III UK 44/09

Wyrok z dnia 4 grudnia 2009 r. III UK 44/09 Ocena przedawnienia zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowie- dzialności osoby trzeciej, o którym mowa w art. 118 § 2 ustawy z dnia 29 sierp- nia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) i art. 24 ust. 5d ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubez- pieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), wykracza poza przedmiot postępowania w sprawie wszczętej odwołaniem od decyzji ustalającej taką odpowiedzialność. Przedmiotem tego postępowania może być natomiast zachowanie terminu do wydania decyzji, o którym mowa w art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej. Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 grudnia 2009 r. sprawy z odwołania Ryszarda Ś. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w L. z udziałem zainteresowanego Wiesława T. o zapłatę należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 17 lutego 2009 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Decyzją z dnia 5 listopada 2004 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w L. stwierdził, że Ryszard Ś., członek zarządu Zakładu Odzieżowego „S.” spółki z o.o. z siedzibą w Ł. jest odpowiedzialny za zobowiązania tej spółki za okres od sierp- nia 1999 r. do lipca 2002 r. z tytułu niezapłaconych składek na ubezpieczenia spo- łeczne w kwocie 162.699,74 zł z odsetkami, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 19.057,55 zł z odsetkami oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świad- 2 czeń Pracowniczych w kwocie 13.488,04 zł z odsetkami. Wyrokiem z dnia 29 listopa- da 2005 r. Sąd Okręgowy w Lublinie zmienił zaskarżoną decyzję i umorzył wniosko- dawcy w całości należności z tytułu składek za okres wskazany w decyzji. Sąd Ape- lacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 15 listopada 2006 r., uwzględniając apelację Za- kładu Ubezpieczeń Społecznych, zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie Ry- szarda Ś. Wyrok ten został uchylony przez Sąd Najwyższy, który uchylił również wy- rok Sądu pierwszej instancji, przekazując sprawę Sądowi Okręgowemu do ponowne- go rozpoznania. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z dnia 11 lipca 2008 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że nie obciążył Ryszarda Ś. za zobowiązania spółki z tytułu nieuregulowanych składek na ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowni- czych za okres od sierpnia 1999 r. do lipca 2002 r. i oddalił odwołanie w pozostałej części. Sąd pierwszej instancji ustalił, że odwołujący się od 17 listopada 1996 r. był prezesem zarządu spółki z o.o. „S.”. Do 31 stycznia 2000 r. wiceprezesem zarządu i udziałowcem spółki był również Wiesław T. Na przełomie lat 2001/2002 rozpoczęły się problemy finansowe firmy z uwagi na brak ciągłości produkcji oraz w związku z nieterminowym regulowaniem zobowiązań przez głównego kooperanta spółki - firmę R. z W. Wynagrodzenia wypłacano pracownikom terminowo, nie regulowano jednak większości zobowiązań wobec Urzędu Skarbowego i Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych. W 2002 r. sytuacja spółki nieco się poprawiła, ale nadal jedynie w bardzo ogra- niczonym zakresie regulowała ona należności podatkowe i składkowe. W dniu 30 czerwca 2002 r. dokonano kradzieży środków trwałych należących do spółki. Skra- dzione maszyny stanowiły część linii produkcyjnej, wobec czego po tym zdarzeniu produkcja była prowadzona jedynie w szczątkowym zakresie. Zwolniono 80% pra- cowników. Firma ubezpieczeniowa wypłaciła spółce odszkodowanie w wysokości 10.000 zł. Spółka posiadała zobowiązania wobec Urzędu Gminy M. - w kwocie 31.348,36 zł, wobec [...] Urzędu Skarbowego w L. - w kwocie 27.119,60 zł oraz wo- bec ZUS - w kwocie 199.865,51 zł. W okresie 6 miesięcy poprzedzających złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółka regulowała jedynie bieżące należności. Zo- bowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w ogóle nie zostały uregulo- wane. Należności te były dochodzone przez ZUS w trybie postępowania egzekucyj- 3 nego. Egzekucja administracyjna skierowana do majątku spółki okazała się bezsku- teczna. W dniu 8 maja 2003 r. spółka wystąpiła o ogłoszenie upadłości. Sąd Rejono- wy w Lublinie postanowieniem z dnia 3 września 2003 r. oddalił ten wniosek na pod- stawie art. 13 § 1 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze ze względu na brak majątku wystarczającego nawet na zaspokojenie kosztów postępowania. Na podstawie tak ustalonego w sprawie stanu faktycznego Sąd pierwszej in- stancji uznał, że odwołujący się ponosi odpowiedzialność za zaległości spółki z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w myśl art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.; dalej jako: ustawa systemowa) w związku z art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.; dalej jako: Ordynacja), albowiem Zakład Ubezpieczeń Społecznych wykazał, że powstały one w okresie, gdy Ryszard Ś. pełnił funkcję członka zarządu tej spółki oraz że ich egzekucja okazała się bezskuteczna, nie zaszły natomiast oko- liczności zwalniające odwołującego się od tej odpowiedzialności, bo nie można uznać, iż wniosek o ogłoszenie upadłości złożył we właściwym czasie. Według Sądu Okręgowego, Ryszard Ś. nie ponosi natomiast odpowiedzialności za zaległości spółki z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwa- rantowanych Świadczeń Pracowniczych, ponieważ do tych zaległości nie stosuje się przepisów Ordynacji regulujących odpowiedzialność osób trzecich, co wynika z treści art. 32 ustawy systemowej, zgodnie z którym przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne stosuje się odpowiednio do składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych jedynie w zakresie ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatko- wej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nierucho- mościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umo- rzeń. Sąd Apelacyjny w Lublinie, po rozpoznaniu apelacji obu stron od wyroku Sądu Okręgowego, wyrokiem z dnia 17 lutego 2009 r. zmienił to orzeczenie w ten sposób, że oddalił odwołanie Ryszarda Ś. od decyzji organu ubezpieczeń społecznych rów- nież w części dotyczącej jego odpowiedzialności za zaległości spółki z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i oddalił w całości apelację odwołującego się. 4 Sąd drugiej instancji uznał, iż pozytywne przesłanki odpowiedzialności wnio- skodawcy za zaległości składkowe spółki ustalone zostały w sposób prawidłowy. Za- sadnie Sąd Okręgowy uznał również, iż odwołujący się nie wykazał istnienia przesła- nek zwalniających go z tej odpowiedzialności. Według Sądu odwoławczego nietrafne było jednak stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie do braku możliwości ob- ciążenia wnioskodawcy odpowiedzialnością za zaległości z tytułu składek na ubez- pieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pra- cowniczych. Sąd Apelacyjny w tym zakresie podzielił pogląd Sądu Najwyższego wy- rażony w uchwale z dnia 4 czerwca 2008 r., II UZP 3/08, zgodnie z którym członko- wie zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, na podstawie art. 116 Ordyna- cji w związku z art. 32 ustawy systemowej oraz w związku z art. 31 tej ustawy, mogą zostać obciążeni odpowiedzialnością za niezapłacone w terminie przez tę spółkę składki na oba Fundusze oraz na ubezpieczenie zdrowotne. W ocenie Sądu drugiej instancji, nie zasługiwał natomiast na uwzględnienie podstawowy zarzut apelacyjny odwołującego się dotyczący naruszenia prawa mate- rialnego, tj. art. 118 § 2 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej przez jego niezastosowanie. Zgodnie z tym przepisem, przedawnienie zobowiązania wynikają- cego z decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej następuje po upływie trzech lat od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została doręczona. Sto- sownie natomiast do art. 24 ust. 5d ustawy systemowej, przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następ- cy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana. Przepis ten reguluje termin przedawnienia należno- ści z tytułu składek, a zatem znajduje w niniejszej sprawie zastosowanie zamiast art. 118 § 2 Ordynacji. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wywiódł wnioskodawca, opierając ją na podstawie naruszenia prawa materialnego przez niezastosowanie art. 118 § 2 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej w sytuacji, gdy od wydania decyzji przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych upłynął już termin określony w tym przepisie. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Są- dowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania oraz pozostawienie temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania. 5 W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w aktualnym stanie prawnym termin przedawnienia zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności osoby trze- ciej za zobowiązania składkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością regulują dwa przepisy, tj. art. 118 § 2 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej prze- widujący trzyletni termin przedawnienia liczony od końca roku kalendarzowego, w którym została doręczona decyzja oraz art. 24 ust. 5d ustawy systemowej wskazują- cy na pięcioletni termin przedawnienia liczony od końca roku kalendarzowego, w któ- rym została wydana decyzja. Zdaniem skarżącego, w tej sytuacji powinien mieć za- stosowanie przepis korzystniejszy w danych okolicznościach dla zobowiązanego, czyli w niniejszej sprawie art. 118 § 2 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemo- wej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 476 § 2 k.p.c., sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych jest sprawa, w której wniesiono odwołanie od decyzji organu rentowego. Zakres i przed- miot rozpoznania sądowego wyznacza zatem treść decyzji organu rentowego. Decy- zja zapada po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, a w późniejszym postępowaniu, wywołanym odwołaniem do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, zgodnie z systemem orzekania w sprawach z tego zakresu, sąd rozstrzyga o prawi- dłowości zaskarżonej decyzji. W sprawie, w której wniesiono odwołanie od decyzji organu rentowego, przedmiot sporu nie może więc wykraczać poza treść tej decyzji. W niniejszej sprawie skarżący odwołał się od decyzji dotyczącej jego odpo- wiedzialności jako członka zarządu spółki kapitałowej za zobowiązania składkowe tej spółki. Taki przedmiot decyzji wyznaczał też granice sporu w sprawie sądowej. Cho- dziło zatem o rozstrzygnięcie, czy spełnione zostały przesłanki do obciążenia skarżą- cego odpowiedzialnością za zaległości składkowe spółki wynikające z art. 116 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej, a w odniesieniu do składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych - z art. 116 § 1 Ordynacji w związku z art. 32 ustawy systemowej i w związku z art. 31 tej ustawy. Jeżeli natomiast chodzi o przedawnienie, w granicach sporu sądowego wyznaczonego treścią zaskarżonej decyzji mieściło się wyłącznie stwierdzenie, czy nie upłynął termin zakreślony przepisami na wydanie tej decyzji. Zgodnie bowiem z art. 118 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej, nie 6 można wydać decyzji o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość podatkowa, upłynęło 5 lat. Przedawnienie zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej, o którym mowa w art. 118 § 2 Ordynacji, nie stanowi natomiast ele- mentu stosunku prawnego będącego przedmiotem decyzji ustalającej taką odpowie- dzialność (por. również wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2008 r., I UK 151/08, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 146 czy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administra- cyjnego w Szczecinie z dnia 21 stycznia 2009 r., I SA/Sz 523/08, LEX nr 510021). Kwestia ta aktualizuje się bowiem dopiero na etapie postępowania egzekucyjnego, czyli w sytuacji, gdy chodzi o wykonanie zobowiązania wynikającego z prawomocnej decyzji dotyczącej obciążenia osoby trzeciej, w tym przypadku członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, za zaległości składkowe tej spółki, a zatem dopiero po prawomocnym rozstrzygnięciu sporu sądowego co do prawidłowości orzeczenia odpowiedzialności osoby trzeciej za zaległości składkowe. Sąd rozpo- znający odwołanie od decyzji ustalającej odpowiedzialność członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością za zaległości składkowe tej spółki nie ma zatem nie tylko obowiązku, ale i uprawnienia, do badania kwestii przedawnienia zobowiązania wynikającego z tej decyzji, albowiem wykracza to poza ramy przedmiotu sporu poda- nego mu pod osąd. Wynika z tego, iż do rozpoznania niniejszej sprawy nie miał za- stosowania ani art. 24 ust. 5d ustawy systemowej, ani też art. 118 § 2 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy systemowej, wobec czego bez znaczenia dla rozstrzygnię- cia sporu między stronami pozostaje również kwestia relacji pomiędzy tymi przepi- sami. Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================