III UK 24/05

Wyrok z dnia 11 maja 2005 r. III UK 24/05 Okres wykonywania nauczycielskiej pracy na Ukrainie w miejscowości położonej przed dniem 17 września 1939 r. na terytorium II Rzeczypospolitej przez osobę narodowości polskiej, która po uzyskaniu statusu repatrianta otrzymała w 2003 r. obywatelstwo polskie, jest wprawdzie okresem składko- wym, lecz nie stanowi zatrudnienia w szczególnym charakterze uprawniającego do korzystania z wcześniejszej emerytury nauczycielskiej. Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Andrzej Wasilewski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2005 r. sprawy z wniosku Wiery B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w J. o wcześniejszą emeryturę, na skutek na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 5 listopada 2004 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie, po roz- poznaniu sprawy z wniosku Wiery B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w J., wyrokiem z dnia 5 listopada 2004 r. [...] zmienił zaskarżony przez organ rentowy wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz- nych w Krośnie z dnia 7 czerwca 2004 r. [...], i oddalił odwołanie od decyzji ZUS z dnia 12 grudnia 2003 r., w której odmówiono wnioskodawczyni prawa do emerytury na podstawie art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. 2003 r. Nr 118, poz. 1112 ze zm.). Wnioskodawczyni pracowała jako nauczycielka w N.S. na Ukrainie. Uzyskując status repatrianta, otrzymała z dniem 7 kwietnia 2003 r. polskie obywatelstwo. Po zaprzestaniu pracy przeprowadziła się do Polski i podjęła starania o uzyskanie prawa 2 do emerytury. Zdaniem Sądu Okręgowego wnioskodawczyni na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubez- pieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) spełniła warunek trzydziestoletniego okresu zatrudnienia uprawniającego do nabycia nauczy- cielskiej emerytury. Apelację od powyższego wyroku złożył organ rentowy. Zaskarżając go w cało- ści, zarzucił naruszenie prawa materialnego, to jest art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, polegające na błędnym przyjęciu, że wniosko- dawczyni nabyła prawo do nauczycielskiej emerytury. Sąd Apelacyjny uznał, że wprawdzie jest bezsporne, iż okres pracy wniosko- dawczyni stanowi okres pracy w szczególnym charakterze, lecz skarżony wyrok zo- stał wydany z naruszeniem prawa, ponieważ art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela reguluje zasady nabywania uprawnień do emerytury wyłącznie dla nauczycieli wykonujących swój zawód na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Tymczasem wnioskodawczyni wy- konywała pracę nauczyciela poza granicami kraju. Kasację od tego wyroku złożyła wnioskodawczyni. Zaskarżając go w całości, zarzuciła naruszenie prawa materialnego - art. 88 ust. 1 - Karty Nauczyciela, pole- gające na błędnym przyjęciu, że hipotezą normy prawnej wyrażonej w tym przepisie nie objęto nauczycieli świadczących pracę na terenach wchodzących w skład Rze- czypospolitej Polskiej przed ustalaniem jej obecnych granic. Jej zdaniem w sprawie zachodzi ponadto potrzeba wykładni art. 6 ust. 1 pkt. 9 ustawy o emeryturach i ren- tach z FUS, jak również występuje istotne zagadnienie prawne, sprowadzające się „do konieczności rozważenia możliwości uwzględnienia pracy w charakterze nauczy- ciela świadczonej poza obecnymi granicami Polski przy ustalaniu prawa do emerytu- ry na podstawie art. 88 Karty Nauczyciela.” Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja podlega oddaleniu ponieważ jej podstawy okazały się nieusprawiedli- wione. Wprawdzie zaskarżony wyrok w części dotyczącej ustalenia, iż okres pracy wnioskodawczyni jest okresem pracy w szczególnym charakterze, pozostaje błędny, lecz rozstrzygnięcie odpowiada obowiązującym przepisom prawa. Istota sporu sprowadza się do rozważenia, czy okres nauczycielskiej pracy na terytorium Ukrainy może być uznany za okres pracy w szczególnym charakterze w 3 rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy - Karta Nauczyciela. Zgodnie z powołaną regulacją nauczyciele mający trzydziestoletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele klas, szkół, placówek, zakładów specjalnych, zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich - dwudziestopięcioletni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, mogą - po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy - przejść na emeryturę. Za pracowników zatrudnionych w szczególnym charakterze uważa się zaś nauczycieli, wychowawców lub innych pracowników pedagogicznych wykonujących pracę nauczycielską wymienioną w art. 1 Karty Nauczyciela (art. 32 ust. 3 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1997 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Według powołanego przepisu ustawie podlegają na- uczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach oraz zakładach kształcenia i placówkach do- skonalenia nauczycieli