III SK 21/06

Wyrok z dnia 19 marca 2007 r. III SK 21/06 Przedsiębiorca może stosować postanowienia wzorca umownego okre- ślające zasady odpowiedzialności finansowej konsumenta w przypadku wcze- śniejszego wypowiedzenia umowy, ale zasady tej odpowiedzialności muszą pozostawać w związku z kosztami i ryzykiem przedsiębiorcy. Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca), SSN Krystyna Bednarczyk, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 marca 2007 r. sprawy z powództwa Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeciwko „P.” - Centrum Kształcenia Kadr Spółce z o.o. w Ł. o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 lipca 2006 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację. U z a s a d n i e n i e Pozwem z dnia 31 lipca 2003 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów (dalej jako Prezes UOKiK) wniósł o uznanie za niedozwolone postanowień wzorców stosowanych przez Profesja Centrum Kształcenia kadr Sp. z o.o. w Ł. Wy- rokiem z dnia 4 sierpnia 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów w Warszawie (dalej jako SOKiK) uznał w pkt 1 za niedozwolone i zakazał stosowania w umowach z konsumentami postanowień wzorca umowy o treści: a) nałożenie kary za zwłokę w dokonywaniu opłat następuje w sytuacji przekracza okre- ślonych w § 4 pkt 2 terminów, wysokość naliczonych odsetek odpowiada wysokości 1.00 PLN za każdy dzień zwłoki; b) dyscyplinarne wykreślenie z listy słuchacza lub zawieszenie w prawach słuchacza nie zwalania zleceniodawcy z obowiązku uregu- lowania opłaty czesnego za semestr do pełnej wysokości; c) w przypadku rezygnacji z nauki w terminie przed rozpoczęciem zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysłu- 2 guje; d) w przypadku rezygnacji po rozpoczęciu zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysługuje i zleceniodawca jest zobowiązany do uzupełniania opłaty, określonej w § 3 pkt 2 do pełnej wysokości; e) zleceniodawca zastrzega sobie prawo do zmiany po- stanowienia § 3 pkt 2, dotyczącego wysokości czesnego za naukę na semestrach programowo wyższych. Apelacja strony pozwanej została uwzględniona jedynie w odniesieniu do klauzuli umieszczonej w § 5 ust. 7 wzorca i w tym zakresie Sąd Ape- lacyjny zmienił zaskarżony wyrok oraz oddalił powództwo. W pozostałym zakresie apelacja została oddalona. Strona pozwana zaskarżyła wyrok kasacją, podnosząc zarzut naruszenia art. 4791 § 2 pkt 4 k.p.c. w związku z art. 83a ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.), art. 3853 pkt 12 i 13 w związku z art. 491, 492 i 493 k.c., art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 dyrektywy Rady Wspólnot Europejskich 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Skarżący domagał się uchylenia wyroku w pkt II i III i przekazania sprawy w tym za- kresie do ponownego rozpoznania, ewentualnie zmiany zaskarżonego wyroku w części zaskarżonej i oddalenie powództwa. Pozwana spółka podtrzymywała zarzut braku legitymacji biernej z tej racji, że nie przysługuje jej status prawny przedsiębior- cy w rozumieniu art. 4791 § 2 pkt 4 k.p.c., ponieważ zgodnie z art. 83a ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (dalej: „ustawa z dnia 7 września 1991 r.”) jej działalność w zakresie świadczenia usług edukacyjnych nie jest działalnością gospodarczą. Wyrokiem z dnia 9 marca 2006 r. [...] Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok w pkt III oraz II w części dotyczącej oddalenia apelacji w zakresie żądania uznania za niedozwolone klauzul umownych opisanych w pkt 1 a, c i d wyroku Sądu Okręgowe- go w Warszawie z dnia 4 sierpnia 2004 r. i w tej części przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego oraz oddalił skargę kasacyjną w pozostałej części. Sąd Najwyższy uznał, iż zakwestionowanie wysokości odsetek w świetle art. 3851 § 3 k.c. w wysokości 1 zł za dzień opóźnienia jest przedwczesne, jeżeli bowiem - według Sądu Apelacyjnego - kalkulacja wysokości odsetek za opóźnienie zapłaty czesnego „pozostaje w całkowitym oderwaniu od realiów ekonomicznych”, to jednak nie prze- prowadzono odpowiednich wyliczeń pozwalających zweryfikować wysokość odsetek określonych w kwestionowanej klauzuli (np. nie