III UK 70/07

Postanowienie z dnia 11 października 2007 r. III UK 70/07 Rodzaj i zakres podporządkowania pracownika w stosunku pracy może być różny w zależności od pełnionej funkcji (stanowiska). W przypadku osób zatrudnionych na stanowiskach kierowniczych i zarządczych pracodawca ma prawo oczekiwać ich aktywności w zakresie sposobu pełnienia pracy, co jed- nak nie zmienia tego, że pracują one w warunkach podporządkowania w rozu- mieniu art. 22 k.p., gdyż są związane regułami organizacji i funkcjonowania za- kładu pracy. Sędzia SN Herbert Szurgacz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 paź- dziernika 2007 r. sprawy z odwołania Marii W. od decyzji Zakład Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziału w L. z udziałem S. spółki z o.o. w T. o ustalenie podlegania ubez- pieczeniu pracowników, na skutek na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wy- roku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 27 lutego 2007 r. [...] o d m ó w i ł przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Powódka wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 27 lutego 2007 r. Jako podstawę skargi wskazała naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 22 § 1 k.p. oraz art. 32 Konstytucji RP, przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin oraz prze- pisów Konwencji nr 35 przyjętej w Genewie dnia 29 czerwca 1933 r. dotyczącej obo- wiązkowego ubezpieczenia na starość pracowników najemnych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 2 Przedstawienie przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną okoliczności uza- sadniających jej rozpoznanie nie oznacza, że Sąd Najwyższy przyjmie skargę do rozpoznania. Przyjęcie skargi zależy bowiem od stwierdzenia przez Sąd Najwyższy wystąpienia w sprawie szczególnych okoliczności wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do roz- poznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Jeżeli te okoliczności nie zachodzą Sąd Najwyższy, zgodnie z art. 3989 § 2 k.p.c., uprawniony jest do wydania postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. W przedmiotowej sprawie nie występuje istotne zagadnienie prawne i nie za- chodzi potrzeba dokonania wykładni przepisów prawnych budzących poważne wąt- pliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów. Instytucja spółki ka- pitałowej zaczęła się upowszechniać po 1989 r. i w związku z tym powstał także pro- blem charakteru prawnego pracy (zatrudnienia) osób pełniących funkcję organu osoby prawnej. Na gruncie przepisów Kodeksu handlowego (obecnie Kodeksu spółek handlowych) przyjęto, że zatrudnienie to może mieć charakter cywilnoprawny lub pracowniczy, w tym ostatnim przypadku musi ono jednak spełniać cechy stosun- ku pracy. Wbrew twierdzeniom skarżącej cecha stosunku pracy w postaci podpo- rządkowania nie została wprowadzona do prawa pracy w 1996 r. Stanowi ona bo- wiem od początku, tj. od wyodrębnienia prawa pracy z prawa cywilnego, jedną z za- sadniczych cech przemawiających na rzecz istnienia stosunku pracy, natomiast jej brak wskazywał na cywilnoprawny charakter zatrudnienia. Nawiązanie stosunku pracy zobowiązuje pracownika do wykonywania określonego rodzaju pracy na rzecz i pod kierunkiem pracodawcy, z czego wynikają tzw. konstytutywne cechy stosunku pracy odróżniające go od innych stosunków prawnych. Są to: dobrowolność, osobi- ste świadczenie pracy w sposób ciągły, podporządkowanie, wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy ponoszącego ryzyko związane z zatrudnieniem i odpłatny cha- rakter zatrudnienia. Trzeba mieć na uwadze, że kształt podporządkowania może być różny, mię- dzy innymi w zależności od pełnionej funkcji (stanowiska). O ile archetypem pracy podporządkowanej była prosta fizyczna praca to współcześnie wobec nowych wa- runków społeczno-gospodarczych, rozwoju techniki, organizacji pracy, teleinforma- 3 tyki i innych pojęcie podporządkowania ewoluuje, aż po tzw. podporządkowanie au- tonomiczne, w którym pracownik otrzymuje jedynie zadania do wykonania, samo- dzielnie jednak decyduje o sposobie ich realizacji. Podobnie w przypadku osób za- trudnionych na stanowiskach kierowniczych i zarządczych pracodawca ma wręcz prawo oczekiwać ich aktywności w zakresie sposobu pełnienia pracy, co jednak nie zmienia faktu, że osoby takie, pozostając związane wyznaczonymi regułami organi- zacji i funkcjonowania danego podmiotu, pracują w warunkach podporządkowania. W świetle ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wymienione wyżej konstytutywne cechy