III AUa 989/16

Sygn.akt III AUa 989/16 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 kwietnia 2017 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w składzie: Przewodniczący: SSA Marek Szymanowski (spr.) Sędziowie: SA Dorota Elżbieta Zarzecka SO del. Teresa Suchcicka Protokolant: Edyta Katarzyna Radziwońska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2017 r. w B. sprawy z odwołania J. K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. o podleganie ubezpieczeniom społecznym na skutek apelacji wnioskodawcy J. K. od wyroku Sądu Okręgowego w Ostrołęce III Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 lipca 2016 r. sygn. akt III U 136/16 oddala apelację. SSO del. Teresa Suchcicka SSA Marek Szymanowski SSA Dorota Elżbieta Zarzecka Sygn. akt: III U 136/16 III AUa 989/16 UZASADNIENIE Decyzją z dnia 27.01.2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. stwierdził, że J. K. jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 01.06.2014r. J. K. złożył odwołanie od powyższej decyzji, wnosząc o stwierdzenie, że podlega obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 01.06.2014r. Wyrokiem z dnia 7 lipca 2016 r.Sąd Okręgowy w Ostrołęce oddalił odwołanie. Sąd Okręgowy ustalił, iż J. K. objęty był ubezpieczeniem społecznym rolników od 23.11.2007r. Od dnia 21.11.2012r. uzyskał prawo do renty rolniczej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Rentę tę przyznano mu na stałe. Od dnia 01.06.2014r. J. K. rozpoczął prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Z tego tytułu zgłosił się do obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego, rentowego i wypadkowego oraz dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego od dnia 01.06.2014r. W tym okresie dwukrotnie pobierał z ZUS-u zasiłek chorobowy. W dniu 10.12.2015r. do ZUS wpłynęła informacja z KRUS, z której ZUS powziął wiedzę, że J. K. posiada prawo do renty rolniczej, w następstwie czego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał zaskarżoną decyzję. Sąd Okręgowy wskazał, iż spór w sprawie dotyczył jedynie kwestii, czy J. K. jako osoba uprawniona do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy podlega jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie od dnia 01.06.2014r., czyli przez okres prowadzenia działalności gospodarczej. W przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą zasadą wynikającą z art.6 ust.1 pkt 5 oraz art.12 ust.1 ustawy z dnia 13.10.1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( tekst jedn. Dz.U. z 2015r., poz.121 ze zm.) – jest to, że osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu. Natomiast zgodnie z art.11 ust.2 ww. ustawy - osoby prowadzące działalność pozarolniczą podlegają na swój wniosek dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu. Przy czym w myśl art.13 pkt 4 tej ustawy obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem rozpoczęcia działalności, a ustaje z dniem, w którym nastąpiło zaprzestanie działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Zbieg tytułów podlegania ubezpieczeniu reguluje natomiast art. 9 ww. ustawy. W niniejszej sprawie rozstrzygnięcie zależne jest od ustalenia, czy wobec odwołującego należy zastosować art. 9 ust.4c ww. ustawy. Zgodnie z nim – osoby prowadzące pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, mające ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym do czasu ustalenia prawa do emerytury. Odwołujący stoi na stanowisku, że należy wobec niego zastosować ten przepis, co oznacza, że w spornym okresie podlegał on obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Natomiast ZUS prezentował stanowisko, że przepis ten ma zastosowanie jedynie do osób, które są uprawnione do renty z tytułu niezdolności do pracy z systemu powszechnego tj. rent, o których mowa w ustawie z dnia 17.12.1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2015r., poz.748 ze zm.) i ustawy z dnia 30.10.2002r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (tekst jedn. Dz .U. z 2015, poz.. (...) ze zm.). Ponieważ renta, do której uprawniony jest J. K. , nie jest żadnym z tych świadczeń, zatem zdaniem organu rentowego nie stosuje się do niego art.9 ust.4c ww. ustawy. Tym samym nie podlega on obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Sąd