podano średniego poziomu czesne- go w okresie stosowania wzorca). Ograniczono się tylko do ogólnego stwierdzenia, 3 że przyjęta we wzorcu umownym stopa procentowa ponad 20-krotnie przekracza skalę odsetek ustawowych, które i tak przewyższają poziom inflacji. Samo zestawie- nie wysokości odsetek za opóźnienie przyjętej we wzorcu w skali roku (1 zł x 365 dni) ze stopą procentową przewidzianą dla odsetek ustawowych, określonych w rozpo- rządzeniach Rady Ministrów (wydawanych na podstawie art. 359 § 3 k.c.) może istot- nie prowadzić do stwierdzenia dysproporcji poziomu stóp procentowych. Nietrudno jednak zauważyć, że dysproporcja ta powstaje także z racji stosunkowo niewysokich opłat czesnego. Im mniejsza zatem należność główna, tym - oczywiście - większa dysproporcja pomiędzy umowną (1 zł dziennie) i ustawową stopą procentową. We- dług Sądu Najwyższego relatywizm ten nie został dostrzeżony przez Sąd Apelacyjny, gdyby więc podzielić stanowisko tego Sądu o niedopuszczalnej wysokości umownej stopy procentowej przy istnieniu wspomnianego poziomu opłat miesięcznych, to na- leżałoby uznać, że wysokość odsetek umownych za opóźnienie nie powinna prze- kraczać poziomu około 0,05 zł dziennie. W takiej sytuacji powstają jednak uzasad- nione wątpliwości, czy odsetki w takiej wysokości mogłyby pełnić swoją właściwą funkcję prawną w postaci dyscyplinowania słuchaczy do terminowego wnoszenia opłat zgodnie z cyklem edukacyjnym. Tej funkcji nie podważa fakt, że pozwana spółka jako organizator procesu edukacyjnego dysponuje także innymi środkami od- działywania na słuchaczy (np. zawieszenie w prawach słuchacza i inne). Sąd Naj- wyższy wskazał, iż przy ponownej ocenie postanowień zawartych w § 5 pkt 4 umowy o świadczenie usług edukacyjnych w świetle art. 3851 § 1 k.c. nie bez znaczenia po- zostawać mogą także przepisów ustawy z dnia 7 lipca 2005 r., o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 157, poz. 1316). Wprawdzie ustawę tę stosuje się do czynności prawnych dokonanych po jej wejściu w życie, tj. po dniu 20 lutego 2006 r. (art. 5 i 6 ustawy), ale przedmiotem niniejszego postępowania jest tzwiązku abstrakcyjna kontrola kwestionowanego postanowienia umownego, które jest nadal stosowane przez pozwaną spółkę w zakresie świadcze- nia usług edukacyjnych (art. 316 k.p.c.). Odnosząc się do pozostałych klauzul, Sąd Najwyższy przyjął, iż dla uznania klauzul rezygnacyjnych za niedozwolone nie jest jednak dostatecznie wystarczająca argumentacja prawna przedstawiona w zaskar- żonym wyroku, mająca służyć wykazaniu, że klauzule te kształtują obowiązki konsu- menta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interes (art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Po pierwsze, w uzasadnieniu zaskarżonego wy- roku nawiązano pośrednio do zagadnienia rozkładu ryzyka w umowach o świadcze- 4 nie usług edukacyjnych. W ocenie Sądu Apelacyjnego, uczący się nie powinien po- nosić ryzyka osobistych zdarzeń losowych (np. choroby, śmierci osoby bliskiej, na- głego wyjazdu służbowego), co oznaczałoby zasadność domagania się przez niego zwrotu dokonanej już opłaty czesnego lub odmowy jej uzupełnienia za określony okres. Rozkład ryzyka stanowi zasadniczy element konstrukcyjny w każdej umowie obligacyjnej, należało zatem najpierw dokonać odpowiedniej kwalifikacji prawnej umowy o świadczenie usług edukacyjnych, stanowiącej punkt wyjścia w zakresie oceny rozkładu ryzyka w odniesieniu do określonego typu stosunku obligacyjnego. Przedwcześnie zatem powołano się w zakresie klauzul rezygnacyjnych na przepisy dotyczące umów wzajemnych (art. 490 i 491 k.c.), jeżeli wcześniej nie próbowano dokonać właściwej kwalifikacji prawnej umownego stosunku obligacyjnego łączącego słuchaczy z pozwaną spółką, organizującą zajęcia dydaktyczne, a rezygnację z zajęć uznano za oświadczenie słuchacza obejmujące odstąpienie od umowy wzajemnej. Bez takiej kwalifikacji i przesądzenia ogólnej reguły rozkładu ryzyka w stosunku kre- owanym umową o świadczenie usług edukacyjnych, w tym - ryzyka pojawienia się osobistych zdarzeń losowych po stronie konsumenta, nie sposób zarzucać pozwanej spółce, że klauzule rezygnacyjne rażąco naruszają interes konsumenta