz dotychczasowych klientów, tylko będzie musiała poszukać nowych, a to oznaczało, że w żaden sposób nie mogła liczyć na zwiększenie dochodów, a wręcz przeciwnie, musiała się liczyć z obniżeniem dochodów. Zdaniem Sądu Okręgowego w takiej sytuacji niezasadne było dodatkowe zwiększenie kosztów w zakresie opłacania składek na ubezpieczenie.
Sąd Okręgowy uznał, że organ rentowy może kwestionować wysokość podstawy wymiaru składek osoby prowadzącej pozarolniczą działalność i zestawiać ją z przychodami uzyskiwanymi z tytułu ubezpieczeniowego. W rozpatrywanym stanie faktycznym określenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne w wysokości 9.897,50 zł było nieuzasadnione w świetle całokształtu okoliczności związanych z prowadzeniem przez odwołująca się działalności gospodarczej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych miał prawo do skontrolowania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne odwołującej się. Jednocześnie organ rentowy prawidłowo uznał, że podstawa wymiaru składek za okresy od lipca do września 2015 r. była nieuzasadniona, w związku z czym obniżył ją do wysokości najniższej podstawy, przewidzianej w art. 18 ust. 8 oraz art. 18a ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm., dalej jako ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych). Taka wysokość podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne odwołującej się odpowiadała podstawie wykazywanej przed okresem spornym.
Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z 25 marca 2022 r., III AUa 879/20 oddalił apelację odwołującej się złożoną od powyższego wyroku Sądu Okręgowego.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych wynikało, iż odwołująca się z działalności gospodarczej nie była w stanie wypracować zysku/dochodu, który uzasadniałby wskazanie tak wysokiej podstawy wymiaru składki. Przyczyną zadeklarowania wysokiej podstawy wymiaru składek za lipiec, sierpień i wrzesień 2015 r. w wysokości po 9.897,50 zł była chęć uzyskania przez odwołującą się wysokich świadczeń w związku ze stanem ciąży. Już w maju 2015 r. odwołująca się wiedziała, że jest w ciąży i to ten fakt stał się dla niej podstawą do zwiększenia składki, aby - jak sama zeznała na rozprawie w dniu 2 czerwca 2020 r. - „mieć większy zasiłek”. Sąd Apelacyjny wskazał, że nastawienie na zysk jako jedno z podstawowych założeń działalności gospodarczej nie jest w pełni realizowane także wówczas, gdy zysk ten jest minimalizowany poprzez nadmierne i nieuzasadnione zwiększanie kosztów działalności jakimi są składki na ubezpieczenia społeczne, a te w przypadku odwołującej się za miesiące: lipiec, sierpień, wrzesień 2015 r. wyniosły po 3.144,44 zł.
Sąd Apelacyjny uznał ponadto, że Sąd Okręgowy nie orzekał w oparciu o normę art. 58 k.c., a wskazał jedynie, że organ rentowy może powoływać się na art. 58 k.c., gdyż jakkolwiek stosunek ubezpieczenia społecznego ma charakter publicznoprawny, to ocena jego może być dokonana przez pryzmat przepisów prawa cywilnego. Chodzi mianowicie o to, że uzyskanie tytułu ubezpieczenia z reguły poprzedza dokonanie czynności uregulowanych przepisami prawa prywatnego, w tym Kodeksu cywilnego czy też innych przepisów określających wykonywanie działalności gospodarczej. Przywołując wyrok Sądu Najwyższego z 17 października 2018 r., II UK 302/17 (LEX nr 2583085), wskazał, że przy nieostrych granicach pojęcia działalności gospodarczej, działania osób rejestrujących taką działalność mogą się rozmijać z jej prawnym rozumieniem albo iść dalej i zmierzać do wykorzystywania tej instytucji dla osiągnięcia innych celów, odbiegających od właściwych założeń działalności. To właśnie z uwagi na to, nie jest wykluczona ocena zachowania ubezpieczonych rejestrujących taką działalność w świetle art. 58 k.c. W przedmiotowej sprawie działalność gospodarcza odwołującej się nie została przecież przez organ rentowy zakwestionowana.