Okręgowy za prawidłową jest interpretacja art.9 ust.4c ww. ustawy zaprezentowana przez ZUS. Przepis ten dodano z dniem 01.01.2008r. ustawą z dnia 01.07.2005r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.2005r., nr 169, poz.1412). Miał on na celu rozszerzenie obowiązkowego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego na osoby, które mają ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy i prowadzą jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą do czasu ustalenia prawa do emerytury. Uzasadnieniem wprowadzenia tej zmiany było zrównanie pozycji rynkowej rencistów pracujących na podstawie umowy o pracę, którzy podlegali obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, z rencistami prowadzącymi pozarolniczą działalność gospodarczą. Nie bez znaczenia pozostawała bowiem okoliczność, że okres opłacania składek z tytułu pozarolniczej działalności ma wpływ na wysokość przyszłej emerytury. Dlatego w doktrynie podnosi się, że jest to unormowanie szczególne, które wymaga ścisłej wykładni . Tym samym pojęcie „renty z tytułu niezdolności do pracy” należy odnosić tylko do rent z systemu powszechnego, a więc przyznawanych na podstawie ustawy z dnia 17.12.1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i ustawy z dnia 30.10.2002r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych . W konsekwencji przepis ten nie znajduje zastosowania do osób pobierających renty na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, renty rolnicze czy renty rodzinne (tak m.in. Komentarz Becka, ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2011r., kom. do art.9). Tym samym należy uznać, że kwestia zbiegu ubezpieczenia społecznego z systemem ubezpieczenia rolniczego nie została uregulowana w ustawie systemowej. Wynika to z faktu, że art.5 ust.1 ww. ustawy zawiera w tym zakresie regulację, zgodnie z którą ubezpieczenie społeczne rolników, jeżeli nie podlegają oni obowiązkowi ubezpieczeń społecznych na podstawie ustawy, regulują odrębne przepisy. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników opiera się bowiem na zasadzie subsydiarności ubezpieczenia i wykluczenia podlegania ubezpieczeniu rolniczemu w czasie podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu. Jedyny wyłom od tej zasady przewidziany został w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników , który w tej sprawie nie ma zastosowania, gdyż odwołujący jest rencistą. Dla rozstrzygnięcia tej sprawy nie ma znaczenia okoliczność podnoszona przez odwołującego, że nie zataił przed ZUS-em, że pobiera rentę rolniczą. Decyzje dotyczące stwierdzenia podlegania ubezpieczeniu mają charakter deklaratoryjny, a rozstrzygnięcie, czy dana osoba podlega ubezpieczeniu uzależnione jest tylko i wyłącznie od spełnienia przez nią ustawowych warunków skutkujących objęciem ją ubezpieczeniem. W konsekwencji powyższej wykładni odwołujący się jako osoba uprawniona do renty rolniczej i prowadząca jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresie od dnia 01.06.2014 r., gdyż nie ma do niego zastosowania art. 9 ust. 4c ustawy systemowej – co uzasadniało oddalenie na podstawie art. 477 14 § 1 k.p.c. oddalenie odwołanie. Odwołujący się J. K. wywiódł apelację od powyższego wyroku zaskarżając go w całości i zarzucił naruszenie art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust. 1, art. 11 ust. 2 art. 13 i art. 9 ust. 4 c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez dokonanie błędnej wykładni tych przepisów polegającej na przyjęciu, że osoba mająca ustalone prawo do renty na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w przeciwieństwie do osoby, która posiada ustalone prawo do renty na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w sytuacji gdy ww. przepisy określając prawa i obowiązki osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą nie różnicują sytuacji osób posiadających ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy ze względu na ustawowe źródło tego uprawnienia w konsekwencji zarzucam niewłaściwe zastosowanie tych przepisów poprzez nie uwzględnienie odwołania J. K. i nie stwierdzenie, że od dnia 1 czerwca 2014 roku podlega obowiązkowemu ubezpieczaniu emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczaniu chorobowemu w sytuacji gdy takim ubezpieczeniom podlega. Wskazując na powyższy zarzut apelacja wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zmianę decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. nr (...) z dnia 27 stycznia 2016 roku poprzez stwierdzenie, że od dnia 1 czerwca 2014 roku J. K. podlega obowiązkowemu ubezpieczaniu emerytalnemu, rentowemu i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczaniu chorobowemu oraz o zasądzenie od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz J. K. zwrotu kosztów postępowania za obie instancje wg. norm przepisanych. Sąd Apelacyjny zważył co następuje Apelacja podlegała oddaleniu . Przede wszystkim należało zauważyć, iż apelacja nie formułuje zarzutów obrazy prawa procesowego, a jak wiadomo w orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, iż Sąd odwoławczy rozpoznający apelację związany jest zarzutami prawa procesowego, za wyjątkiem nieważności postępowania, którą w granicach zaskarżenia uwzględnić winien z urzędu. Z urzędu uwzględnia również stwierdzone przez siebie naruszenie prawa materialnego ( por. uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów - zasada prawna z dnia 31 stycznia 2008 r. III CZP 49/07 OSNC 2008/6/55, Prok.i Pr.-wkł. (...) , Biul.SN 2008/1/13, Wspólnota (...) ). Dla jasności wywodu przypomnieć wypada, iż za naruszanie prawa materialnego Sąd Najwyższy przyjmuje również zastosowanie przepisów prawa materialnego do niewystarczająco precyzyjnie ustalonego stanu faktycznego ( por. w tym zakresie : wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2011 r. I UK 164/11, LEX nr 1135989, wyrok z dnia 29 listopada 2002 r., IV CKN 1532/00, LEX nr 78323, postanowienie z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, Biuletyn SN-Izba Cywilna 2003 nr 12). Odnosząc powyższe do sprawy niniejszej stwierdzić należy, iż po pierwsze brak zarzutów obrazy prawa procesowego w apelacji skutkować musi przyjęciem stanu faktycznego ustalonego przez Sąd Okręgowy jako stanu ustalonego niewadliwie. Po drugie jak wcześniej wspomniano tylko nieważność postępowania Sąd Apelacyjny bierze pod uwagę z urzędu, nie jest zaś uprawniony do samodzielnego poszukiwania czy tworzenia zarzutów procesowych, które ewentualnie w danej sprawie można by postawiać Sądowi pierwszej instancji. W konsekwencji zatem sfomułowania jedynie zarzutu naruszenia prawa materialnego Sąd Apelacyjny za podstawę swego orzeczenie przyjmuje stan faktyczny ustalony przez Sąd Okręgowy. Przechodząc do podniesionego zarzutu - w istocie zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego - koniecznym dla oceny jego zasadności jest dokonanie prawidłowej wykładni art. 9 ust. 4 c ustawy z dnia 13.10.1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2015r., poz.121 ze zm.), zastosowanie bowiem pozostałych wskazanych w zarzucie przepisów jest już bowiem tylko prostą konsekwencja wykładni art. 9 ust. 4c . Z godnie z tym przepisem osoby prowadzące pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1, mające ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym do czasu ustalenia prawa do emerytury. Kluczowym jest zatem legalne zdefiniowanie pojęcia ,, renty z tytułu niezdolności do pracy’’ . Punktem wyjścia w tym zakresie jest stwierdzenie, że przedmiotowa ustawa jako ustawa systemowa w zakresie ubezpieczeń społecznych sama nie definiuje pojęcia renty z tytułu niezdolności do pracy, a zatem nie ma autonomicznej definicji tego pojęcia, co z kolei oznacza , że należy go poszukiwać poza tą ustawę ale niewątpliwe w ścisłym związku nią. Kierunek poszukiwań w tym zakresie wyznacza art. 2 ust. 2 ustawy, który jednoznacznie wskazuje, iż - rodzaje świadczeń z ubezpieczeń społecznych, warunki nabywania prawa do nich oraz zasady i tryb ich przyznawania określają odrębne przepisy. Z przepisu tego wynika, iż ustawa systemowa pozostaje w ścisłym związku z ustawą z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2016.887 j.t.), ta bowiem ustawa w art. 3 pkt 3 przewiduje świadczenia w postaci renty z tytułu niezdolności do pracy, a w art. 57 i n. w z. z art. 12 i 13 tejże ustawy określa warunki nabycia prawa do tego świadczenia. W drodze zatem wykładni logicznej i literalnej dojść należy do wniosku, iż pojęcie renty z tytułu niezdolności