i nie dadzą się pogodzić z takimi normami społecznymi, jak życzliwość lub wzajemne zaufanie stron. Po drugie, nie została także wykazana w dostatecznie przekonywający sposób ogólna konstatacja, że omawiane klauzule rezygnacyjne prowadzą do uzyskania przez pozwaną spółkę nadmiernego zysku - w razie rezygnacji uczącego się przed rozpoczęciem zajęć - lub tworzą zbyt daleko idącą ochronę przedsiębiorcy przed skutkami decyzji konsumenta - w razie rezygnacji słuchacza po rozpoczęciu zajęć. Takie wnioski wymagałyby ustalenia przynajmniej w sposób ogólny finansowej orga- nizacji procesu edukacyjnego w pozwanej spółce, strona pozwana utrzymywała przecież, że ponosiła z góry koszty przygotowania kolejnego cyklu nauczania. Mogły tu zatem wchodzić w grę określone koszty stałe, ponoszone niezależnie od liczebno- ści poszczególnych grup słuchaczy, np. koszty wynagrodzenia nauczycieli, pozy- skania odpowiedniej kadry dydaktycznej lub eksploatacji pomieszczeń dydaktycz- nych. Takie stałe koszty miałyby zapewnić finalizację zakładanego procesu eduka- cyjnego w interesie wszystkich uczestników nauczania. Oznacza to, że rezygnacja z udziału w nauczaniu przez słuchaczy nie musi - wbrew kategorycznemu stwierdzeniu Sądu Apelacyjnego - prowadzić do zmiany wspomnianych kosztów stałych, a przede wszystkim do ich obniżenia. 5 Sąd Najwyższy podzielił stanowisko Sądu Apelacyjnego dotyczące klauzuli umownej zastrzegającej pozwanej spółce możliwość zmiany wysokości opłaty cze- snego w czasie trwania nauki w semestrach programowo wyższych (§ 7 ust. 1 wzorca). Nie można kwestionować samej dopuszczalności zmiany wysokości cze- snego, w treści kwestionowanej klauzuli brakuje jednak wskazania podstawowych kryteriów, które mogłyby decydować o takiej zmianie. Określenie kryteriów zmiany ograniczałoby niewątpliwie element uznaniowości pozwanej spółki, wprowadzałoby do umowy o usługi edukacyjne element stosownej informacji niezbędnej do kalkulacji przez słuchaczy kosztów nauki w całym cyklu edukacyjnym, a tym samym, także czynnik lojalności kontraktowej wobec konsumenta. W rezultacie zastrzeżenie przez przedsiębiorcę uprawnienia do zmiany czesnego w przyszłych semestrach, bez wskazania kryteriów takiej zmiany, prowadzi do ukształtowania obowiązków finanso- wych uczących się w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza ich interesy (art. 3851 § 1 k.c.). Chodzi tu bowiem o tzwiązku modyfikacyjną klauzulę umowną bez określenia przesłanek jednostronnej zmiany treści umownego stosunku obligacyjnego. Na tej podstawie Sąd Najwyższy uznał za trafny zarzut naruszenia art. 3851 k.c. § 1 k.c. w wyniku przedwczesnego zastosowania tego przepisu i przyję- cie, że postanowienia umowne dotyczące zastrzeżenia odsetek za opóźnienie w za- płacie czynszu oraz rezygnacji z nauki przed lub po jej rozpoczęciu należy zaliczyć do kategorii postanowień niedozwolonych. Natomiast skarga kasacyjna okazała się natomiast nieuzasadniona w odniesieniu do kwestionowanego przez stronę powo- dową postanowienia wzorca upoważniającego pozwaną spółkę do jednostronnej zmiany wysokości czesnego bez wskazania kryteriów dokonywania takich zmian. Dlatego tym zakresie została oddalona (art. 39814 k.p.c.). Wyrokiem z dnia 20 lipca 2006 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok SOKiK w ten sposób, że oddalił powództwo w zakresie rozstrzygnięcia objętego pod- punktami 1a, 1c i 1d. W uzasadnieniu wskazano, iż oddalenie powództwa w zakresie rozstrzygnięcia z pkt. 1a) znajduje oparcie w przepisach ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o zmianie Kodeksu cywilnego. Wprowadzony na mocy tej ustawy art. 359 § 21 i 22 k.c. określa maksymalną wysokość odsetek wynikających z czynności prawnych. Jeżeli wysokość odsetek przekracza ustalony ustawą pułap, należą się odsetki mak- symalne. W związku z tym niedopuszczalne stało się pobieranie odsetek w wysoko- ści 1 zł za każdy dzień opóźnienia w zapłacie czesnego. Postanowienie to z mocy prawa zostało bowiem zastąpione odsetkami w wysokości 22% w skali rocznej (we- 6 dług wyliczenia Sądu Apelacyjnego). W zakresie rozstrzygnięcia z pkt 1 c (w przy- padku rezygnacji z nauki w terminie przed rozpoczęciem zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysługuje) oraz pkt 1 d (w przypadku rezygnacji po rozpoczęciu zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysługuje i zleceniodawca jest zobowiązany do uzu- pełniania opłaty, określonej w § 3 pkt. 2 do pełnej wysokości), Sąd Apelacyjny od- wołał się - zgodnie ze wskazówkami Sądu Najwyższego - do konstrukcji umowy zlecenia. Stwierdził, iż świadczenie usług edukacyjnych wymaga ustalenia ram cza- sowych dla poszczególnych etapów nauczania. Najmniejszą jednostką czasową w zorganizowanych formach kształcenia jest semestr. Semestr stanowi jednostkę nie- podzielną w tym sensie, iż zawarcie takiej umowy zawsze wymaga zobowiązania zapewnienia usługi kształcenia przez co najmniej semestr. Na tej podstawie Sąd Apelacyjny przyjął, że umowa o świadczenie usług edukacyjnych jest umową termi- nową, dlatego nie jest możliwe jej wypowiedzenie przez jedną ze stron w dowolnym momencie. Brak zatem możliwości odpowiedniego zastosowania art. 746 k.c., po- nieważ możliwość wypowiedzenia umowy o oznaczonym czasie trwania kłóci się z terminowych charakterem stosunku zobowiązaniowego. Dlatego okoliczność, iż jedna ze stron rezygnuje ze świadczeń przewidzianych w umowie nie zwalania jej z obowiązku spełnienia własnych świadczeń. Skargę kasacyjną od przedmiotowego orzeczenia wniósł Prezes UOKiK do- magając się uchylenia wyroku w zakresie oddalenia pozwu i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zakazanie pozwanej spółce stosowania w obrocie z konsumentami postanowień wzorca umownego wskazanych w pkt. 1 c („w przypadku rezygnacji z nauki w terminie przed rozpoczęciem zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysłu- guje”) i 1 d („w przypadku rezygnacji po rozpoczęciu zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysługuje i zleceniodawca jest zobowiązany do uzupełnienia opłaty, określonej w § 3 pkt. 2 do pełnej wysokości”) wyroku Sądu drugiej instancji. Zaskarżonemu wy- rokowi Prezes UOKiK zarzucił naruszenie: 1) art. 3851 § 1 k.c., poprzez uznanie, że zakwestionowane przez powoda postanowienia wzorca umownego nie są sprzeczne z dobrymi obyczajami i nie naruszają rażąco interesów konsumentów oraz 2) art. 746 k.c. w związku z art. 750 k.c., przez niewłaściwe zastosowanie, poprzez uznanie, że z uwagi na niepodzielność świadczenia wynikającą z umowy o świadczenie usług edukacyjnych art. 746 k.c. nie może mieć zastosowania w przedmiotowej sprawie do oceny stosunku prawnego łączącego stronę pozwaną z konsumentem. W uzasad- nieniu skargi kasacyjnej Prezes UOKiK wskazał, iż zaskarżony wyrok odchodzi od 7 dotychczasowej linii orzecznictwa, uznającej za abuzywne między innymi następu- jące klauzule, zbliżone do tych, które są przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie: „zwrot opłaty, po potrąceniu 10% kwoty nominalnej, może nastąpić jedynie w przypadku, gdy student nie podjął studiów. Wniosek o zwrot opłaty musi być zło- żony nie później niż 2 tygodnie po rozpoczęciu semestru i wymaga formy pisemnej” (wyrok SOKiK z 20 lipca 2006 r., XVII Amc 35/06, MSiG 2006/230/14656); „słucha- cze mogą zrezygnować z uczestnictwa w kursie w ciągu 2 tygodni od dnia pierw- szych zajęć, które odbędą się po dokonaniu wpłaty. Otrzymują wtedy zwrot wpłaco- nej należności pomniejszonej jedynie o kwotę proporcjonalną do liczby zajęć, które się w tym czasie odbyły” (wyrok SOKiK z 23 czerwca 2006 r., XVII Amc 88/05, MSiG 2006/233/14815); „dziekan może skreślić studenta z listy studentów w przypadkach określonych w regulaminie studiów. Skreślenie nie powoduje przysługiwania prawa do roszczenia o zwrot którejkolwiek z wcześniej wniesionych opłat" (wyrok SOKiK z 7 sierpnia 2006 r., XVII Amc 45/05, MSiG 2006/243/15394); „z powodu nieuiszczenia opłaty w terminie student może zostać skreślony z listy studentów. Skreślenie nie rodzi prawa do roszczenia o zwrot którejkolwiek z wcześniej dokonanych wpłat (ibi- dem)”; „skreślenie z listy studentów nie rodzi prawa do roszczenia o zwrot którejkol- wiek z wcześniej dokonanych opłat (ibidem)”; „w przypadku rezygnacji ze studiów w Wyższej Szkole Wychowania Fizycznego i Turystyki w Sopocie lub w przypadku skreślenia z