Sąd Apelacyjny powołując się na art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 11 ust. 2 oraz art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyjaśnił, że osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym oraz wpadkowemu, natomiast dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu. Ubezpieczeniom tym podlegają od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania jej wykonywania, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone. Wysokość podstawy wymiaru składek dla osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą określa art. 18 ust. 8 tej ustawy, zgodnie z którym podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowne ubezpieczonych prowadzących działalność pozarolniczą stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek, ogłoszonego w trybie art. 19 ust. 10 na dany rok kalendarzowy. Natomiast zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe oraz ubezpieczenie wypadkowe stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i ubezpieczenia rentowe, przy czym zgodnie z ust. 3 podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie chorobowe osób, które ubezpieczeniu chorobowemu podlegają dobrowolnie, nie może przekraczać miesięcznie 250% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, o którym mowa w art. 19 ust. 10.
W przedmiotowej sprawie odwołująca się, jako osoba prowadząca działalność gospodarczą, uzyskując w spornym okresie niewielkie przychody, deklarując jednocześnie niewspółmiernie wysoką w odniesieniu do osiąganego dochodu podstawę wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne, miała świadomość, gdyż była w ciąży, że stan zdrowia wkrótce uczyni ją niezdolną do prowadzenia tej działalności. Sąd Apelacyjny zaaprobował stanowisko Sądu Najwyższego, że stosownie do zasady równego traktowania ubezpieczonych, bez względu na tytuł ubezpieczenia, organ rentowy może korygować także deklaracje zawyżonej podstawy wymiaru i składek opłacanych od nierzetelnie („ekscesyjnie”) zawyżonej podstawy wymiaru składek przez osoby podlegające ubezpieczeniu jako prowadzące pozarolniczą działalność, które zmierzają do uzyskania nienależnie zawyżonych świadczeń z tego ubezpieczenia (wyrok Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2017 r., II UK 605/16).
Sąd drugiej instancji wskazał, że w świetle art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w okolicznościach faktycznych takich jak w niniejszej sprawie, jest uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność, gdyż zgodnie z tym przepisem ma prawo wydawania decyzji m.in. w zakresie indywidualnych spraw dotyczących ustalania wymiaru składek. System ubezpieczeń społecznych oparty jest na zasadzie równego traktowania wszystkich ubezpieczonych, którzy ten system tworzą. Zasada równego traktowania dotyczy w szczególności warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne, obliczania wysokości świadczeń oraz okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do świadczeń. Reguły te dotyczą również osób wykonujących pozarolniczą działalność, które, zgodnie z art. 18 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych samodzielnie deklarują wysokość podstawy wymiaru składek.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego, intencją ustawodawcy nie było całkowite pominięcie wysokości przychodu przy deklarowaniu podstawy wymiaru składek, a jedynie uelastycznienie i danie pewnej swobody przedsiębiorcy w samodzielnej ocenie wielkości tego przychodu. Jednakże, pomimo tej pewnej dowolności w zakresie deklaracji wysokości podstawy wymiaru składek przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą, należy przyjąć, że wysokość podstawy wymiaru składek jest związana z osiąganym przez przedsiębiorcę dochodem i jej wysokość podstawy powinna być adekwatna do osiąganych w ramach działalności dochodów. Ustawodawca definiując w art. 4 pkt 9 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskazał, że pojęcie „przychód” odnosi je także do przychodów z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, organ rentowy może kwestionować wysokość podstawy wymiaru składek osoby prowadzącej działalność gospodarczą zestawiając ją z przychodami uzyskiwanymi z tego tytułu i wydać odpowiednie