III SW 8/07

Postanowienie z dnia 1 października 2007 r. III SW 8/07 W postępowaniu przed Sądem Najwyższym toczącym się ze skargi na uchwałę Państwowej Komisji Wyborczej odrzucającą sprawozdanie partii poli- tycznej o źródłach pozyskiwania środków finansowych, dopuszczalne jest przedstawienie dowodów wykazujących, że wpłaty na fundusz wyborczy partii nie pochodzą od cudzoziemców i osób prawnych (art. 34b ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 857 ze zm.). Przewodniczący SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Józef Iwulski, Zbigniew Korzeniowski, Roman Kuczyński (sprawozdaw- ca), Jerzy Kwaśniewski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 1 paździer- nika 2007 r. sprawy ze skargi Prawa i Sprawiedliwości na uchwałę Państwowej Ko- misji Wyborczej z dnia 2 sierpnia 2007 r. w przedmiocie odrzucenia sprawozdania finansowego u z n a ł skargę za zasadną. U z a s a d n i e n i e Państwowa Komisja Wyborcza na podstawie art. 38a ust. 1 pkt 3 i ust. 2 pkt 4 ustawy dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 857 ze zm.) uchwałą z dnia 2 sierpnia 2007 r. postanowiła odrzucić sprawozdanie partii Prawo i Sprawiedliwość o źródłach pozyskania środków finan- sowych, w tym o kredytach bankowych i warunkach ich uzyskania oraz o wydatkach poniesionych ze środków Funduszu Wyborczego w 2006 r., z powodu naruszenia art. 25 ust. 1 i 2 ustawy o partiach politycznych. W wyniku analizy sprawozdania, załączonych do niego dokumentów, opinii i raportu biegłego rewidenta oraz wyjaśnień udzielonych przez skarbnika partii Prawo i 2 Sprawiedliwość ustalono, że do środków gromadzonych na rachunku bankowym Funduszu Wyborczego zaliczono kwotę 117.543,00 zł obejmującą wpłaty nieprawi- dłowe dokonane z naruszeniem art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 oraz art. 36 ust. 1 i ust. 3 ustawy o partiach politycznych, które nie zostały zwrócone wpłacającym. Kwota ta została wykazana w części „C” sprawozdania, obejmującej „Korzyści majątkowe przekazane na Fundusz Wyborczy z naruszeniem przepisów ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych, które zostały przyjęte, zużyte lub utracone”. Łączna suma nieprawidłowych wpłat na Fundusz Wyborczy wyniosła 188.106,94 zł, na którą to kwotę składały się między innymi wpłaty dokonane z naru- szeniem art. 25 ust. 1 i 2 ustawy, (1) wpłaty gotówkowe dokonane z „kont firmowych” w wysokości 30.575,76 zł, (2) wpłaty „od obcokrajowców” w wysokości 1.013,00 zł. Załączona przez partię do sprawozdania karta analityczna rachunku banko- wego Funduszu Wyborczego nr NRB: [...] i wyciąg z historii rachunku bankowego Funduszu Wyborczego załączony do raportu biegłego rewidenta wskazują, że wpłaty, o których mowa w wyżej wymienionych punktach 1 i 2, zostały dokonane z rachunków bankowych przedsiębiorców (firm), a nie z osobistych rachunków banko- wych osób fizycznych, oraz przez cudzoziemców. Wpłaty takie naruszają art. 25 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym partii politycznej mogą być przekazywane środki finan- sowe pochodzące od osób fizycznych (z wyjątkiem dotacji i subwencji z budżetu państwa), a więc od osób, które dokonują wpłat z osobistych rachunków bankowych, a nie z rachunków bankowych tych osób jako podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Mając powyższe na uwadze Państwowa Komisja Wyborcza stwierdziła iż środki finansowe pochodzące z