III U 232/25

Sygn. akt III U 232/25 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 października 2025r. Sąd Okręgowy w Suwałkach III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: sędzia Piotr Witkowski Protokolant: Marta Majewska-Wronowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 października 2025r. w S. sprawy S. C. (1) przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. o rekompensatę w związku z odwołaniem S. C. (1) od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia 29 maja 2025 r. znak (...) 1. oddala odwołanie; 2. zasądza od S. C. (1) na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. UZASADNIENIE Decyzją z dnia 29.05.2025 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. odmówił S. C. (1) prawa do rekompensaty. Wskazał na art. 21 ustawy z 19.12.2008r. o emeryturach pomostowych (t.j. Dz. U. z 2023r., poz. 164 z późn. zm.), zgodnie z którym rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy z 17.12.1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2023r. poz. 1251 ze zm.) wynoszący co najmniej 15 lat na dzień 31.12.2008r. Rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy emerytalnej. Natomiast organ rentowy odmówił S. C. (1) prawa do rekompensaty, ponieważ na dzień 31.12.2008r. nie udowodnił 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu przepisów ustawy emerytalnej. Do stażu pracy w warunkach szczególnych, w myśl art. 4 ustawy, nie uwzględnił okresu zatrudnienia od 01.01.1992 r. do 31.12.2008r. ponieważ pracodawca w świadectwie wykonywania pracy w warunkach szczególnych z 06.11.2023r. nie podał stanowiska pracy zgodnie z wykazem, działem i pozycją oraz punktem zarządzenia resortowego ministra, pod którego podlega zakład pracy. Ponadto jako peklowacz – brygadzista nie mógł wykonywać pracy peklowacza w pełnym umiarze czasu pracy, a stanowisko brygadzisty nie zostało wymienione w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z 07.02.1983r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8 poz. 43), ani w zarządzeniach resortowych. W odwołaniu od powyższej decyzji S. C. (2) domagał się uwzględnienia okresu pracy od 1.10.1991r. do 31.12.2008r. w peklowni na stanowisku peklowacza- brygadzisty i przyznania prawa do rekompensaty. Wskazał, iż w Zakładach (...) w E. pracował od 16.02.1976r. do 10.04.2025r. W spornym okresie pracował na peklowni, gdzie panowały trudne warunki wywołane niską temperaturą (2-4 o C), dużą wilgotnością, wodą, solą czy silnymi wiatrmi wentylacyjnymi. Jako brygadzista był zaś obarczony dodatkową odpowiedzialnością materialną i kierowaniem pracami innych czterech pracowników. W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie oraz o zasądzenie od odwołującego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Podtrzymał podstawy skarżonej decyzji i dodatkowo wskazał, iż na podstawie decyzji z 19.03.2025r. odwołujący jest uprawniony do emerytury powszechnej od 08.03.2025r. czyli od osiągnięcia wieku emerytalnego. W dniu 14.04.2024r. wystąpił z wnioskiem o rekompensatę .Zgodnie z §2 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Natomiast w myśl ust. 2 §2 rozporządzenia, okresy pracy, o których mowa w ust. 1, stwierdza zakład pracy, na podstawie posiadanej dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do przepisów wydanych na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia, lub w świadectwie pracy. Wystawienie zaś przez pracodawcę świadectwa pracy w szczególnych warunkach lub w szczególny charakterze powinno określać zarówno okres zatrudnienia pracownika przy wykonywaniu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, jak i stanowisko na jakim praca ta była wykonywana – ściśle według wykazu, działu i profilu rozporządzenia oraz wskazywać wykaz, dział i pozycje właściwego zarządzenia resortowego. Ponadto świadectwo pracy w warunkach szczególnych podlega weryfikacji i może być zakwestionowane przez organ rentowy. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na wnioskodawcy. Sąd Okręgowy ustalił i zważył, co następuje: Odwołania za uzasadnionego nie można uznać było , ale z innych powodów, niż to wynikało z uzasadnienia skarżonej decyzji. Porządkując stan faktyczny, który nie był sporny i wynikał wprost z kompletnej dokumentacji pracowniczej w postaci akt osobowych, odwołujący był zatrudniony w (...) Sp. z o.o. Oddział w E. (pierwotnie – Wojewódzkie Przedsiębiorstwo (...) w E. , a następnie Zakłady (...) S.A. ) od 16.02.1976r. – od momentu rozpoczęcia pracy w ramach przygotowania do zawodu – do 10.03.2025 r. i rozwiązania umowy o prace z racji na przejście na emeryturę. W okresie od 23.10.1979r. do 24.03.1982r. odbywał zasadniczą służbę wojskową. W dniu 06.11.2023r. były pracodawca wydał odwołującemu świadectwo pracy w warunkach szczególnych wskazując, iż taką pracę wykonywał od 01.01.1992r. do 31.12.2008r. (17 lat) pracując na stanowisku peklowacz – brygadzista, wykonując czynności bezpośrednio przy uboju (Wykaz A Dział X poz. 8). Z zakresu zaś czynności z dnia 01.10.1991 roku wynikało, że odwołujący się , jako brygadzista , podlegał Mistrzowi Oddziału Peklowni. W zakładzie znajdowały się trzy odrębne hale - wykrawania, peklownia i farszownia. Do obowiązków odwołującego należało m.in. znajomość przepisów, instrukcji, regulaminów etc. obowiązujących w zakładzie. Wykonywanie planu produkcji pod względem ilościowym, jakościowym i asortymentowym na podstawie opracowanych harmonogramów, w oparciu o posiadane zapasy surowców oraz potrzeby działów kooperujących, stosowanie w procesach produkcyjnych obowiązujących receptur, norm, instrukcji, zarządzeń i wytycznych etc. Natomiast sam odwołujący w trakcie wyjaśnień przed Sądem wskazał, iż na początku zatrudnienia pracował jako rozbieracz – wykrawacz, natomiast od 1978r. przeszedł na peklownię, natomiast do 1.10.1991r. został przeniesiony na stanowisko peklowacza-brygadzisty. Podlegało mu 4 pracowników. Mistrz oddziału siedział w kantorku i zajmował się sprawami papierkowymi, natomiast brygadzista zarządzał ludźmi. Na oddziale peklowni nie było taśm, znajdowała się tam nastrzykiwarka i masownice. Jeden pracowni robił solanki i przy tym pomagał odwołujący. Na peklownie trafiało gotowe mięso po obróbce, po wykrawaniu. Mięso było poddawane obróbce (solanka, masownce) a następnie trafiało do dalszego etapu produkcji - na fałszownię, gdzie przerabiano je na wędliny. Spór w niniejszej sprawie dotyczył prawa odwołującego do rekompensaty z tytułu utraty możliwości nabycia prawa do emerytury wcześniejszej z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Jak stanowi art. 2 ust. 5 ustawy o emeryturach pomostowych rekompensata stanowi odszkodowanie za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze dla osób, które nie nabędą prawa do emerytury pomostowej. Warunki nabycia prawa do rekompensaty określa art. 21 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach pomostowych , w myśl którego rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przesłankami uprawniającymi do rekompensaty są więc: 1) utrata przez ubezpieczonego możliwości przejścia na emeryturę we wcześniejszym wieku emerytalnym w związku z wygaśnięciem po dniu 31.12.2008 r. - w stosunku do ubezpieczonych urodzonych po dniu 31.12.1948 r., a przed dniem 1.01.1969 r. - podstawy prawnej przewidującej takie uprawnienie; 2) niespełnienie przez ubezpieczonego warunków uprawniających go do emerytury pomostowej na zasadach wynikających z przepisów o emeryturach pomostowych; 3) legitymowanie się przez ubezpieczonego co najmniej 15 letnim okresem pracy w szczególnych warunkach lub pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z FUS; 4) nieuzyskanie przez ubezpieczonego prawa do emerytury według zasad przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z FUS; Odesłanie ustawowe zawarte w art. 21 ustawy o emeryturach pomostowych wymaga przedstawienia przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych regulujących kwestię okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych. Praca w warunkach szczególnych to praca, w której pracownik w sposób znaczny jest narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki. Jako przykłady takiej pracy można wymienić: pracę w narażeniu na hałas przekraczający dozwolone normy, w zapyleniu, w oparach chemicznych, w wysokich temperaturach lub zmiennych warunkach atmosferycznych. W niniejszej sprawie odwołujący domagał się rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych w związku z okresami zatrudnienia od 1.10.1991 r. do 31.12.2008r. Wydając skarżoną decyzję organ rentowy nie przyznał odwołującemu prawa do rekompensaty wskazując, na błędy formalne w świadectwie pracy w warunkach szczególnych. Zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem świadectwo pracy w warunkach szczególnych wydane pracownikowi przez pracodawcę stanowi domniemanie i podstawę do przyjęcia, iż okres pracy w nim podany jest okresem pracy w warunkach szczególnych, o którym mowa w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W sytuacji braku wymaganego świadectwa pracy w warunkach szczególnych wystawionego przez pracodawcę, Sąd może prowadzić postępowanie dowodowe zmierzające do ustalenia, czy praca wykonywana przez stronę, była wykonywana w warunkach wymaganych przepisami rozporządzenia, czy ubezpieczony zajmował któreś ze stanowisk pracy wymienionych w załącznikach 1 lub 2 do rozporządzenia (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 4.11.2008 r., III AUa 3113/08. Z drugiej strony posiadanie świadectwa pracy potwierdzającego wykonywanie zatrudnienia w warunkach szczególnych nie wiąże organu rentowego i nie przesądza automatycznie o przyznaniu świadczenia emerytalnego na podstawie art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z § 2 i 4 Rozporządzenia. Świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach nie jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 244 § 1 i 2 k.p.c. , gdyż podmiot wydający to świadectwo nie jest organem państwowym, ani organem wykonującym zadania z zakresu administracji państwowej. Tylko dokumenty wystawione przez te organy stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone. Świadectwo pracy traktuje się w postępowaniu sądowym jako dokument prywatny w rozumieniu art. 245 k.p.c. - stanowi ono dowód tego, że osoba, która je podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie. Dokument taki podlega kontroli zarówno co do prawdziwości wskazanych w nim faktów, jak i co do prawidłowości wskazanej podstawy prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25.05.2004 r., III UK 31/04 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 24.09.2008 r., III AUa 795/08). Odwołujący posiadał świadectwo pracy w warunkach szczególnych, jednak oddalenie odwołania nie wynikało z zarzutów sformułowanych przez organ rentowy w przedstawionym wyżej zakresie. W sprawie istotna była inna kwestia. Wykaz A Dział X W rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym obejmuje 16 kategorii prac w warunkach szczególnych. Poszczególne kategorie zostały przez prawodawcę opisane przy zastosowaniu różnych koncepcji definicyjnych. W dziale tym wyodrębniono bowiem prace w warunkach szczególnych przy użyciu następujących kryteriów: 1) sprzętowego (posługiwanie się określonymi urządzeniami - poz. 1, 14) niekiedy tylko w określonej gałęzi przemysłu rolno-spożywczego - poz. 4, 13); 2) czasowego (całoroczny cykl wykonywania pracy - poz. 2); 3) czynnościowego (wykonywanie ściśle opisanych czynności - poz. 5, 14), niekiedy tylko w zakładzie o ściśle określonym profilu produkcji - poz. 3); 4) lokalizacyjnego (miejsce wykonywania pracy charakteryzujące się specyficznymi warunkami środowiska pracy - poz.7); 5) procesowego (w znaczeniu procesu produkcyjnego - poz. 6); 6) procesowo-lokalizacyjno-czynnościowego (bezpośrednio w określonym procesie produkcyjnym - poz. 8, 9, 15) oraz 7) procesowo-czynnościowego (wykonywane pracy w określonym procesie produkcyjnym - poz. 10, 11, 12,16). Zastosowanie tego zabiegu legislacyjnego wyklucza wykładnię i stosowanie poszczególnych pozycji zawartych w tym dziale według jednej matrycy. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, jak należy rozumieć te pozycje Działu X Wykazu A, które posługują się sformułowaniem pracy wykonywanej „bezpośrednio przy” jakimś procesie produkcyjnym. Orzecznictwo w odniesieniu do tego kryterium ukształtowało się właśnie na kanwie spraw dotyczących prac przy uboju zwierząt. Przyjęto w nim, że praca „bezpośrednio przy” dokonywaniu czynności kwalifikowanych w Wykazie A jako prace w warunkach szczególnych oznacza osobiste zaangażowanie pracownika w wykonywanie tych konkretnych czynności. Stąd praca bezpośrednio przy uboju oznacza, że pracownik musiał w czasie pracy brać udział w ubijaniu zwierząt (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18.10.2017 r., I UK 428/16; z dnia 11.04.2018 r., II UK 19/17; z dnia 15.09.2015r., II UK 302/14). Do prac bezpośrednio przy uboju zwierząt zaliczono także czynności związane z rozdzielaniem, wykrawaniem mięsa, jego porcjowaniem, pod warunkiem, że były dokonywane bezpośrednio po uboju, co pozwalało je zaliczyć do czynności składowej procesu technologicznego uboju, w którym brał udział dany pracownik (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10.02.2012 r., II UK 125/11; z dnia 10.01.2019 r., I UK 378/17). Za takim rozumieniem przemawiała gramatyczna wykładnia poz. 8 Działu X Wykazu A, która wskazuje jednoznacznie, iż nie chodzi w nim wyłącznie o sam ubój zwierząt, ale również o inne czynności bezpośrednio z nim związane, wykonywane, zarówno przed ubojem, jak i po jego dokonaniu. W przeciwnym razie prawodawca nie posłużyłby się pojęciem „prace przy uboju zwierząt”, lecz określiłby te prace na przykład jako „ubój zwierząt” lub „prace polegające na uboju zwierząt” (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6.08.2013 r., II UK 9/13). Jednocześnie w orzecznictwie tym przyjęto, że rozbieranie i wykrawanie mięsa nie stanowi pracy w szczególnych warunkach, jeżeli stanowi etap odrębny od prac wykonywanych bezpośrednio przy uboju zwierząt. Podobnie jest w przypadku czynności związanych z produkcją i wytwarzaniem wędlin, czyli prac masarskich (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: dnia 6.08.2013 r., II UK 9/13 oraz 25.03.2014 r., I UK 335/13), oraz pracy peklowacza (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10.01.2019 r., I UK 378/17). Związek tego typu prac z ubojem zwierząt jest bowiem „zbyt odległy”, co oznacza, że prace te nie wiążą się z wykonywaniem czynności składających się na ubój zwierząt (wchodzących w skład ciągu technologicznego procesu uboju). Podkreślić należy, że podobnie przesłanka „bezpośrednio przy” rozumiana jest w orzecznictwie dotyczącym prac tak opisanych przez prawodawcę w innych działach Wykazu A (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24.11.2011 r., I UK 128/10, w którym odmówiono uznania za pracę w warunkach szczególnych przy przetwórstwie kadmu pracy galwanizera kadmem, oraz z dnia 25.05.2010 r., I UK 3/10, w którym odmówiono uznania za pracę bezpośrednią związaną z procesem mechanicznej przeróbki węgla pracy polegającej na prowadzeniu dokumentacji ekspedycyjnej związanej ze zbytem węgla). Za pracę w szczególnych warunkach uznano także wyłącznie pracę wykonywaną bezpośrednio przy przetwórstwie azbestu, a nie inne prace w tym samym zakładzie pracy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14.08.2013 r., III UK 122/12). Mając powyższe na uwadze należało przyjąć, że sporny okres nie może być uznany za okres pracy w warunkach szczególnych, gdyż peklowanie jest procesem stosowanym w przemyśle mięsnym oraz gospodarstwach domowych, polegającym na poddaniu mięsa działaniu solanki lub mieszanki peklującej. Jako peklowacz przygotowywał solankę a następnie wstrzykiwał w mięso. Czynności te nie miały związku nie tylko z ubojem, ale także rozbiorem tuszy. W tym zakresie Sąd zupełnie pomijał inny aspekt zatrudnienia odwołującego w spornym okresie – wykonywanie również czynności brygadzisty, z racji na brak podstaw do przyjęcia, że pracował bezpośrednio przy uboju. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14.09.2007 r., III UK 27/07, z dnia 22.01.2008 r., I UK 210/07, z dnia 24.03.2009 r., I PK 194/08). Decydującą rolę w analizie charakteru pracy z punktu widzenia uprawnień do rekompensaty ma możliwość jej zakwalifikowania pod którąś z pozycji wymienionych w wykazie A. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 477 14 §1 k.p.c. orzeczono, jak w punkcie 1 wyroku. O kosztach zastępstwa procesowego Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 98 §1, §1 1 , art. 99 k.p.c. w zw. z §9 ust. 2 rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023. poz. 1935 ze zm.). Odwołujący się przegrał sprawę obowiązany więc jest do zwrotu organowi rentowemu poniesionych kosztów zastępstwa procesowego radcy prawnego. mt