listy studentów z przyczyn regulaminowych wpłacone czesne, za dany semestr i wszystkie poprzednie nie podlega zwrotowi" (wyrok SOKiK z 17 maja 2006 r., XVII Amc 9/05, MSiG 2006/202/12794); „nierozpoczęcie lub przerwanie nauki przez uczestnika kursu nie wpływa na obowiązki Płatnika określone w 2 ust. 3 umowy, nie pomniejsza wartości kursu określonej w zgłoszeniu na kurs oraz nie po- woduje wygaśnięcia innych roszczeń finansowych ze strony Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego wobec Płatnika" (wyrok SOKiK z 11 maja 2006 r., XVII Amc 176/05, MSiG 2006/218/ 13921); „uczestnik kursu skreślony z listy uczestników z wyżej wymienionych powodów nie może dochodzić odszkodowania, ani zwrotu wpłaconych pieniędzy" (wyrok SOKiK z 4 maja 2006 r., XVII Amc 52/05, MSiG 2006/218/13917); „w przypadku rezygnacji przez słuchacza z uczestnictwa w kursie po podpisaniu niniejszej umowy szkoła nie zwraca uiszczonej opłaty za kurs" (wyrok SOKiK z 24 maja 2006 r., XVII Amc 87/05, MSiG 2006/218/13923); „po upływie 2 tygodni od rozpoczęcia zajęć, uczestnik rezygnując z nauki nie otrzymuje zwrotu wpłaconej kwoty" (wyrok SOKiK z 13 kwietnia 2006 r., XVII Amc 43/05, MSiG 8 2006/202/12795); „przy rezygnacji z nauki uczestnik nie otrzymuje zwrotu wpłaty re- zerwacyjnej" (wyrok SOKiK z 13 kwietnia 2006 r., XVII Amc 43/05, MsiG 2006/202/12795); „rozwiązanie umowy w trakcie trwania semestru nie zwalnia z obowiązku zapłaty całości czesnego wymagalnego za bieżący semestr" (wyrok SOKIK z 6 kwietnia 2006 r., XVII Amc 79/05, MSiG 2006/234/14884); „w przypadku przerwania studiów w trakcie semestru, student zobowiązany jest do zapłacenia cze- snego za cały semestr, czesne zapłacone nie podlega zwrotowi (ibidem)”; „informu- jemy, iż po odbyciu się pierwszych zajęć nie uznajemy rezygnacji z kursu i nie zwra- camy wpłaconej kwoty (...). W szczególnych przypadkach należy skierować pismo (do 1 tygodnia od momentu rezygnacji z kursu) z prośbą o zwrot gotówki lub zwol- nienie z dalszej zapłaty do kierownika firmy. Uczestnik zostaje zwolniony z opłat w szczególnych przypadkach uznanych przez szkołę w formie pisemnej" (wyrok SOKiK z 30 marca 2006 r., XVII Amc 68/05, MSiG 2006/214/13650); „w przypadku rezygna- cji przed końcem I semestru słuchaczowi nie przysługuje zwrot nadpłaconej kwoty" (wyrok SOKiK z 22 marca 2006 r., XVII Amc 72/05, MSiG 2006/236/14999); „akade- mia nie dokona zwrotu jakiejkolwiek wpłaconej na jej rachunek przez słuchacza kwoty, w przypadku gdy zrezygnuje on z kursu językowego (a tym samym odstąpi od realizacji oznaczonych w niniejszej umowie warunków) po upływie pierwszych czte- rech godzin lekcyjnych (ibidem)”; „rezygnacja z kursu nie zwalnia z płatności za cały semestr" (wyrok SOKiK z 22 czerwca 2005 r., XVII Amc 50/05, MSiG 2006/233/14814). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Postępowanie, które doprowa- dziło do jej wniesienia ma na celu dokonanie abstrakcyjnej, to jest oderwanej od kon- kretnej umowy i wynikającego z niej rozkładu prawa i obowiązków stron, oceny abu- zywnego charakteru postanowień wzorca umownego używanego w obrocie konsu- menckim przez przedsiębiorcę. Kontrola abstrakcyjna polega na kontroli wzorca jako takiego, w oderwaniu od konkretnej umowy, której wzorzec dotyczy (uchwała SN z dnia 19 grudnia 2003 r., III CZP 95/03, OSN 2005 nr 2. poz. 25; wyrok SOKiK z 19 czerwca 2002 r., XVII Amc 34/01, Dz.Urz.UOKiK 2002/3-4/174). W przypadku kon- troli abstrakcyjnej ocenie podlega treść postanowienia wzorca, a nie sposób jego wykorzystania, czy jego powszechność w analogicznych wzorcach umowy firm kon- 9 kurencyjnych. Istotą kontroli tego rodzaju jest bowiem eliminacja określonych posta- nowień wzorców z obrotu i dostarczenie przedsiębiorcom oraz konsumentom infor- macji, jakiego rodzaju postanowienia wzorców są niepożądane we współczesnej go- spodarce rynkowej. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego nie określają prze- słanek „abuzywności” postanowień wzorca. Przepis art. 47936 k.p.c. ogranicza się jedynie do wskazania właściwości SOKiK w „sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone”. W świetle literalnej wykładni art. 3851 k.c. należy stwierdzić, że nie czynią tego również przepisy Kodeksu cywilnego. Przepis ten doty- czy bowiem postanowień umowy, a nie postanowień wzorca (o którym mowa we wcześniejszych przepisach Kodeksu cywilnego). Konieczna jest zatem rozszerzają- ca, funkcjonalna wykładnia art. 3851 k.c. w celu sformułowania materialnych kryte- riów oceny abuzywności postanowień wzorca. Nieuzgodnione indywidualnie posta- nowienie umowy w rozumieniu art. 3851 k.c. jest bowiem zaczerpnięte przez przed- siębiorcę z wzorca umownego. Abstrakcyjna ocena abuzywności postanowienia wzorca powinna zatem uwzględniać dwa kryteria wskazane w art. 3851 k.c.: 1) sprzeczność z dobrymi obyczajami; 2) rażące naruszenie interesów konsumenta. Nie stosuje się jednak art. 3852 k.c., ponieważ w przypadku kontroli abstrakcyjnej nie bada się umowy, a jedynie wzorzec. Okoliczności zawarcia umowy, data zawarcia itp. są zatem bezprzedmiotowe. Jeśli kontrola ma być abstrakcyjna, nie może ograni- czać się do wykładni konkretnej umowy (wyrok SN z dnia 6 października 2004 r., I CK 162/04). W przeciwnym razie - to jest gdyby ocena abuzywności postanowienia wzorca wymagała uwzględniania całego kontekstu wzorca, relacji z innymi postano- wieniami wzorca, ewentualnie z postanowieniami innych wzorców, które mogą mieć zastosowanie - kontrola abstrakcyjna straciłaby swój charakter i stałaby się indywi- dualną kontrolą wzorca umownego. Dlatego Sąd Najwyższy nie podziela wyrażone- go w orzecznictwie SOKiK poglądu, zgodnie z którym „analogiczne lub identyczne postanowienia do zarejestrowanych jako niedozwolone mogą zostać nie uznane za niedozwolone w kontekście całej umowy - np. przywilejów konsumenta” (wyrok SOKiK z dnia 28 stycznia 2004 r., XVII Ama 36/03) oraz „wpisana do rejestru klau- zula umowna uznana za niedozwoloną na kanwie określonego stanu faktycznego i prawnego, jako naruszająca zbiorowe interesy konsumentów, nie stanowi sama przez się prejudykatu dla innych umów. Nie można bowiem wykluczyć, iż analogicz- ne lub nawet identyczne postanowienia wzorca umowy, uznane za niedozwolone, nie 10 będą za takie uznane w kontekście oceny całej umowy w innej sprawie” (wyrok SOKiK z dnia 25 marca 2004 r., XVII Ama 51/03). Ocena abuzywności postanowienia wzorca umownego w ramach kontroli abstrakcyjnej wymaga dokonania przez sąd weryfikacji „przyzwoitości” konkretnej klauzuli. Sąd musi zbadać, czy oceniane postanowienie wzorca jest sprzeczne z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec konsumentów. Powinien usta- lić, jak wyglądałaby prawa lub obowiązki konsumenta w braku takiej klauzuli. Jeżeli konsument byłby - na podstawie ogólnych przepisów - w lepszej sytuacji, gdyby kon- kretnego postanowienia wzorca nie było, należy przyjąć, że ma ono charakter abu- zywny. Należy również podkreślić, iż postępowanie w sprawie abstarakcyjnej kontroli klauzul używanych we wzorcach umownych ma na celu wyeliminowanie pewnych postanowień wzorców, a nie umów. Nie oznacza zatem, iż stosowanie określonych sformułowań lub unormowań jest w ogóle wyłączone w obrocie cywilnoprawnym. Niedozwolone jest jedynie posługiwanie się nimi we wzorcach umów, zaś legalność ich stosowania w konkretnej umowie może być badana w trybie kontroli incydental- nej, z uwzględnieniem postanowień całej umowy, rozkładu praw i obowiązków stron, ryzyka, jakie ponoszą, itp. Przechodząc do oceny meritum skargi kasacyjnej Prezesa UOKiK należy od- wołać się do treści art. 746 k.c., która - zgodnie z przyjętym powyżej założeniem - powinna dostarczyć wskazówek co do standardu zgodnego z prawem ukształtowania obowiązków konsumenta we wzorcu umownym. Z art. 746 § 1 k.c. wynika, iż dający zlecenie może je wypowiedzieć w każdym czasie. Strony mogą ograniczyć prawo do wypowiedzenia umowy, ale dający zlecenie nie może zrzec się z góry prawa do wy- powiedzenia zlecenia z ważnych powodów (art. 746 § 3, wyrok Sądu Najwyższego z 19 września 2002 r., V CKN 1217/00). Przepisy Kodeksu cywilnego nie różnicują umów zlecenia o charakterze jednorazowym lub ciągłym, bądź terminowym. Zasady wypowiedzenia dotyczą każdej umowy zlecenia. Przepisy Kodeksu cywilnego okre- ślają jedynie skutki majątkowe wypowiedzenie zlecenia. Zależą one jedynie