działających na podstawie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329), zakładach poprawczych, schroni- skach dla nieletnich oraz rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych działających na podstawie ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r., Nr 11, poz. 109) oraz publicz- nych placówkach opiekuńczo-wychowawczych oraz ośrodkach adopcyjno-opiekuń- czych działających na podstawie ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy spo- łecznej (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r., Nr 64, poz. 414), jeśli zostali zatrudnieni przed wejściem w życie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o zmianie ustawy o syste- mie oświaty oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 137, poz. 1304). Usta- wie podlegają również nauczyciele zatrudnieni w placówkach, wyraźnie wskazanych w art. 1 ust. 2 - Karty Nauczyciela. Z cytowanych regulacji wynika zatem, że nauczy- cielską pracą w szczególnym charakterze jest w zasadzie praca na terytorium Rze- czypospolitej Polskiej, a poza jej granicami jedynie wyjątkowo. Uwzględniając dodat- kowo treść normy prawnej wyrażonej w art. 88 ust. 1b Karty Nauczyciela, zgodnie z którym do okresu 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze zalicza się także okresy skierowania, na podstawie odrębnych przepisów, do pracy pedagogicz- nej za granicą (por. zarządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 listopada 1992 r. w sprawie zasad i warunków kierowania za granicę uczniów w celu kształce- nia i nauczycieli w celu doskonalenia, M.P. Nr 37, poz. 275 oraz rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 27 marca 2002 r. w sprawie zasad orga- 4 nizowania i kształcenia obywateli polskich czasowo przebywających za granicą, wspomagania nauczania historii, geografii i języka polskiego wśród Polonii oraz za- kresu świadczeń przysługujących nauczycielom polskim skierowanym w tym celu do pracy za granicą, Dz.U. Nr 44, poz. 409) okresem pracy w szczególnym charakterze jest również praca wykonywana na podstawie skierowania (w tym skierowania wyni- kającego z umów międzynarodowych i międzyrządowych) w polskich placówkach oświatowo-wychowawczych za granicą lub w placówkach zagranicznych, kształcą- cych polskie dzieci. Nie chodzi przy tym o granice Rzeczypospolitej Polskiej z okresu poprzedzającego dzień 17 września 1939 r., na co błędnie wskazuje wnioskodaw- czyni, ale o aktualne terytorium Państwa Polskiego. Wniosku tego nie zmienia fakt uznania okresu wykonywania pracy wnioskodawczyni jako okresu składkowego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych, zgodnie z którym okresami składkowymi są okresy zatrudnienia za granicą osób, które w tym czasie nie były obywatelami polskimi, jeżeli osoby te powróciły do kraju po dniu 22 lipca 1944 r. i zostały uznane za repatriantów. Jest to bowiem przepis wyrażający swoistą prawną fikcję, pozwalającą na uznanie okresu zatrudnienia, w którym składka nie była odprowadzana do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, jako okresu składkowego. Instytucję fikcyjnych okresów składkowych należy więc wyraźnie odróżnić od uznawania pracy w szczególnym charakterze, co z reguły jest warunkiem wcześniejszego nabycia uprawnień emerytalnych. W tym kontekście omawiana norma ma szczególny i wyjątkowy charakter, a zatem zgodnie z zasadą - exceptiones non sunt extentendae - nie może być interpretowana w spo- sób rozszerzający. Nie jest również możliwe wyinferowanie na tej podstawie normy postępowania nakazującej uwzględnienie tego okresu jako pracy w szczególnym charakterze. Taka interpretacja art. 6 ust. 1 pkt 9 ustawy emerytalnej wynika z ko- nieczności ścisłego stosowania przepisów prawa ubezpieczeń społecznych, w któ- rym z uwagi na bezwzględnie obowiązujący charakter norm prawnych przeważa for- malistyczne ujęcie uprawnień ubezpieczonych. Wykonywanie pracy w szczególnym charakterze dotyczy zatem tylko tych pracowników, których taki charakter pracy określają ustawy, a nie tylko postanowienia umów o pracę i rodzaj powierzonych obowiązków, przy czym chodzi zarówno o rodzaj wykonywanej pracy, jak i o jej miej- sce. W tym kontekście zarówno przepis art. 88 ust. 1 Karty Nauczyciela, jak i art. 32 ust. 3 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie pozwala na uznanie pracy dy- daktycznej wykonywanej w N.S. za pracę w szczególnym charakterze. Powyższe 5 stanowisko znajduje swoje potwierdzenie w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, zgodnie z którym okres pracy nauczyciela za granicą w szkole przyza- kładowej zagranicznego pracodawcy, uznany za okres składkowy, nie jest okresem pracy wykonywanej w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (wyrok SN z dnia 21 września 2004 r., II UK 42/04, dotychczas niepublikowany). Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c. orzekł jak w sentencji. ========================================