rozstrzygnięcie co do ustalenia tej podstawy. W rozpatrywanym stanie faktycznym zadeklarowanie przez odwołującą się podstawy wymiaru składek na okres trzech miesięcy, tj. w lipcu, sierpniu i wrześniu 2015 r. w wysokości po 9.897,50 zł było, zdaniem Sądu Apelacyjnego, powodowane wyłącznie chęcią uzyskania przez odwołującą się wysokich, nieproporcjonalnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego złożyła odwołująca się, zaskarżając wyrok ten w całości i wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 25 marca 2022 r. w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, rozpoznanie sprawy na rozprawie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm prawem przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie: 1) art. 58 k.c. przez jego zastosowanie w niniejszej sprawie, podczas gdy przepisu tego nie można zastosować bezpośrednio w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych z uwagi na brak odpowiednika art. 300 k.p. umożliwiającego swobodne stosowanie przepisów prawa cywilnego w postępowaniach z zakresu ubezpieczeń społecznych, gdyż sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są sprawami cywilnymi wyłącznie w znaczeniu formalnym, nie zaś materialnym; 2) art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 2a ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych polegające na dokonaniu ich błędnej wykładni i uznaniu, że w oparciu o wskazane przepisy organ rentowy uprawniony jest do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, podczas gdy organ nie ma takiego uprawnienia jeżeli kwota ta mieści się w granicach ustalonych ustawą tak jak w przypadku odwołującej się; 3) art. 20 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych polegające na niezastosowaniu tego przepisu i błędnym oraz nieusprawiedliwionym uznaniu, że odwołująca się pobierając świadczenia z ubezpieczeń społecznych w zagwarantowanej jej przepisami prawa wysokości działała sprzecznie z zasadami współżycia społecznego, zasadami równego traktowania wszystkich ubezpieczonych oraz zasadą solidaryzmu ubezpieczeń społecznych i zasadą równego traktowania wszystkich ubezpieczonych; 4) art. 18a ust. 1, art. 20 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2a ust. 1 i 2 pkt 1-4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych polegające na dokonaniu ich błędnej wykładni i na ich podstawie uznaniu, że działanie odwołującej się było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego bo naruszało zasadę równego traktowania wszystkich ubezpieczonych i zasadę solidaryzmu ubezpieczeń społecznych kosztem innych ubezpieczonych, podczas gdy korzystanie przez nią z uprawnień gwarantowanych przepisami prawa było uzasadnione, prawidłowe, racjonalne i miało charakter gwarancyjny a nie dyskryminacyjny.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się bezpodstawna. Problem prawny objęty jej podstawami został rozstrzygnięty uchwałą
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23 (
LEX nr 3648265
), której dodatkowo nadano moc zasady prawnej, co sprawia, że wiąże ona wszystkie inne składy Sądu Najwyższego. W uchwale tej przyjęto, że
organ rentowy w przypadku podjęcia pozarolniczej działalności przez ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia w sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia tej działalności ubezpieczony deklaruje podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13, art. 68 ust. 1 oraz art. 86 ust. 1 i 2 w związku z art. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). W ocenie Sądu Najwyższego w obecnym składzie nie ulega wątpliwości, że powyższa uchwała wiąże w niniejszej sprawie. Jest faktem powszechnie znanym, że uruchomienie działalności gospodarczej wiąże się ze znaczącym ryzykiem fiaska podjętej aktywności, które jest szczególnie wysokie zwłaszcza w okresie pierwszych dwunastu miesięcy jej wykonywania. Niewątpliwie zatem przedsiębiorcą w początkowym okresie prowadzenia działalności pozarolniczej jest osoba, która prowadzi daną działalność gospodarczą przez okres krótszy niż dwanaście miesięcy, a art. 18a ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń dostarcza argumentów za wydłużeniem tego okresu początkowego do dwudziestu czterech miesięcy.