do pracy użyte w art. 9 ust. 4c ustawy systemowej to rodzaj świadczenia przysługującego ubezpieczonemu na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2016.887 j.t.). Słusznie Sąd Okręgowy wskazuje, iż pojęcia tej renty z tytułu niezdolności do pracy nie można rozszerzać na rentę rolniczą. W tym zakresie wypada zwrócić uwagę na kilka okoliczności wykluczających taką możliwość w ocenie Sądu Apelacyjnego. Po pierwsze przypomnieć trzeba, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego i stanowiskiem doktryny prawa ubezpieczeń społecznych, przepisy prawa ubezpieczeń społecznych powinny być wykładane ściśle (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 1999 r., II UKN 187/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 121; wyrok z 16 sierpnia 2005 r., I UK 378/04 OSNP 2006 nr 13-14, poz. 218), co oznacza w zasadzie prymat dyrektyw wykładni językowej w odniesieniu do pozostałych metod wykładni, w tym wykładni systemowej i wykładni historycznej lub celowościowej (cytowane za wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 2008 r., II UK 315/07, niepublikowany ). Nie jest zatem dopuszczalne rozszerzenie danego pojęcia jakim posłużył się ustawodawca – jeżeli jest ono wyraźnie zdefiniowane w danej ustawie lub w innej ustawie, do której ustawa ta odsyła. Po drugiej podkreślić wypada, iż z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 13.10.1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2015r., poz.121 ze zm.) nie można wyprowadzić związku z ustawą z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.2016.277 j.t.) , bowiem ustawa rolnicza sama kompleksowo określa warunki podlegania ubezpieczeniom rolniczym i świadczenia z ubezpieczenia rolniczego. Po trzecie nie sposób nie zauważyć, pojęcie renty z tytułu niezdolności do pracy nie jest porównywalne w zakresie przesłanek nabycia prawa z przesłankami nabycia renty rolniczej. Pomijając już kwestię, że są to świadczenia o różnych nazwach i przysługujące na podstawie odrębnych ustaw, to trzeba zaważyć, iż całkowicie odmienne jest rozumienie zasadniczej przesłanki ich nabycia. I tak w systemie powszechnym renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje osobie która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu (art. 12 ust. 1). Jeżeli utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, a jeżeli utraciła ją w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji jest osobą częściowo niezdolną do pracy ( art. 12 ust. 2 i 3 ustawy ). W przypadku renty rolniczej niezdolność do pracy w ogóle nie ma znaczenia, bowiem przesłanką nabycia renty rolniczej jest trwała lub okresowa całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym ( art. 21 ust.1 pkt 3 ustawą z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników -Dz.U.2016.277j.t.). Przy czym za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym uważa się ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym ( ust. 5 art. 21). W orzecznictwie przyjmuje się nadto, iż oceny niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym dokonuje się w odniesieniu do pracy w konkretnym gospodarstwie rolnym ( por. wyroki Sądu Najwyższego z: 20 maja 1997 r., II UKN 121/97, OSNP 1998 nr 6, poz. 188; 12 lutego 2009 r., III UK 71/08, LEX nr 725063 lub 10 marca 2011 r., II UK 306/10, LEX nr 885008 ). Oznacza to w zasadzie, iż pojęcie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym jest definiowanie nie tylko schorzeniami odwołującego lecz także wielkością i rodzajem gospodarstwa, w którym on pracuje. Konkludując - w świetle powyższych rozważań – jeżeli ustawodawca w art. 9 ust. 4c ustawy systemowej posłużył się jednoznacznym i legalnie zdefiniowanym pojęciem ,, renty z tytułu niezdolności do pracy ‘ ’ to pojęcie to nie może być rozciągane na rentę rolniczą. Pogląd odmienny nie były wykładnią prawa lecz jego tworzeniem, a to kompetencja ustawodawcy a nie Sądu . Powyższa konstatacja przesądza o niezasadności podniesionego zarzutu i tym samym o niezasadności apelacji, skoro bowiem odwołujący nie pobiera renty z tytułu niezdolności do pracy, to nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym do czasu ustalenia prawa do emerytury. W tym stanie rzeczy apelację na zasadzie art. 385 k.p.c. Sąd Apelacyjny oddalił.