nieprawidłowych wpłat na Fundusz Wyborczy par- tii, które nie zostały zwrócone w 30-dniowym terminie, pozostawały na oprocentowa- nym rachunku bankowym, przynosząc partii pożytki cywilne. Korzystanie z tych środ- ków oznaczało, że zostały one przyjęte przez partię· Ponadto z analizy historii ra- chunku bankowego Funduszu Wyborczego wynika, że w dniu 10 listopada 2006 r. saldo tego rachunku wynosiło 23.990,86 zł, (karta analityczna nr 165), natomiast łączna kwota wpłat nieprawidłowych dokonanych na ten rachunek do tego dnia i nie- zwróconych w terminie określonym w art. 39a ust. 2 ustawy, wynosiła 106.543,95 zł. Oznacza to, że środki pozyskane ze źródeł niedozwolonych lub w sposób niezgodny z przepisami ustawy, zostały przez partię użyte. Z kolei w myśl art. 38a ust. 2 pkt 4 ustawy przyjmowanie środków finansowych od osób fizycznych, o których mowa w art. 25 ust. 2 ustawy (cudzoziemców) lub pozyskiwanie środków z innych źródeł 3 niedozwolonych (w tym od osób prawnych), stanowi obligatoryjną przesłankę odrzu- cenia sprawozdania, niezależnie od wysokości tak pozyskanej kwoty. Naruszenie art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 oraz art. 36a ust. 1 i ust. 3 ustawy, powodowało ponadto - na podstawie art. 39a ust. 1 ustawy o partiach politycznych - przepadek na rzecz Skarbu Państwa równowartości kwoty 188.106,94 zł, pozyskanej z naruszeniem powołanych przepisów. Na powyższą uchwałę Państwowej Komisji Wyborczej została wniesiona skarga, która opierała się w istocie na trzech podstawowych zarzutach: - po pierw- sze, zdaniem partii skarżącej, brak było dostatecznych podstaw do przyjęcia, iż trzy wpłaty na rachunek Funduszu Wyborczego na łączną kwotę 1.013,00 zł pochodziły od osób wymienionych w art. 25 ust. 2 ustawy; - po drugie, zdaniem partii skarżącej, Państwowa Komisja Wyborcza błędnie uznała, iż trzy wpłaty na rachunek Funduszu Wyborczego dokonane z „kont firmowych” na łączną kwotę 30.575,76 zł, pochodziły od podmiotów niebędących osobami fizycznymi; - po trzecie, zdaniem partii skarżą- cej, Państwowa Komisja Wyborcza błędnie uznała, iż partia Prawo i Sprawiedliwość przyjmowała środki od osób fizycznych wymienionych w art. 25 ust. 1 i 2 ustawy oraz pozyskiwała środki z innych niedozwolonych źródeł (tj. od podmiotów niebędących osobami fizycznymi) w sytuacji, gdy budzące wątpliwości, co do źródła ich pocho- dzenia środki, wpłacone na rachunek bankowy Funduszu Wyborczego partii Prawo i Sprawiedliwość, zaksięgowane zostały przez partię na koncie [...] „Inne rozrachunki - kwoty do wyjaśnienia”. Ponadto skarżąca partia wywodziła, że do ustalenia, iż doszło do dokonania wpłaty przez cudzoziemca, konieczne jest stwierdzenie (udowodnie- nie), że konkretna osoba dokonująca wpłaty nie nabyła obywatelstwa polskiego albo stwierdzenie (udowodnienie), że konkretna osoba dokonująca wpłaty utraciła wcze- śniej nabyte obywatelstwo polskie. Na potwierdzenie swojego stanowiska skarżąca przedstawiła notarialnie poświadczone kserokopie dokumentów tożsamości osób uznanych za cudzoziemców (także odpis aktu urodzenia i małżeństwa jednej z nich), z których wynikało, że są oni obywatelami polskimi oraz wyciągi z rejestru podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, z których wynikało, że są to osoby fizyczne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skargę partii „Prawo i Sprawiedliwość” na uchwałę Państwowej Komisji Wy- borczej w przedmiocie odrzucenia sprawozdania finansowego należy uznać za za- 4 sadną. Zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 23 stycznia 2003 r. w sprawie zasad prowadzenia rachunkowości przez partię polityczną (Dz.U. Nr 11, poz. 118), partia polityczna prowadzi rachunkowość stosując odpowiednie przepisy ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości oraz przepisy tego rozporządze- nia. Przepis art. 10 ustawy o rachunkowości w ust. 1 pkt 3 nakłada wymóg prowa- dzenia ksiąg rachunkowych, w tym co najmniej zakładowego planu kont, ustalające- go wykaz kont księgi głównej, przyjęte zasady klasyfikacji zdarzeń, zasady prowa- dzenia kont ksiąg pomocniczych oraz ich powiązania z kontami księgi głównej. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca partia prowadziła rachunkowość zgodnie z postano- wieniami wyżej wymienionego przepisu ustawy o rachunkowości. Ponadto, na pod- stawie zakładowego planu kont, wyodrębnione zostało przez partię konto księgowe [...], na którym księgowano sporne środki, w tym wpłaty dokonane przez podmioty wymienione w art. 25 ust. 2 ustawy o partiach politycznych. W opinii biegłego rewi- denta w przedmiocie badania sprawozdania partii politycznej w zakresie wpływów na Fundusz Wyborczy stwierdzono, że „sprawozdanie w istotnej mierze przedstawia w sposób rzetelny i jasny informacje o źródłach pozyskiwania środków finansowych na Fundusz Wyborczy partii Prawo i Sprawiedliwość w 2006 r., oraz ujmuje istotne in- formacje wymagane obowiązującymi przepisami” [...]. Z kolei zgodnie z art. 36 ust. 3 ustawy o partiach politycznych, środki finansowe Funduszu Wyborczego gromadzi się na oddzielnym rachunku bankowym. Na powyższy rachunek pozyskiwane były środki z wszystkich dopuszczalnych źródeł wskazanych w ustawie (art. 24). Następ- nie partia (klient banku) dokonywała u siebie księgowań na podstawie wyciągu otrzymanego z banku, na kontach zgodnych z zakładowym planem kont, który był odmienny od planu kont stosowanego przez banki (wyjaśnienia Banku Ochrony Śro- dowiska, pismo z dnia 26 września 2007 r. [...]). Z powyższego wynika, że partia do- piero po otrzymaniu wyciągu bankowego z rachunku Funduszu Wyborczego mogła ustalić rodzaj wpłat i dopiero wtedy umieścić na koncie [...] kwoty, które mogły oka- zać się w świetle przepisów ustawy o partiach politycznych „niedozwolonymi” wpła- tami. Operacja zaksięgowania środków na koncie [...] miała charakter ewidencyjny i nie przesądzała o niemożliwości faktycznego (kasowego) wykorzystania tych środ- ków. Ponadto bank realizując polecenie przelewu operował saldem rachunku a nie kwotami cząstkowymi, a z analizy raportów bankowych (kart analitycznych) wynika, że dzienne saldo rachunku Funduszu Wyborczego podlegało znacznym wahaniom. 5 Oznacza to, że środki pozyskane ze źródeł niedozwolonych lub w sposób nie- zgodny z przepisami mogły być wykorzystane przez partię wbrew jej woli, innymi słowy nieświadomie użyte. Zatem w niniejszym stanie faktycznym możliwa była sytu- acja, w której w tym samym dniu na rachunek Funduszu Wyborczego zostają doko- nane wpłaty przez podmioty wymienione w art. 25 ust. 2 ustawy o partiach politycz- nych, a partia tego samego dnia dokonując wypłaty środków z rachunku Funduszu Wyborczego, mimo prowadzenia wewnętrznej ewidencji wyżej wymienionych wpłat na koncie [...], kwoty te wykorzystuje. Mając powyższe na uwadze istotne jest ustalenie znaczenia pojęcia „przyjęcie środków finansowych przez partię” użytego w art. 25 ustawy o partiach politycznych. Zarówno wyżej wymieniona ustawa, jak i ustawa z dnia 12 kwietnia 2001 r. Ordyna- cja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Pol- skiej, nie formułuje definicji formalnej pojęcia „przyjęcie”. W myśl art. 24 ustawy o partiach politycznych oraz art. 110 Ordynacji wyborczej partie polityczne, komitety wyborcze mogą pozyskiwać dochody ze ściśle określonych źródeł. Termin „pozyski- wania” odnosi się zarówno do sytuacji, gdy partia, komitet nie jest podmiotem inicjującym określone przysporzenie majątkowe (np. darowizna na rzecz komitetu), jak i do sytuacji, gdy w wyniku własnych działań pozyskuje dochody, np. z oprocen- towania środków zgromadzonych na rachunkach bankowych i lokatach. W pojęciu tym mieści się termin „przekazania” jak i „przyjęcia”. Z kolei postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2002 r. (III SW 2/02, OSNP 2003/4/79), Sąd Najwyższy przesądził, że przyjęcie środków finansowych od podmiotów wymienionych w art. 25 ust. 2 ustawy o partiach politycznych będzie miało miejsce, jeżeli środki te zostaną „wydatkowane”. Uznał bowiem, że „komitet wyborczy może legalnie „wydatkować” wyłącznie te środki finansowe, które pozostają w jego dyspozycji, a więc środki finansowe uprzednio przezeń „pozyskane”, co jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że wszystkie środki finansowe „wydatkowane” przez komitet wyborczy, to środki finansowe, które komi- tetowi temu zostały uprzednio „przekazane” i przez ten komitet wyborczy zostały „przyjęte”. Dokonując jednak językowej wykładni pojęcia „przyjęcie”, nie sposób nie zgodzić się, że termin ten równoznaczny jest z oświadczeniem woli przyjmującego polegającym na wyrażeniu zgody na przyjęcie określonego dobra, które powinno być poddane ocenie zgodnie z art. 60 k.c. W konsekwencji powyższego należy powie- dzieć, że pogląd Sądu Najwyższego w sprawie III SW 2/02, uznający, że wszystkie środki finansowe „wydatkowane” przez komitet wyborczy zostały „przyjęte” opiera się 6 w istocie na domniemaniu, że nastąpiło świadome przyjęcie przekazanych środków finansowych na ten rachunek. Jednakże jako domniemanie faktyczne może być ono wzruszone. Mając na uwadze szczególny charakter przepisów wyżej wskazanych ustaw i ich bezwzględne obowiązywanie, należy stwierdzić, że wzruszenie wyżej przedstawionego domniemania musiałoby polegać na wykazaniu przez komitet, że pomimo zgodnego z regułami rachunkowości (ustawą z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości oraz rozporządzeniem Ministra Finansów w sprawie zasad prowa- dzenia rachunkowości przez partie polityczne), prowadzenia ksiąg i rachunku ban- kowego zachodziły takie stany faktyczne, które powodowały niemożliwość uniknięcia wykorzystania środków finansowych przekazanych przez podmioty wymienione w art. 25 ust. 2 ustawy o partiach politycznych. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że bez ustalenia, czy przy dołożeniu przez partię należytej staranności, mogła ona uniknąć wykorzystania środków za- księgowanych na koncie [...] podczas dokonywania operacji bankowych na rachunku Funduszu Wyborczego, nie było właściwe zastosowanie wobec skarżącego domnie- mania, że wszystkie środki finansowe „wydatkowane” przez komitet wyborczy, to środki finansowe, które przez ten komitet wyborczy zostały „przyjęte”. Państwowa Komisja Wyborcza nie dokonała wyżej wymienionej oceny, uzna- jąc, iż wykorzystanie środków pochodzących od podmiotów wymienionych w art. 25 ustawy o partiach politycznych równoznaczne jest z ich przyjęciem w świetle wyżej wymienionej ustawy. Przyjmując, że zarówno kwota 23.990,86 zł, jak i kwota 2.984,92 zł pozostająca w dniu 10 listopada 2006 r. na rachunku bankowym Fundu- szu Wyborczego partii były niższe od kwoty 30.252,76 zł (29.239,76 + 1.013,00), za- księgowanej na koncie [...] zakładowego planu kont, uznała, że partia naruszyła art. 25 ustawy. Przeanalizowanie przez Państwową Komisję Wyborczą chociażby oko- liczności, iż niektóre wpłaty (zaksięgowane na koncie [...], od osób zaliczonych przez partię do grupy podmiotów wymienionych w art. 25 ust. 2 ustawy) wpłynęły dopiero w dniach 9 i 10 listopada 2006r. [...], mogłoby stanowić podstawę przyjęcia w niniej- szym stanie faktycznym, że nie wszystkie środki finansowe „wydatkowane” przez komitet wyborczy zostały „przyjęte” w świetle przepisów wyżej wymienionej ustawy. Ponadto przedstawione przez Państwową Komisję Wyborczą stanowisko sugerujące zdeponowanie kwot z konta [...] na odrębnym rachunku bankowym w celu uniknięcia wykorzystania tych środków do celów kampanii wyborczej, jest chybione. Po pierw- sze, w momencie księgowania na koncie [...] kwot do wyjaśnienia, nie było przesą- 7 dzone, że są to wpłaty powodujące w przypadku ich przyjęcia naruszenie przepisów ustawy o partiach politycznych. Po drugie, zdeponowanie środków umieszczonych na koncie [...] na innym rachunku, mogłoby być uznane za naruszenie art. 36 ust. 3 ustawy o partiach politycznych, skoro środki Funduszu Wyborczego gromadzi się na oddzielnym rachunku bankowym, przesuwanie tych środków pomiędzy różnymi ra- chunkami partii politycznej należy uznać za niedopuszczalne. Zgodnie z art. 38a ust. 2 pkt 6 ustawy o partiach politycznych, odrzuca się sprawozdanie także w przypadku gromadzenia środków finansowych Funduszu Wyborczego poza oddzielnym rachun- kiem bankowym. Po trzecie, w przypadku, gdyby okazało się, że środki zdeponowa- ne na innym rachunku partii mogą być jednak przyjęte, ponowne przesłanie ich na rachunek Funduszu Wyborczego spowodowałoby zmianę źródła pozyskania tych środków. Także argument w postaci korzystania z pożytków cywilnych od tych wpłat w postaci odsetek wydaje się być wątpliwy, skoro istotnym elementem umowy ban- kowej prowadzenia rachunku bieżącego jest właśnie oprocentowanie zgromadzo- nych tam środków, a w świetle § 5 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia z dnia 23 stycznia 2003 r., w sprawie zasad prowadzenia rachunkowości przez partię polityczną, pobie- ranie odsetek od środków zgromadzonych na rachunkach bankowych i lokatach jest dozwolone. Niemniej jednak wyżej wskazane okoliczności nie stanowiły głównej przyczyny uznania skargi za zasadną. Głównym powodem takiego rozstrzygnięcia był fakt od- rzucenia przez Państwową Komisję Wyborczą przedmiotowego sprawozdanie na podstawie art. 25 ust. 1 i 2 ustawy o partiach politycznych, z powodu uznania, że wpłaty pochodziły od cudzoziemców i osób prawnych bez dokonania stosownych ustaleń w tym przedmiocie. Należy uznać za niewystarczające do odrzucenia spra- wozdania na podstawie wyżej wymienionego przepisu, uznanie przez Państwową Komisję Wyborczą za nieprawidłowe dokonania wyżej wymienionych wpłat jedynie na podstawie tego, że nazwiska tych osób były obcobrzmiące oraz wpłaty pochodziły z kont firmowych. Obcobrzmiące nazwisko nie przesądza o obywatelstwie, podobnie jak dokonanie wpłat z konta firmowego o osobowości prawnej wpłacającego, skoro zgodnie z art. 431 k.c. przedsiębiorcą może być zarówno osoba fizyczna, jak i osoba prawna, a w myśl art. 432 § 1 k.c. przedsiębiorca działa pod firmą, którą dla osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko (art. 434 k.c.). W tym miejscu należy wskazać, że w myśl art. 34b ust. 2 ustawy o partiach politycznych, do rozpoznania skargi stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu nieprocesowym. Z kolei 8 art. 13 § 2 k.p.c. stanowi, że przepisy o procesie stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w tym Kodeksie, chyba że przepisy szczegól- ne stanowią inaczej. Dlatego do postępowania nieprocesowego mają zastosowanie przepisy wyżej wymienionego Kodeksu zawarte w Rozdziale 2 - Postępowanie do- wodowe. Innymi słowy, dopuszczalne jest w tym postępowaniu przed Sądem Najwyższym stosowanie środków dowodowych. Powyższe potwierdza stanowisko składu orzekającego przedstawione w uzasadnieniu postanowienia SN z dnia 8 marca 2005 r. w sprawie III SW 2/05, w którym wyrażono pogląd, „iż niewykazanie przez komitet wyborczy w postępowaniu przed Państwową Komisją Wyborczą braku podstaw do odrzucenia sprawozdania wyborczego nie pozbawia komitetu możliwości składania stosownych dowodów w postępowaniu przed Sądem Najwyższym toczą- cym się z jego skargi na uchwałę o odrzuceniu sprawozdania”. Skarżąca partia sko- rzystała z tego uprawnienia i przedstawiła dowody mające na celu wykazanie, że nie przyjęła wpłat od cudzoziemców i osób prawnych. Sąd Najwyższy uznał, że doku- menty dołączone do odwołania potwierdzają fakt, że wpłaty dokonane na rachunek Funduszu Wyborczego nie pochodziły od cudzoziemców ani od osób innych niż fi- zyczne, jakkolwiek prowadzących działalność gospodarczą. Z kolei Państwowa Ko- misja Wyborcza dysponując możliwościami weryfikacji sprawozdania finansowego (art. 34a ust. 3 i 4 ustawy o partiach politycznych) nie skorzystała ze swoich upraw- nień podczas badania przedmiotowego sprawozdania i podtrzymała swoje stanowi- sko w postępowaniu sądowym nie przedstawiając żadnego dowodu na wykazanie jego słuszności. W tym miejscu należy wskazać, że Państwowa Komisja Wyborcza w innych sprawach wyborczych niejednokrotnie korzystała z możliwości weryfikacji sprawozdania w oparciu o przedstawione wyżej przepisy (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 2006r., III SW 12/06, niepublikowane; z dnia 8 marca 2005r., III SW 2/05, OSNP 2005/18/295). Ponadto za zasadny należy uznać zarzut opublikowania sprawozdania po wy- daniu zaskarżonej uchwały, oceniając go pod względem uniemożliwienia skarżącej partii (art. 34a ust. 5 ustawy o partiach politycznych w związku z art. 38a ust 1 in fine wyżej wymienionej ustawy) zgłoszenia do Państwowej Komisji Wyborczej umotywo- wanych zastrzeżeń co do informacji zawartych w sprawozdaniu, co w ocenie Sądu Najwyższego mogło nie być bez znaczenia, jeśli chodzi o możliwość dowodzenia określonych faktów w postępowaniu przed Państwową Komisją Wyborczą, a które partia podniosła dopiero w postępowaniu przed Sądem Najwyższym. 9 Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy postanowił jak w sentencji. ========================================