od po- wodu wypowiedzenia. Jeżeli dający zlecenie wypowiedział je bez ważnych powodów obowiązany jest: 1) zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki, które ten poczynił w celu należytego wykonania zlecenia; 2) uiścić przyjmującemu zlecenie część wyna- grodzenia odpowiadającą jego dotychczasowym czynnościom, 3) naprawić szkodę. Jeżeli wypowiedzenie zlecenia uzasadnione było ważnymi powodami, dający zlece- nie nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej. Nie ma to jednak wpływu na 11 skuteczność wypowiedzenia umowy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2002 r., V CKN 1152/00, nie publikowany). Orzecznictwo dopuszcza również okre- ślenie przez strony terminu wypowiedzenia umowy, do której stosuje się przepisy o zleceniu, także z ważnych powodów (wyrok SN z dnia 20 kwietnia 2004 r., V CK 433/03). Należy również wskazać na zapatrywania Sądu Najwyższego, w świetle których umowa zlecenia zawarta na czas oznaczony może być wypowiedziana przez każdą ze stron w każdym czasie (wyrok z dnia 28 września 2004 r., IV CK 640/03). Uwzględniając, że zlecenie opiera się na wzajemnym zaufaniu stron, art. 746 k.c. pozwala wypowiedzieć umowę zlecenia każdej ze stron w każdym czasie, nawet bez ważnych powodów. Uregulowanie to dotyczy także umów zlecenia zawartych na czas oznaczony. Jego ratio, tj. ochrona wzajemnego zaufania stron umowy zlecenia, jest w pełni aktualna także w odniesieniu do umów zlecenia zawartych na czas ozna- czony. Omawiane uprawnienie do wypowiedzenia zlecenia ma charakter uprawnie- nia prawnokształtującego, a złożone w jego wykonaniu oświadczenie o wypowiedze- niu wywiera skutek ex nunc, tj. od chwili złożenia (art. 61 § 1 k.c.) (wyrok Sądu Naj- wyższego z dnia 28 września 2004 r., IV CK 640/03). Dający zlecenie, w razie doko- nania wypowiedzenia, obowiązany jest zwrócić przyjmującemu zlecenie wydatki po- czynione przez niego w celu należytego wykonania zlecenia; w przypadku odpłatne- go zlecenia powinien mu także uiścić część wynagrodzenia odpowiadającego jego dotychczasowym czynnościom, a jeżeli wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego po- wodu - ponadto naprawić szkodę (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2004 r., IV CK 640/03). Z powyższego wynika, iż fakt zawarcia umowy na czas oznaczony (lub o cha- rakterze terminowym, którym to określeniem posłużył się Sąd Apelacyjny) nie może uzasadniać odmówienia konsumentowi jako zlecającemu określone usługi (w tym przypadku usługi edukacyjne) uprawnienia do wypowiedzenia tej umowy w każdym czasie z jakichkolwiek powodów, a więc także takich, które nie mogą być uznane za ważne. Jak wyżej wyjaśniono, przyczyny przyznania dającemu zlecenie przewidzia- nego w art. 746 § 1 k.c. uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia są aktualne również w przypadku umowy zlecenia zawartej na czas oznaczony. Formuła „odpowiedniego stosowania”, przyjęta w art. 750 k.c., nie daje więc podstaw do modyfikacji art. 746 § 1 k.c. przy jego stosowaniu do umów o świadczenie usług edukacyjnych przez nie- objęcie jego zasięgiem umów o świadczenie usług edukacyjnych zawartych na czas oznaczony. Zawarcie spornej umowy na czas oznaczony mogłoby uzasadniać od- 12 mówienie konsumentowi jako zlecającemu usługi edukacyjne wynikającego z art. 746 § 1 w związku z art. 750 k.c. uprawnienia do wypowiedzenia tylko wtedy, gdyby ze względu na okoliczności zawarcia tej umowy można było w oznaczeniu czasu jej wiązania dostrzegać także wolę stron wyłączenia uprawnienia do wypowiedzenia. Okoliczność ta nie podlega jednak kontroli w trybie postępowania w sprawie stwier- dzenie niezgodności postanowienia wzorca umów (kontroli abstrakcyjnej), a może być brana pod uwagę jedynie przy kontroli incydentalnej. Mając powyższe na względzie należy dokonać oceny charakteru postanowień wzorca umownego objętych przedmiotowym postępowaniem. Pierwsze postanowie- nie brzmi następująco: „w przypadku rezygnacji z nauki w terminie przed rozpoczę- ciem zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysługuje”. Pozbawia ono konsumenta prawa do zwrotu jakiejkolwiek opłaty uiszczonej z tytułu zawarcia umowy świadcze- nia usług