W uchwale III UZP 3/23 doszło do zmiany linii orzeczniczej w stosunku do uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z
21 kwietnia 2020 r., II UZP 1/10 (
OSNP 2010 nr 21-22, poz. 267)
. Jak wyjaśniono, w okresie przypadającym po uchwale II UZP 1/10 przedmiotem postępowań sądowych były różne stany faktyczne, w których stosowanie mechanizmu deklarowania podstawy wymiaru składek prowadziło do niesprawiedliwych (nieakceptowalnych) rezultatów, w których osoby rozpoczynające pozarolniczą działalność od początku swej aktywności deklarowały maksymalną podstawę wymiaru składek, choć były już niemal pewne ziszczenia się jednego z ryzyk socjalnych, podczas gdy zarówno przedmiot podjętej aktywności zawodowej, jak i jej rozmiar nie niosły ze sobą ekspektatywy uzyskania przychodów pozwalających na pokrycie kosztów składek na ubezpieczenia społeczne. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że z istoty ubezpieczeń wynika, że służą one ochronie przed ryzykiem, które jeszcze się nie ziściło. Z kolei funkcją ubezpieczeń społecznych z tytułu niezdolności do pracy jest zapewnienie ubezpieczonemu środków odpowiadających dochodom (części) uzyskiwanym przed ziszczeniem się ryzyka, a nie środków przekraczających wysokość zarobków (dochodów) z tytułu wykonywania czynności składających się na działalność zarobkową. Możliwość samodzielnego określenia przez osoby prowadzące działalność gospodarczą wysokości podstawy wymiaru, co przekłada się z jednej strony na poziom obciążenia składkowego a z drugiej na wysokość ewentualnych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, nie może być interpretowana i stosowana w sposób sprzeczny z tą funkcją prawa zabezpieczeń społecznych. Rozwiązanie to umożliwia dostosowanie poziomu obciążenia składkowego i ochrony przed ryzykiem ubezpieczeniowym do specyfiki danej działalności gospodarczej, a zwłaszcza jej dochodowości. Nie służy natomiast uzyskaniu świadczeń nie mających odzwierciedlenia w rentowności prowadzonej działalności.
Dlatego też w uchwale III UZP 3/23 przyjęto, że u
znanie dopuszczalności kontroli i weryfikacji zadeklarowanej podstawy wymiaru składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe znajduje swoje wsparcie w zasadach prawa ubezpieczeń społecznych, zwłaszcza zasadzie solidarności (wspólnoty ryzyka). Z zasady tej wynika reguła sprawiedliwej kompensacji szkody, proporcji pomiędzy składką i świadczeniem, godziwością świadczenia względem wkładu. Ustanowienie nadmiernie wysokiej podstawy wymiaru składek w stosunku do rezultatów prowadzonej działalności gospodarczej jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, w szczególności przez naruszenie lojalności jednych ubezpieczonych wobec drugich (pobieranie zawyżonych świadczeń kosztem innych ubezpieczonych), a także sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem ubezpieczeń społecznych.
Samo prawo organu rentowego do kontroli wysokości podstawy wymiaru zostało zaś wyinterpretowane z łącznej wykładni art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. c; art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 86 ust. 1 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w połączeniu z jej art. 2a ust. 1.
W związku z tym bezzasadnie są zarzuty skargi kasacyjnej bazujące na założeniu, że organ rentowy nie jest uprawniony do korygowania zadeklarowanej przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, które to założenie opiera się na poglądach wyrażonych w uchwale siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z
21 kwietnia 2020 r., II UZP 1/10 (
OSNP 2010 nr 21-22, poz. 267). Niezasadny okazał się także zarzut naruszenia art. 58 k.c., ponieważ Sąd Najwyższy dopuścił w uchwale III UZP 3/23 stosowanie tego przepisu w sprawach dotyczących podstawy wymiaru składek.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie
art. 398
14
oraz
art. 108 § 1
i
art. 98 § 1
1
k.p.c. w związku
art. 398
21
k.p.c.
w związku z
§ 10 ust. 4 pkt 2 w związku z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1935)
.
[SOP]
[ms]

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI