III UK 31/15

Sygn. akt III UK 31/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 20 października 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Zbigniew Korzeniowski SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca) w sprawie z odwołania E. U. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w L. o prawo do emerytury, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 października 2015 r., skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 30 października 2014 r., oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2014 r. Sąd Okręgowy w L. zmienił decyzję Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. z dnia 7 stycznia 2014 r. i przyznał E. U. prawo do emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach. W sprawie ustalono, że wnioskodawczyni legitymuje się na dzień 1 stycznia 1999 r. stażem ubezpieczeniowym w łącznym rozmiarze 25 lat, 3 miesięcy i 23 dni. 2 W okresie od 1 lipca 1975 r. do 31 grudnia 1999 r. wnioskodawczyni była zatrudniona w Zakładach Przemysłu Skórzanego „Ł.” w Ł., w tym w okresach od 1 lipca 1975 r. do 6 listopada 1975 r. - jako obuwnik wykrawacz na oddziale manipulacji (wykrawanie ze skóry elementów obuwia), od 7 listopada 1975 r. do 30 września 1981 r. oraz od 3 września 1987 r. do 30 czerwca 1992 r. - jako manipulant-brygadzista w oddziale szkolnym (codzienne przyuczanie uczniów do każdej czynności na oddziałach: manipulacji, szwalni, montażu i wykonywania spodów do obuwia oraz ich nadzorowanie), od 1 września 1992 r. do 30 maja 1995 r. - jako obuwnik-szwacz na szwalni krótkich serii (łączenie elementów wykrojonych na oddziale manipulacji) oraz od 1 listopada 1996 r. do 31 grudnia 1999 r. - jako brygadzista na oddziale szwalni (nadzór na pracownikami). W ocenie Sądu Okręgowego, wnioskodawczyni spełnia przesłanki określone w art. 184 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2013 r., poz. 748, dalej jako ustawa emerytalna), gdyż wskazane wyżej okresy jej zatrudnienia były pracą w warunkach szczególnych, wymienioną w - stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., dalej jako rozporządzenie) - wykazie A, dział VII, poz. 14 (prace związane ze szlifowaniem, klejeniem i wykańczaniem wyrobów przemysłu skórzanego) oraz dział XIV, poz. 24 (kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, na których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie), w łącznym rozmiarze 15 lat, 11 miesięcy i 15 dni. Wyrokiem z dnia 30 października 2014 r. Sąd Apelacyjny, w uwzględnieniu apelacji organu rentowego, zmienił powyższy wyrok i oddalił odwołanie. Sąd odwoławczy podkreślił, że prawo do emerytury w wieku niższym od powszechnego z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest ściśle związane z szybszą utratą zdolności do zarobkowania z uwagi na szczególne warunki lub szczególny charakter pracy. Praca taka, świadczona stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na 3 danym stanowisku pracy, przyczynia się do szybszego obniżenia zdolności organizmu, stąd też wykonująca ją osoba ma prawo do emerytury wcześniej niż inni ubezpieczeni. Prawo to stanowi przywilej i odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 27 ustawy emerytalnej, a zatem regulujące je przepisy należy wykładać w sposób gwarantujący zachowanie celu uzasadniającego to odstępstwo (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 czerwca 2011 r., I UK 393/10, LEX nr 950426). W ocenie Sądu drugiej instancji, w okresach zatrudnienia w oddziale szkolnym wnioskodawczyni nie wykonywała pracy w warunkach szczególnych, wymienionej w stanowiącym załącznik do rozporządzenia wykazie A, dziale XIV, poz. 24, gdyż nie można przyjąć za Sądem pierwszej instancji, że „stale i w pełnym wymiarze czasu pracy sprawowała kontrolę jakości produkcji oraz dozór nad uczniami i pracownikami”. Po pierwsze, w okresach tych wnioskodawczyni zajmowała stanowisko manipulanta-brygadzisty w oddziale szkolnym, przygotowującym uczniów do pracy w zakładzie. Oprócz przyuczania uczniów do wykonywania czynności na poszczególnych wydziałach, wnioskodawczyni szkoliła uczniów w zakresie bhp, udzielała im instruktażu oraz sporządzała dokumentację związaną z przebiegiem nauki praktycznej. Po drugie, uczniowie szkoły przyzakładowej pobierali naukę praktyczną przez 6-8 godzin dziennie w zależności od oddziału szkolnego (1-3), a z ustalonego stanu faktycznego nie wynika, aby wnioskodawczyni wykonywała czynności polegające na kontroli jakości oraz dozorze stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na oddziałach i wydziałach, na których jako podstawowe wykonywane były prace wymienione w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia. Nie można również założyć, że wszystkie prace wykonywane w Zakładach odpowiadały kryterium pracy w warunkach szczególnych. Po trzecie, czas nadzoru nad młodocianymi uczniami związany był z obowiązującym ich obniżonym wymiarem czasu pracy oraz koniecznością prowadzenia przez wnioskodawczynię dokumentacji szkolnej. Nadto w świetle obowiązujących w tym okresie przepisów dotyczących zatrudniania młodocianych, w tym rozporządzeń Rady Ministrów z dnia 26 września 1958 r. oraz z dnia 1 grudnia 1990 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym, co do zasady zabronione było ich zatrudnianie przy pracach kwalifikowanych jako prace w warunkach szczególnych w przepisach rozporządzenia z 1983 r. jak i 4 zarządzenia Ministra Przemysłu Chemicznego i Lekkiego nr 7 z dnia 7 lipca 1987 r. w sprawie pracy wykonywanych w szczególnych warunkach w zakładach pracy resortu przemysłu chemicznego i lekkiego. Również zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 25 lipca 1959 r. w sprawie zezwolenia na zatrudnianie młodocianych w wieku powyżej 16 lat przy niektórych rodzajach prac wzbronionych, ich zatrudnienie przy tych pracach nie mogło mieć charakteru pracy ciągłej, lecz powinno ograniczać się tylko do zaznajomienia młodocianego z czynnościami podstawowymi, niezbędnymi do wykonywania zawodu. Podobnie kwestię tę regulowało powołane wyżej rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1990 r. Czynności wykonywane przez młodocianych uczniów nie mogły zatem spełniać kryteriów prac w warunkach szczególnych wykonywanych stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. W konsekwencji także charakter pracy wnioskodawczyni nadzorującej ich pracę oraz dokonującej kontroli jakości tej pracy w spornym okresie nie pozwala na dokonanie ustalenia, że stale i w pełnym wymiarze czasu wykonywała ona pracę w warunkach szczególnych. W konkluzji Sąd drugiej instancji stanął na stanowisku, że wnioskodawczyni nie spełnia warunków do emerytury na podstawie art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej oraz § 2 i 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła: I. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie: 1) art. 184 ust. 1 z związku z art. 32 ustawy emerytalnej w związku z § 1 ust. 1 i 2, § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia oraz pkt 24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia, przez ich błędną wykładnię przejawiającą się w nietrafnym przyjęciu, że dla uznania, iż praca w kontroli międzyoperacyjnej, kontroli jakości produkcji oraz dozorze inżynieryjno- technicznym była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy niezbędne jest, aby całość prac wykonywana w zakładzie pracy miała charakter prac wykonywanych w warunkach szczególnych; 2) art. 184 ust. 1 z związku z art. 32 ustawy emerytalnej w związku z § 2 ust. 1 i 2, § 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia oraz pkt 24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia, przez zastosowanie tych przepisów do nieustalonego stanu faktycznego; 3) art. 184 ust. 1 z związku z art. 32 ustawy emerytalnej w związku z § 1 ust. 1 i 2, § 2 ust. 1 i 2 rozporządzenia oraz pkt 24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia w związku z § 1 ust. 1 i § 3 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 września 1958 r. w sprawie wykazu prac wzbronionym młodocianym oraz pkt 157 działu XIII załącznika do tego rozporządzenia w związku z § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 25 lipca 1959 r. w sprawie zezwolenia na zatrudnianie młodocianych w wieku powyżej 16 lat przy niektórych rodzajach prac wzbronionych, przez ich niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w nietrafnym przyjęciu, że skoro czynności wykonywane przez uczniów (pracowników młodocianych) nie mogły spełniać kryteriów prac w warunkach szczególnych wykonywanych stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, to i wnioskodawczyni prowadząca szkolenie tych uczniów nie mogła wykonywać pracy w warunkach szczególnych stale i w pełnym wymiarze czasu pracy; 4) § 1, § 2 i § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1990 r. w sprawie wykazu prac wzbronionym młodocianym, przez ich niewłaściwe zastosowanie; 5) art. 184 ust. 1 z związku z art. 32 ustawy emerytalnej w związku z § 2 ust. 1 i 2, § 4 ust. 1 pkt 3 oraz pkt 24 działu XIV wykazu A załącznika do rozporządzenia, przez ich niewłaściwe zastosowanie, co spowodowało niezasadną zmianę wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie odwołania, podczas gdy wnioskodawczyni spełnia warunki do nabycia emerytury z tytułu zatrudnienia w warunkach szczególnych; II. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 232 zdanie drugie w związku z art. 299 w związku z art. 304 w związku z art. 382 w związku z art. 391 k.p.c., przez zaniechanie dopuszczenia z urzędu dowodu z zeznań wnioskodawczyni w charakterze strony na okoliczność wykonywania przez nią pracy w warunkach szczególnych w okresach od 7 listopada 1975 r. do 30 września 1981 r. i od 3 września 1987 r. do 10 czerwca 1992 r.; 2) art. 386 § 4 k.p.c., przez zaniechanie uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w sytuacji, gdy materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwalał na poczynienie pełnych ustaleń faktycznych w zakresie niezbędnym dla rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy; 3) art. 386 § 4 k.p.c., przez nierozpoznanie istoty sprawy; 4) art. 328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c., przez przyjęcie ustaleń niemających oparcia w materiale dowodowym sprawy, że uczniowie odbywający szkolenie przychodzili do zakładu na 6-8 godzin oraz nieustalenie, jakie prace były wzbronione dla młodocianych 6 wedle przepisów § 1, § 2 i § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1990 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym. Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Skarga kasacyjna okazała się nieusprawiedliwiona, gdyż zaskarżony wyrok w ostateczności odpowiada prawu. Ustalenie prawa do emerytury przed ukończeniem wieku 60 lat przez kobietę urodzoną po dniu 31 grudnia 1948 r. wymaga - stosownie do art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej - osiągnięcia przez nią w dniu 1 stycznia 1999 r. (wejścia w życie ustawy) okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż powszechny. Jeżeli pracownik wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury, jeżeli okres zatrudnienia w szczególnych warunkach wynosi co najmniej 15 lat (§ 4 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia). „Przepisami dotychczasowymi”, o których mowa w odesłaniu, jest - między innymi - § 2 ust. 1 rozporządzenia, stanowiący, że okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy w warunkach wyszczególnionych w wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01, OSNP 2002 nr 10, poz. 243). Treść wykazów stanowi odniesienie dla ustalenia wykonywania pracy w szczególnych warunkach dla podmiotów uprawnionych, o których mowa w art. 32 ust. 1 (i odpowiednio art. 184 ustawy), tj. pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia (art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej). Tak samo zakres podmiotowy określał obowiązujący przed dniem 1 stycznia 1999 r. przepis 7 art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm., dalej jako ustawa zaopatrzeniowa). Według przedstawionej wyżej definicji, pracami w szczególnych warunkach są prace o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości, co oznacza, że oba te elementy (znaczna szkodliwość dla zdrowia i znaczny stopień uciążliwości) muszą występować równocześnie. Praca w warunkach szkodliwych nie jest zatem tożsama z pracą w szczególnych warunkach. Konieczne jest bowiem, aby praca ta była równocześnie pracą o znacznej uciążliwości, a takie zostały rodzajowo wymienione w załączniku do rozporządzenia. Oznacza to, że pracą o znacznej szkodliwości dla zdrowia i o znacznym stopniu uciążliwości dla osoby, która nie wykonuje - jako podstawowych - prac wymienionych w wykazie A, stanowiącym załącznik do rozporządzenia, są wyłącznie czynności nadzoru i kontroli nad tymi pracami, zgodnie z poz. 24 działu XIV tego wykazu, nie zaś wykonywanie innych prac, choćby w tych samych szkodliwych warunkach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2014 r., I UK 388/13, LEX nr 1464690). Rację ma skarżąca, że w judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się, iż po pierwsze - objęcie nadzorem lub kontrolą, o których mowa pod poz. 24 działu XIV wykazu A stanowiącego załącznik rozporządzenia, także innych prac niż wymienione w wykazie A, nie wyłącza zakwalifikowania samego nadzoru lub kontroli jako pracy w szczególnych warunkach, jeżeli te inne (podlegające dozorowi lub kontroli) prace nie są na danym oddziale lub wydziale podstawowe oraz po drugie - sporządzanie dokumentacji i wykonywanie innych czynności ściśle związanych z nadzorem lub kontrolą nie stoi na przeszkodzie spełnienia przesłanki wykonywania pracy w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szczególnych. Uwadze skarżącej uchodzi jednak zasadnicza kwestia, że w określeniu „kontrola międzyoperacyjna, kontrola jakości produkcji i usług oraz dozór inżynieryjno-techniczny na oddziałach i wydziałach, w których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie” nie chodzi o jakikolwiek nadzór lub o jakąkolwiek kontrolę, ale o nadzór i kontrolę w procesie produkcji, a więc o specjalistyczny dozór (nadzór techniczny) nad prawidłowością przebiegu tego 8 procesu oraz o kontrolę techniczną mającą na celu eliminowanie wyrobów, produktów lub materiałów nieodpowiadających ustalonym normom. Inaczej mówiąc, przy ocenie, czy określona kontrola bądź dozór stanowiły pracę w szczególnych warunkach, łącznikiem jest narażenie wykonującego te czynności na czynniki istniejące na stanowiskach pracy pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach, których praca podlega nadzorowi lub kontroli w procesie produkcji (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2011 r., I UK 111/08, LEX nr 741095 oraz z dnia 5 maja 2011 r., II UK 326/10, LEX nr 885016). Praca skarżącej na stanowisku brygadzisty-manipulanta w oddziale szkolnym, polegająca - jak wynika z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku - na przyuczaniu uczniów do każdej czynności na każdym oddziale, nadzorowaniu wykonywania przez nich poszczególnych czynności, pomocy przy ich wykonywaniu, kontroli (sprawdzaniu) jakości pracy uczniów, przeprowadzaniu instruktażu, zapoznawaniu uczniów z przepisami bhp i prowadzeniu dokumentacji szkolenia, nie była kontrolą międzyoperacyjną, kontrolą jakości produkcji i usług, czy też dozorem inżynieryjno-technicznym, gdyż te mają miejsce w sytuacji, gdy pod nadzorem osoby sprawującej taką kontrolę lub dozór odbywają się codziennie podstawowe czynności produkcyjne. Tymczasem wykonywane przez skarżącą czynności nie były związane z tokiem produkcji, ale z procesem szkolenia uczniów (przyuczania ich do pracy obuwnika). Nie ma przy tym znaczenia, czy obowiązki te skarżąca wykonywała stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia, gdyż - jak wyżej wskazano - praca świadczona w takich warunkach nie jest tożsama z pracą w warunkach szczególnych w rozumieniu art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej (odpowiednio art. 184 ust. 1 tej ustawy i art. 53 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej) oraz przepisów rozporządzenia. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 1 kwietnia 2015 r., I UK 285/14 (niepublikowanym), stwierdzając, że za pracę w szczególnych warunkach wykonywaną w kanałach remontowych przy naprawie pojazdów mechanicznych lub szynowych, nie mogą być uznane realizowane w kanale obowiązki instruktora praktycznej nauki zawodu, polegające na nadzorowaniu i sprawdzaniu czynności wykonywanych przez uczniów. 9 W świetle powyższego nie ma znaczenia, czy i jakie czynności skarżąca wykonywała poza szkoleniem uczniów w - przyjętym na podstawie jej wyjaśnień - wymiarze 6-8 godzin dziennie oraz czy i w jakim zakresie wykonywane przez nich czynności mogły „prowadzić do wyprodukowania pełnowartościowego obuwia”. Nie zmienia to bowiem charakteru nadzoru i kontroli sprawowanej przez skarżącą w procesie przyuczania do zawodu a nie w procesie produkcji, zaś skarżąca nie kwestionuje oceny, że czynności wykonywane przez uczniów nie spełniały kryteriów pracy w szczególnych warunkach wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Zresztą, poza postawieniem zarzutu niewyjaśnienia wskazanych okoliczności, skarżąca nawet nie twierdzi, że miały one miejsce. W konsekwencji bezzasadne okazały się zarzuty naruszenia przepisów postępowania. O uprawnieniu do wcześniejszej emerytury decyduje łączne spełnienie wszystkich warunków określonych w art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej, a nie samo przekonanie pracownika, że świadczona przez niego praca była wykonywana w szczególnych warunkach. Regulacje związane z przewidzianym w tym przepisie uprawnieniem podlegają wykładni ścisłej, gwarantującej zachowanie celu uzasadniającego odstępstwo od zasady przechodzenia na emeryturę w powszechnym wieku emerytalnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2013 r., I UK 184/13, LEX nr 1448473 i powołane w nim orzeczenia). Z powyższy względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. eb