III UK 112/06

Wyrok z dnia 10 stycznia 2007 r. III UK 112/06 Prawo do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki nie podlega dziedziczeniu. Przewodniczący SSN Katarzyna Gonera, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 stycznia 2007 r. sprawy z odwołania Ryszarda W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziału w R. o wcześniejszą emeryturę, na skutek skargi kasacyjnej odwołu- jącego się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 18 maja 2006 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 22 lutego 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od- działu w R. z dnia 30 grudnia 2005 r. w ten sposób, że przyznał Ryszardowi W. prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki, począwszy od dnia 18 grudnia 2005 r. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia. Córka wnioskodawcy, Sylwia W., urodzona 16 sierpnia 1976 r., z uwagi na zespół wad wrodzonych jest trwale i całkowicie niezdolna do pracy od urodzenia. Decyzją z dnia 5 sierpnia 1993 r. organ rentowy przyznał matce dziecka, Janinie W., prawo do emerytury z tytułu opieki nad córka Sylwią na podstawie prze- pisów rozporządzenia z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149). Orzeczeniem z dnia 24 października 2005 r. Janina W. została uznana za całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji, a w dniu 17 grudnia 2005 r. zmarła. Z dniem 30 września 2005 r. wnioskodawca rozwiązał stosu- 2 nek pracy za porozumieniem stron i pełni całodobową kompleksową opiekę nad córką, nie pozostając w zatrudnieniu. Na dzień 31 grudnia 1998 r. wnioskodawca wy- kazał ponad 28-letni okres składkowy i nieskładkowy. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że córka wnioskodawcy, jako osoba niezdolna do samodzielnej egzystencji, wymagała i wymaga stałej opieki. Opiekę tę najpierw sprawowała matka, a następnie - gdy sama stała się niezdolna do samodzielnej egzystencji i wymagała opieki - jej obowiązki przejął wnioskodawca i pełni je obecnie, zaprzestając w tym celu zatrudnienia. Skoro zostały spełnione wszystkie przesłanki nabycia prawa do emerytury z tytułu pełnienia opieki nad dzieckiem i świadczenie takie zostało przyznane oraz warunki te nadal istnieją, tyle tylko, że rodzic, któremu emeryturę przyznano zmarł, to w jego upraw- nienie powinien niejako wstąpić drugi z rodziców, jeżeli także spełnia warunki do uzyskania świadczenia. Za takim wnioskiem przemawia cel świadczenia, jakim jest rekompensata za niemożność wykonywania przez ubezpieczonego zatrudnienia z powodu konieczności opiekowania się dzieckiem. Mając na względzie indywidualny charakter niniejszej sprawy Sąd Okręgowy uznał, że w sytuacji, w jakiej znalazł się wnioskodawca, zostały spełnione wszystkie przesłanki do przyznania mu świadczenia emerytalnego z tytułu opieki nad córką Sylwią, pomimo że w dniu 31 grudnia 1998 r. pozostawał w zatrudnieniu. W tej dacie uprawnienie do emerytury z tytułu opieki nad córką przysługiwało bowiem żonie wnioskodawcy, a jej śmierć spowodowała, że w uprawnienia te wstąpił wniosko- dawca. W uwzględnieniu apelacji organu rentowego wyrokiem z dnia 18 maja 2006 r. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. W oce- nie Sądu drugiej instancji Sąd Okręgowy naruszył przepis § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, zgodnie z którym jednym z warunków nabycia prawa do dochodzonego przez wnioskodawcę świad- czenia jest niemożność podjęcia pracy lub kontynuowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania stałej opieki nad dzieckiem. Z uwagi na to, że rozporzą- dzenie utraciło moc z dniem 1 stycznia 1999 r. i aktualnie prawo do emerytury z ty- tułu opieki nad dzieckiem nie przysługuje, zaprzestanie zatrudnienia powinno nastą- pić do dnia 31 grudnia 1998 r. W tym zakresie Sąd Apelacyjny powołał się na wyrok 3 Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r., II UK 350/03. Przyznanie wnioskodawcy przez Sąd pierwszej instancji prawa do wcześniejszej emerytury nastąpiło wskutek błędnej oceny, że przeszkody w sprawowaniu opieki nad dzieckiem przez matkę spowodowane stanem jej zdrowia i śmiercią mogą stanowić podstawę nabycia uprawnień emerytalnych przez ojca dziecka, pomimo że w dniu 31 grudnia 1998 r. pozostawał w zatrudnieniu i kontynuował je do dnia 30 września 2005 r. Tymczasem żadna szczególna przyczyna pozostawania w zatrudnieniu nie uzasadnia przyjęcia spełnienia przesłanki określonej w § 