edukacyjnych, jeżeli zrezygnował z podjęcia nauki przed rozpoczęciem za- jęć, a więc de facto zanim konsument rozpoczął otrzymywać świadczenie wzajemne oraz niezależnie od tego, jakie koszty poniósł przedsiębiorca w związku z przygoto- waniem do świadczenia usług edukacyjnych. Traktując art. 746 w związku z art. 750 k.c. jako wzorzec oceny uprawnień konsumenta w przypadku wypowiedzenia umowy zlecenia, należy stwierdzić, iż na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego o zleceniu konsument, który wypowiedziałby umowę, byłby zobowiązany: 1) zwrócić przyjmują- cemu zlecenie wydatki, które ten poczynił w celu należytego wykonania zlecenia; 2) uiścić przyjmującemu zlecenie część wynagrodzenia odpowiadającą jego dotychcza- sowym czynnościom, 3) naprawić szkodę (w przypadku rezygnacji z nauki bez waż- nych powodów). Z powyższego zestawienia wynika jednoznacznie, iż klauzula „w przypadku rezygnacji z nauki w terminie przed rozpoczęciem zajęć, zwrot wniesio- nych opłat nie przysługuje” w sposób rażący narusza interesy konsumenta, niezależ- nie od tego, o jakie opłaty chodzi. Drugie z postanowień, które nie zostało uznane przez Sąd Apelacyjny za abuzywne brzmi następująco: „w przypadku rezygnacji po rozpoczęciu zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysługuje i zleceniodawca jest zo- bowiązany do uzupełniania opłaty, określonej w § 3 pkt. 2 do pełnej wysokości”. Jest to opłata za naukę w danym semestrze. Omawiane postanowienie znajduje zasto- sowanie, gdy konsument zrezygnuje z nauki (wypowie umowę) po rozpoczęciu zajęć (semestru). Postanowienie to jest niekorzystne dla konsumenta w ten sposób, że zobowiązuje go do zapłaty za cały semestr niezależnie od tego, z ilu zajęć skorzystał (czyli w oderwaniu od tego, w jakim zakresie odebrał należny mu z tytułu uiszczonej 13 opłaty ekwiwalent). Jednakże, jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, semestr jest najmniejszą jednostką czasową w zorganizowanych formach kształcenia. Po rozpo- częciu semestru przedsiębiorca nie ma lub ma bardzo ograniczone możliwości za- stąpienia rezygnującego studenta - konsumenta innym uczestnikiem. Jednocześnie musi ponosić stałe koszty związane z zapewnieniem procesu nauki, niezależnie od tego ilu słuchaczy będzie ostatecznie uczestniczyć w zajęciach. Dlatego uznanie za abuzywne postanowienia o treści „w przypadku rezygnacji po rozpoczęciu zajęć, zwrot wniesionych opłat nie przysługuje i zleceniodawca jest zobowiązany do uzu- pełnienia opłaty, określonej w § 3 pkt. 2 do pełnej wysokości” , mogło budzić wątpli- wości, które doprowadziły Sąd Apelacyjny do uwzględnienia apelacji pozwanej. Jed- nakże, z zestawienia przedmiotowego postanowienia z wzorcem uprawnień konsu- menta wynikających z art. 746 k.c. wynika, iż konsument rozwiązujący umowę po rozpoczęciu zajęć byłby zobowiązany: 1) zwrócić przedsiębiorcy edukacyjnemu wy- datki, które ten poczynił w celu należytego wykonania umowy; 2) uiścić przedsiębior- cy edukacyjnemu część wynagrodzenia odpowiadającą jego dotychczasowym czyn- nościom, 3) ewentualnie naprawić szkodę (w postaci uszczerbku w przychodach lub zmniejszenia zysku wskutek konieczności pokrycia z mniejszej puli środków pocho- dzących od innych studentów kosztów stałych nauki w danym semestrze). Z powyż- szego zestawienia wynika, iż zakres obowiązków konsumenta wynikający z przed- miotowego postanowienia w sposób rażący odbiega od zakresu obowiązków wyni- kających z art. 746 k.c. Ponadto, pozbawia konsumenta prawa do niepłacenia od- szkodowania z tytułu wypowiedzenia zlecenia, jeżeli wypowiedzenie to zostało doko- nane z ważnych powodów. Zdaniem Sądu Najwyższego tak sformułowana klauzula ma charakter abuzywny. Przedsiębiorca ma bowiem szereg innych możliwości ochrony swoich interesów na wypadek rezygnacji konsumenta z umowy o świadcze- nie usług edukacyjnych. Przedsiębiorca może stosować postanowienia wzorca umownego określające zasady odpowiedzialności finansowej konsumenta w przy- padku wcześniejszego wypowiedzenia umowy, ale zasady tej odpowiedzialności mu- szą pozostawać w związku z kosztami i ryzykiem przedsiębiorcy. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================