stosunku pracy, wśród nich przede wszystkim podporządkowa- nie, nie występują w stosunku prawnym nawiązanym przez spółkę z o.o., utworzoną przez osobę fizyczną, ze wspólnikiem będącym jednocześnie jej jednoosobowym zarządem, czego nie zmienia okoliczność, że umowa została zawarta za pośrednic- twem ustanowionego pełnomocnika (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 paź- dziernika 2006 r., I PK 113/06). Kwestia podporządkowania pracowniczego w odniesieniu do jedynego wspól- nika pełniącego też funkcję jednoosobowego zarządu spółki kapitałowej została wy- czerpująco wyjaśniona w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 1995 r. (I PZP 7/95), w którym zwrócono uwagę na fakt występowania tej samej osoby fizycznej równocześnie w kilku różnych rolach, w tym zwłaszcza w roli jedyne- go wspólnika (jedynego udziałowca), osoby wykonującej wszystkie uprawnienia przysługujące zgromadzeniu wspólników, jednoosobowego zarządu, w tym też jego prezesa, oraz w charakterze pracownika spółki, którego obowiązki w istocie mogą się pokrywać z zadaniami należącymi do zarządu spółki. W tych warunkach, gdy do obowiązków pracowniczych miało należeć wykonywanie zarządu spółki, Sąd Naj- wyższy zakwestionował możliwość nawiązania stosunku pracy, gdyż byłby on po- zbawiony zasadniczych elementów konstrukcyjnych wymaganych od tego typu sto- sunku, w szczególności zaś brak byłoby w nim cechy szeroko rozumianego podpo- rządkowania pracownika w procesie świadczenia pracy. W przeciwnym razie nale- żałoby dopuścić możliwość istnienia podporządkowania pracownika "samemu sobie", co pojęciowo jest wykluczone (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2001 r., II UKN 244/00). Również przyjęcie, że ryzyko produkcyjne, gospodarcze i socjalne nie obciąża w takim stosunku prawnym osoby wykonującej pracę w dużej mierze jest możliwe jedynie przy zaakceptowaniu upraszczającego, a nieraz nawet wręcz fikcyjnego założenia, że zachodzi wyraźne przeciwieństwo między interesami 4 danej osoby jako jedynego wspólnika (i interesami jego spółki), a jej interesami jako pracownika spółki. Oznacza to, że w tych przypadkach, w których w jednoosobowych spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością, utworzonych przez osoby fizyczne, do- chodzi do powierzenia jednemu wspólnikowi w umowie wykonywania zadań należą- cych do zakresu zarządu spółki, a jednocześnie wspólnik ten stanowi jej jednooso- bowy zarząd, pojęciowo wykluczona jest możliwość, iż na podstawie takiej umowy - niezależnie od jej nazwy - może dojść do nawiązania stosunku pracy. W nawiązywa- nym w takich warunkach stosunku prawnym brakuje bowiem elementu podporząd- kowania, stanowiącego konstytutywną (niezbędną) cechę stosunku pracy. Trudno w związku z tym zgodzić się z wywodami o dyskryminacji skarżącej ze względu na odmówienie jej statusu pracowniczego. Sytuacja prawna wspólnika jed- noosobowej spółki kapitałowej, który, jak powódka zaznacza w skardze kasacyjnej, jest „jedynym członkiem jej zarządu uprawnionym do sprawowania zwierzchniego kierownictwa wszystkimi procesami pracy we wspomnianej spółce”, w żaden sposób nie mieści się w paradygmacie pracy podporządkowanej. To zaś, w świetle art. 32 Konstytucji RP, oznacza, że nie można takiej osoby traktować w taki sam sposób jak pracownika, którego stosunek zatrudnienia wykazuje wszelkie elementy określone w art. 22 § 1 k.p. Odnośnie od zarzutów kasacji dotyczących pominięcia przez Sąd Apelacyjny przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób pro- wadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin trzeba zauważyć, że zgodnie z decyzją ZUS z dnia 20 czerwca 2001 r. skarżąca została objęta ubezpieczeniem społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą już od dnia 1 października 1996 r., na podstawie obowiązującej w dniu wydania decyzji ustawy z dnia 13 paź- dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Odnosząc się natomiast do Konwencji nr 35 dotyczącej obowiązkowego ubezpieczenia na starość pracowników najemnych trzeba zauważyć, że, wbrew twierdzeniom skarżącej, odnosi się ona wyłącznie do osób pozostających w stosunku pracy (najemnej), a od czasu jej uchwalenia (1933 r.) zakres ubezpieczenia rento- wego został znacznie poszerzony, obejmując między innymi także osoby prowadzą- ce działalność gospodarczą, co jednakże nie narusza postanowień Konwencji. Z powyższych względów, na podstawie art. 3989 § 1 i § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji postanowienia. ========================================