1 rozporządzenia. Skoro zatem w dniu 31 grud- nia 1998 r. wnioskodawca nie spełniał warunków do nabycia prawa do świadczenia emerytalnego z tytułu opieki nad córką (warunki takie spełniała matka dziecka), to nie może wejść w uprawnienia matki, sprawując nad córką stałą opiekę dopiero od za- przestania zatrudnienia w 2005 r. Zasady przyznawania świadczeń z ubezpieczenia społecznego regulowane są w przepisach prawa ubezpieczeń społecznych i nie stosuje się do nich norm prawa cywilnego, w tym zasad współżycia społecznego. W tej sytuacji wnioskodawca nie spełnia warunków do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury zgodnie z art. 186 § 3 ustawy z dnia 7 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż uprawnienie to w dniu 31 grud- nia 1998 r.(do tego dnia) mu nie przysługiwało. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił: 1) naru- szenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej eme- rytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającym stałej opieki, poprzez przyjęcie, że powód nie spełniał przesłanek określonych w § 2 rozporządzenia oraz 2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, po- przez: a) naruszenie zasad określonych w art. 233 § 1 k.p.c., przez brak wszech- stronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego, a mianowicie błędne przyjęcie, że rozwiązanie przez wnioskodawcę stosunku pracy za porozumieniem stron nie spełnia przesłanek określonych w § 1 rozporządzenia i b) błędne przyjęcie, że Sąd pierwszej instancji przy rozstrzyganiu sprawy powoływał się na zasady współżycia społecznego, które w sprawach z ubezpieczeń społecznych nie mają za- stosowania. 4 Powołując się na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy Są- dowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że materiał dowodowy sprawy przemawia za tym, iż wnioskodawca spełnił przesłanki do nabycia prawa do docho- dzonego świadczenia emerytalnego, udowodnił bowiem 28 letni okres składkowy i nieskładkowy na dzień 31 grudnia 1998 r. oraz konieczność stałej opieki nad córką Sylwią, a wreszcie fakt zaprzestania zatrudnienia celem sprawowania tej opieki. Te właśnie ustalenia, a nie zasady współżycia społecznego, stanowiły podstawę roz- strzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Skarżący wskazał nadto, że uzasadnione jest zastosowanie konstrukcji wstąpienia przez ojca dziecka w przysługujące matce prawo do wcześniejszej emerytury w sytuacji, gdy okoliczności pozwalające na sko- rzystanie przez niego z tego uprawnienia zaistniały już w okresie nieobowiązywania przepisów rozporządzenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Wadliwość podstawy fak- tycznej wyroku może być wyłącznie wynikiem uchybienia procesowego, które w ra- mach podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga przyto- czenia przepisów, których naruszenie skarżący zarzuca. Dla wykazania tych wadli- wości nie wystarczy odwołać się do podstawy kasacyjnej, lecz konieczne jest wska- zanie, które przepisy zostały naruszone, na czym naruszenie to polegało i jaki wpływ zarzucane wadliwości miały na treść kwestionowanego wyroku. W ramach określonej w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. podstawy naruszenia przepi- sów postępowania, mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skarżący zarzu- cił wyłącznie naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. W myśl art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowo- dów. Wyłączenie to oznacza pozbawienie stron możliwości kwestionowania prawi- dłowości dokonanych przez sąd ustaleń poprzez odnoszący się do sfery oceny i wnioskowania zarzut naruszenia art. 233 k.p.c. Konieczne jest zatem postawienie zarzutu naruszenia takich przepisów postępowania, które doprowadziło do wadliwo- ści postępowania dowodowego, co w konsekwencji - przez dokonanie błędnych 5 ustaleń stanu faktycznego - mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżący zarzutów takich nie formułuje. Zresztą z ustaleń Sądu drugiej instancji nie wynika, aby zaprzestanie przez wnioskodawcę zatrudnienia nastąpiło z innych przyczyn, niż konieczność sprawowania stałej opieki nad córką. Skarżący zarzuca Sądowi drugiej instancji naruszenie zaskarżonym wyrokiem § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, poprzez przyjęcie, że nie spełniał przesłanek określonych w tym przepisie. Skarżącemu chodzi w istocie o pkt 1 powołanego przepisu. Zgodnie z § 2 pkt 1 