III UK 38/07

Wyrok z dnia 19 września 2007 r. III UK 38/07 1. Wymaganie wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze ma umocowanie ustawowe w art. 32 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). 2. Okresy zatrudnienia pracownika, który nie wykonywał w pełnym wy- miarze czasu pracy obowiązków operatora elektronicznych monitorów ekrano- wych, nie są okresami pracy w szczególnych warunkach dla potrzeb nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym. Przewodniczący SSN Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Romualda Spyt. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 wrześ- nia 2007 r. sprawy z odwołania Zbigniewa O. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziału w J. o emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 15 lutego 2007 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyro- kiem z dnia 15 lutego 2007 r., uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziału wJ., zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Krośnie z dnia 27 lipca 2006 r. i oddalił odwołanie ubezpieczonego Zbigniewa O. od decyzji organu rento- wego z dnia 31 stycznia 2006 r. odmawiającej przyznania mu prawa do emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony (urodzony 22 stycznia 1946 r.) był zatrudniony w okresie od 15 listopada 1967 r. do 3 lutego 1973 r. w Rejonie Eksploatacji Dróg Publicznych w S. (obecnie Przedsiębiorstwo Ro- 2 bót Drogowych i Mostowych Spółka z o.o. w S.) na stanowiskach: bitumiarza i przy produkcji asfaltobetonu oraz laboranta w procesie ekstrakcji nawierzchni bitumicz- nych. Świadectwo pracy wystawione za ten okres stwierdza, że wykonywał on stale i w pełnym wymiarze czasu pracy prace określone w dziale IX pkt 5 Wykazu A - „prace w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku eme- rytalnego" (powoływanego dalej jako wykaz A), stanowiącego załącznik do rozporzą- dzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pra- cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., powoływanego dalej jako rozporządzenie z 7 lutego 1983 r.). Natomiast w okresie od 5 lutego 1973 r. do 30 listopada 2000 r. ubezpie- czony pracował w „A." SA w S. Począwszy od 1 grudnia 1988 r. do 30 listopada 2000 r. wykonywał pracę kolejno na stanowiskach: ekonomisty, zaopatrzeniowca i star- szego zaopatrzeniowca. Do jego zadań należało wprowadzanie do komputera no- wych cen na materiały, prowadzenie wszystkich indeksów przyjętych towarów z fak- tury wraz z ich cenami, wprowadzanie limitów cenowych opracowanych przez dział produkcji, sprawdzanie stanu rzeczywistego w magazynie, co zajmowało mu około 15 - 30 minut średnio dwa razy w tygodniu. Ubezpieczony kontaktował się także te- lefonicznie z dostawcami w sprawie płatności za dostarczone towary i kontrolował te dane w komputerze. Komputeryzacja stanowisk zajmowanych przez ubezpieczonego została wprowadzona od dnia 1 grudnia 1988 r. Zgodnie z treścią świadectwa pracy w okresie od 1 grudnia 1988 r. do 30 listopada 2000 r. ubezpieczony wykonywał stale i w pełnym zakresie pracę operatora elektronicznych monitorów ekranowych, tj. pracę na stanowisku zakwalifikowanym jako praca w warunkach szkodliwych według ówczesnych przepisów resortowych, tj. wykazu A, dział XIV, poz. 5 pkt 5, stanowią- cego załącznik do zarządzenia Nr 3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z dnia 30 sierpnia 1983 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy resortu hutnictwa i przemysłu maszynowego (Dz.Urz. MHiPM z 1985 r. Nr 1, poz. 1, powoływanego dalej jako zarządzenie MHiPM), jak również wykazu A działu XIV poz. 5 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Od dnia 2 grudnia 2000 r. ubezpieczony pobiera zasiłek przedemerytalny. Decyzją z dnia 31 stycznia 2006 r. organ rentowy odmówił przyznania ubez- pieczonemu emerytury w obniżonym wieku emerytalnym na podstawie art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- 3 nych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach) ze względu na niewykazanie przez niego wymaga- nego okresu co najmniej 15-tu lat pracy w szczególnych warunkach. Organ rentowy nie uznał bowiem zatrudnienia ubezpieczonego w okresie od 1 grudnia 1988 r. do 30 listopada 2000 r. za pracę w warunkach szczególnych. Po rozpoznaniu odwołania, Sąd Okręgowy zmienił decyzję organu rentowego i przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury od dnia 22 stycznia 2006 r., uznając, że prace wykonywane w spornym okresie były zatrudnieniem na stanowisku operato- ra elektronicznych monitorów ekranowych, o którym mowa w wykazie A działu XIV poz. 5 pkt 5 zarządzenia MHiPM oraz w wykazie A działu XIV poz. 5 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., a więc pracą w warunkach szczególnych. Sąd wskazał, że wpraw- dzie zajmowane przez ubezpieczonego stanowiska: ekonomisty, zaopatrzeniowca i starszego zaopatrzeniowca nie figurują w wykazie A zarządzenia MHiPM, to jednak należy przyjąć, że nie nazwa tych stanowisk, lecz rodzaj wykonywanych prac miał kwalifikować sporny okres zatrudnienia jako pracę w warunkach szczególnych. Skoro praca na tych stanowiskach polegała na stałej obsłudze komputera, to należało ją zakwalifikować jako pracę przy obsłudze monitorów ekranowych wymienioną wśród prac wykonywanych w warunkach szczególnych. Uwzględniając apelację organu rentowego, Sąd Apelacyjny uznał, iż ocena materiału dowodowego przez Sąd Okręgowy co do spornego okresu nie znajduje odbicia w dokumentacji przebiegu zatrudnienia ubezpieczonego ani w dopuszczonej przez ten Sąd opinii biegłego. Zdaniem Sądu drugiej instancji, ubezpieczony w spor- nym okresie nie był - jak to określił jego pracodawca w świadectwie pracy - „operato- rem elektronicznych monitorów ekranowych", lecz ekonomistą, zaopatrzeniowcem, który na swoim stanowisku pracy miał również do dyspozycji przy wykonywaniu czynności zawodowych komputer osobisty. Nie kwalifikowało to jednak jego zatrud- nienia do stanowisk, na których praca wykonywana jest stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych, wymienionych w dziale XIV pkt 5 wykazu A rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Wadliwa praktyka „A." SA w S. polegająca na wy- dawaniu świadectw pracy w warunkach szczególnych dla pracowników umysłowych czy administracyjnych, którzy wykonywali czynności zawodowe posługując się kom- puterem osobistym, nie może mieć wpływu na właściwą ocenę prawną spornej kwe- stii. Ponadto powołany w sprawie biegły stwierdził, że w spornym okresie zatrudnie- nia wykonywanie przez ubezpieczonego czynności przy użyciu komputera nie prze- 4 kraczało 6 godzin dziennie, co z całą pewnością nie dawało podstaw do zakwalifiko- wania pracy ubezpieczonego jako wykonywanej w szczególnych warunkach, tj. pracy szczególnie obciążającej wzrok przy obsłudze elektronicznych monitorów ekrano- wych. W spornym okresie ubezpieczony nie był operatorem elektronicznych monito- rów ekranowych, lecz ekonomistą, zaopatrzeniowcem, który przy wykonywaniu pracy korzystał z komputera osobistego. Nie kwalifikowało to jego pracy jako wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych. W skardze kasacyjnej pełnomocnik ubezpieczonego zarzucił naruszenie prawa materialnego, w szczególności: 1) pkt 5 działu XIV wykazu A stanowiącego załącznik do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r., przez jego błędną wykładnię polegają- cą na uznaniu, że praca na stanowisku ekonomisty i zaopatrzeniowca nie może być zakwalifikowana do prac szczególnie obciążających wzrok przy obsłudze elektro- nicznych monitorów ekranowych, 2) § 2 ust. 1 tego rozporządzenia, przez jego niewła- ściwe zastosowanie i uznanie, że warunkiem zaliczenia okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach jest to, by praca ta była wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na stanowisku objętym wykazem. Jako okoliczność uzasad- niającą przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący wskazał zagadnienie prawne wyrażają- ce się w pytaniu „czy warunek wykonywania pracy w warunkach szczególnych w pełnym wymiarze czasu pracy, sformułowany w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów, czyli w podustawowym akcie prawnym, może być składnikiem obowiązującego porządku prawnego w świetle zasady sformułowanej w art. 67 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP, że zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa”. Zdaniem skarżącego, istnienie wykazów stanowisk pracy nie może być czyn- nikiem przesądzającym o tym, czy praca na danym tam stanowisku jest pracą w wa- runkach szczególnych. Decyduje o tym wyłącznie spełnienie warunku ustawowego, którym jest praca o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagająca wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia (art. 32 ustawy o emeryturach i rentach). Na- tomiast kryterium z § 1 ust. 2 i 3 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. jest pozbawione znaczenia prawnego. Pracą w warunkach szczególnych jest w świetle ustawy każda praca, której wykonywanie łączy się z obsługą monitora, a nie wyłącznie prace wyko- nywane przez technika, serwisanta obsługującego lub obserwującego monitor kom- putera lub innego urządzenia, jak twierdzi Sąd Apelacyjny. Brzmienie pkt 5 działu XIV wykazu A rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. nie sprzeciwia się takiej wykładni, a 5 wręcz jej sprzyja. Przepisy rozporządzenia pochodzą z 1983 r., kiedy obsługą urzą- dzeń wyposażonych w monitory zajmowali się pracownicy wysokokwalifikowani. Obecnie powszechność występowania komputerów, a zatem zwiększona liczba pra- cowników zatrudnionych w szczególnych warunkach oraz większa liczba „wcześniej- szych" emerytów nie może przemawiać za odmienną wykładnią. Skarżący podniósł też, że uznanie przez Sąd Apelacyjny za pracę w warunkach szkodliwych wyłącznie pracy wykonywanej w tych warunkach „w pełnym wymiarze czasu pracy” stanowi poza- ustawową przesłankę nabycia prawa do wcześniejszej emerytury, która jako taka nie może być brana pod uwagę przy ustalaniu tego prawa. Przepis art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach w kwestii dodatkowych warunków uzyskania wcześniejszej eme- rytury takich jak wiek i rodzaje prac, odsyła do „przepisów dotychczasowych", którymi według skarżącego są przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery- talnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm., powoływanej jako z.e.p. z 1982 r.). Przepis art. 53 ust. 2 tej ustawy przewidywał dodatkowy warunek nabycia prawa do wcześniejszej emerytury, którym było „stałe” wykonywanie pracy w warunkach szcze- gólnych. Żaden jednak przepis rangi ustawowej nie uzależnia nabycia tego prawa od wykonywania pracy w warunkach szczególnych „w pełnym wymiarze czasu pracy obo- wiązującym na danym stanowisku". Odniesienie do wymiaru czasu pracy pojawia się wprawdzie w przepisach obu ustaw, jednak odnośnie do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach takiego ustawowego warunku nie wprowadzono. Z tego względu zastosowanie przez Sąd § 2 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w części kreującej taki warunek prowadzi, w ocenie skarżącego, do sprzeczności z warunkami ustawowymi nabycia prawa do emerytury i narusza obowią- zujący porządek prawny. W konsekwencji skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wy- roku i oddalenie apelacji organu rentowego, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, a w każdym przypadku o zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym zastępstwa procesowego według sześciokrotnej stawki minimalnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ocena nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym następuje w oparciu o przepisy prawa obowiązujące w dacie ubiegania się o to świadczenie. Ubez- pieczony ubiegał się o nabycie prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym na 6 podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, który umożliwia nabywanie przez ubezpieczonych urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., będących pracowni- kami zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym. Zastosowanie tej regulacji szczególnej jest obwarowane dalszymi wymaganiami, które nie poddają się wykładni rozszerzającej. W pierwszej kolejności, dla celów ustalenia tych szczególnych uprawnień, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia i tylko w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk pracy ustalone na podstawie dotychczasowych przepisów (art. 32 ust. 3 tej ustawy). W tym za- kresie w skardze kasacyjnej odwołano się do pozycji 5 Działu XIX wykazu A rozporzą- dzenia z 7 lutego 1983 r., który uznaje za takie zatrudnienie prace szczególnie obcią- żające wzrok i wymagające precyzyjnego widzenia - przy obsłudze elektronicznych monitorów ekranowych. W tym zakresie trzeba zważyć, że w spornym okresie ubez- pieczony wykonywał zatrudnienie na stanowiskach zaopatrzeniowca, ekonomisty i starszego zaopatrzeniowca, a zatem już nomenklaturowo zajmował odmienne sta- nowiska pracy od tych, które związane są zawodowo ze szkodliwą lub uciążliwą ob- sługą elektronicznych monitorów ekranowych. To, że ubezpieczony korzystał z kom- putera osobistego przy wykonywaniu pracy na zajmowanych stanowiskach nie jest zdarzeniem szczególnym lub nadzwyczajnym, zwłaszcza w dobie niemal powszech- nej komputeryzacji rozmaitych stanowisk pracy. Praca z użyciem komputera nie może być jednak niejako a priori uznawana jako wykonywana w szczególnych wa- runkach, gdyż mogłoby to prowadzić do nieuprawnionego twierdzenia, że każdy pra- cownik korzystający w pracy z komputera jest zatrudniony w szczególnych warun- kach, co mogłyby być zaliczane do zatrudnienia w szczególnych warunkach dla ce- lów emerytalnych. Tymczasem podstawowym ustawowym założeniem i zarazem za- sadniczym kryterium ustalania uprawnień z tytułu zatrudnienia w szczególnych wa- runkach pracy mogą być tylko okresy zatrudnienia przy pracach o znacznej szkodli- wości dla zdrowia lub znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, a ponadto zatrudnienie takie powinno być wykonywane wyłącznie w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk pracy ustalone na podstawie „dotychczasowych przepi- sów”. We wcześniej ustalonych i dalej obowiązujących wykazach nie ma pozycji, która 7 kwalifikowałaby pracę z użyciem komputera na stanowisku zaopatrzeniowca, ekonomisty lub starszego zaopatrzeniowca jako zatrudnienie w szczególnych warunkach, ponieważ takiej kwalifikacji podlega wyłącznie szkodliwa praca przy obsłudze elektronicznych mo- nitorów ekranowych, która jako szczególnie obciążająca wzrok pracownika została wy- mieniona w wykazie tego rodzaju prac ustalonym na podstawie przepisów dotychczaso- wych. Także wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podsta- wie których pracownikom przysługuje prawo do emerytury w niższym wieku emery- talnym, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych (art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach). W ocenie Sądu Najwyższego, to dwukrotne ( w § 2 i 4 art. 32 ustawy o emeryturach i rentach) odwołanie się do przepisów dotychczasowych ozna- cza potrzebę uwzględnienia nie tylko regulacji normatywnych zawartych w tych prze- pisach, ale także ugruntowanej ich wykładni. Ustalanie prawa do emerytury w niż- szym wieku emerytalnym ze względu na wykonywanie w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy, w przypadkach wskazanych w obowiązujących wykazach prac w szczególnych warunkach lub w szczególnym cha- rakterze (§ 2 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.), nie budziło nigdy kontrowersji. Przeciwnie, wymaganie świadczenia takich prac stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy nie wykraczało poza ustawowe upoważnienie do sprecyzowania w akcie wykonawczym (w rozporządzeniu z 7 lute- go 1983 r.) tego rodzaju warunków, po których spełnieniu pracownikom przysługuje prawo do emerytury w niższym wieku emerytalnym. W tym uprawnionym układzie normatywnym, tylko okresy wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy kreują i wypełniają weryfikowalne kryterium uznania pracy o cechach znacznej szkodliwości dla zdrowia lub znacznego stopnia uciążliwości, lub wymagającej wyso- kiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otocze- nia. Taki sam warunek odnosi się do wymagania stałego wykonywania takich prac, co oznacza, że krótsze dobowo (nie w pełnym wymiarze obowiązującego czasu pracy na danym stanowisku) lub periodyczne, a nie stałe świadczenie pracy wyklu- cza dopuszczalność uznania pracy za świadczoną w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wskutek niespełnienia warunku stałej znacznej szkodliwo- ści dla zdrowia lub stałego znacznego stopnia uciążliwości wykonywanego zatrud- nienia. 8 Powyższe rozważania doprowadziły Sąd Najwyższy do przyjęcia stanowiska, że warunek wykonywania zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązują- cym na stanowisku pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakte- rze, wymagany dla nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym na podstawie art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu- szu Ubezpieczeń Społecznych ma umocowanie ustawowe w przepisach dotychcza- sowych (art. 32 ust. 4 tej ustawy). Oznaczało to, że Sąd Apelacyjny był uprawniony do oceny, że okresy zatrudnienia pracownika na stanowiskach ekonomisty lub za- opatrzeniowca, który nie wykonywał w pełnym wymiarze czasu pracy zatrudnienia operatora elektronicznych monitorów ekranowych, nie są okresami pracy w szcze- gólnych warunkach dla potrzeb nabycia prawa do emerytury w niższym wieku eme- rytalnym także dlatego, że w skardze kasacyjnej zabrakło jakichkolwiek zarzutów naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłyby podważyć tak dokonaną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, co oznaczało, że w postępowa- niu kasacyjnym Sąd Najwyższy był związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Wykluczone było zatem zaakceptowanie koncepcji skarżącego, że jakiekolwiek posługiwanie się w pracy komputerem zaopatrzonym w monitor ekranowy, bez względu na czas korzystania z tego urządzenia elektronicznego, wystarczy do zaliczenia „pracy z komputerem” jako kwalifikowanego zatrudnienia o znacznej szkodliwości dla zdrowia lub o znacznym stopniu uciążliwości, uwzględnianego przy ustalaniu prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym. Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podsta- wie art. 39814 k.p.c. ========================================