roz- porządzenia w razie śmierci rodzica (matki) albo w innych przypadkach uniemożli- wiających mu sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, jak również w razie po- zbawienia go władzy rodzicielskiej - z prawa do wcześniejszej emerytury, na warun- kach określonych w § 1, może skorzystać drugi rodzic (ojciec dziecka), spełniający warunek wymaganego okresu zatrudnienia, określonego w art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Wymieniona ustawa, na podstawie której było wydane roz- porządzenie Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r., utraciła moc z dniem 1 stycznia 1999 r. Ze wskazaną datą weszła bowiem w życie ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), która nie zawiera upoważnienia dla Rady Ministrów do wydania przepisów odnoszących się do przechodzenia na wcześniejsze emerytu- ry osób opiekujących się dziećmi. Oznacza to, że z dniem 1 stycznia 1999 r. utraciło także moc powołane wyżej rozporządzenie wobec braku umocowania prawnego do jego wydania. Przepis art. 186 ust. 3 nowej ustawy utrzymał co prawda możliwość skorzystania z dotychczasowych zasad przechodzenia na emeryturę na podstawie przepisów rozporządzenia z dnia 15 maja 1989 r., jednakże wyłącznie w stosunku do tych osób, które do dnia wejścia ustawy w życie spełniały wszystkie warunki nabycia prawa do tego świadczenia, a zatem także warunek zaprzestania zatrudnienia ze względu na stan zdrowia dziecka i konieczność sprawowania nad nim stałej opieki. W konsekwencji nie mogła nabyć prawa do wcześniejszej emerytury osoba, która we wskazanej dacie pozostawała w zatrudnieniu, mimo stanu zdrowia dziecka wyma- gającego takiej opieki (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2001 r., II UKN 285/00, OSNAPiUS 2002 nr 22, poz. 556 oraz z dnia 6 maja 2004 r., II UK 350/03, OSNP 2004 nr 23, poz. 408). 6 W rezultacie nabycie prawa do wcześniejszej emerytury przez pracownika opiekującego się dzieckiem wymagającym stałej opieki zależało od łącznego zaist- nienia przed dniem 1 stycznia 1999 r. przesłanek niemożności kontynuowania przez rodzica - legitymującego się 20-letnim (kobieta) lub 25-letnim (mężczyzna) stażem ubezpieczeniowym - dalszego zatrudnienia pracowniczego z powodu stanu zdrowia dziecka, które - bez względu na wiek - wymaga stałej opieki oraz pielęgnacji lub po- mocy w czynnościach samoobsługowych. Ustalenia faktyczne sprawy wskazują, że stan zdrowia żony skarżącego, która z tytułu sprawowania stałej opieki nad córką Sylwią, nabyła w 1993 r. prawo do wcześniejszej emerytury i świadczenie to pobie- rała do 2005 r., umożliwiał jej przed dniem 1 stycznia 1999 r. samodzielne sprawo- wanie tej opieki. Na takie ustalenie pozwala okoliczność, że żona wnioskodawcy zo- stała uznana za osobę całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji orzeczeniem z dnia 24 października 2005 r., a wnioskodawca kontynu- ował zatrudnienie do dnia 30 września 2005 r. Oznacza to, że przed dniem 1 stycz- nia 1999 r., a więc przed datą, w której rozporządzenie utraciło moc, skarżący nie spełniał przesłanek warunkujących nabycie prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem wymagającym stałej opieki. Świadczenia z ubezpieczenia społecznego nie mają charakteru cywilnoprawnego i prawo do nich nie podlega cesji, dziedziczeniu ani innej formie następstwa prawnego. Prawo do tych świadczeń po- wstaje wyłącznie wskutek spełnienia ustawowych przesłanek określonych w przepi- sach z zakresu ubezpieczeń społecznych, a do tych nie należy wstąpienie w prawa przysługujące innej osobie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r., II UKN 372/99, OSNAPiUS 2001 nr 13, poz. 451 oraz z dnia 27 kwietnia 2004 r., II UK 297/03, OSNP 2005 nr 1, poz. 11). Powołany w skardze kasacyjnej wyrok Sądu Naj- wyższego z dnia 28 marca 2000 r., II UKN 438/99 (OSNAPiUS 2001 nr 17, poz. 540), odnosił się do stanu prawnego obowiązującego przed dniem 1 stycznia 1999 r. i skutków orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 lipca 1999 r., P 8/98 (OTK nr 5, poz. 102), którym § 2 rozporządzenia - w zakresie, w jakim naruszał prawo wy- boru rodziców dziecka, uzależniając prawo ojca do przejścia na wcześniejszą eme- ryturę od przesłanek związanych z osobą matki - został uznany za niezgodny z art. 33 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. Z powyższych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. ========================================