III SK 13/07

Wyrok z dnia 5 lipca 2007 r. III SK 13/07 Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1504 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002 r. nie nakładała na przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się obrotem energią elektryczną lub ciepłem obowiązku ich zakupu ze źródeł nie- konwencjonalnych i odnawialnych przyłączonych do wspólnej sieci bezpośred- nio od ich wytwórców. Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Jolanta Strusińska-Żukowska, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 lipca 2007 r. sprawy z powództwa P.E. SA w W. przeciwko Prezesowi Urzędu Regulacji Energetyki o wymierzenie kary pieniężnej, na skutek skargi kasacyjnej strony powo- dowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2006 r. [...] 1. u c h y l i ł zaskarżony wyrok i zmienił poprzedzający go wyrok Sądu Okrę- gowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 4 kwietnia 2005 r. [...] w ten sposób, że uchylił decyzję Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki z dnia 30 grudnia 2003 r. [...] 2. zasądził od Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki na rzecz powoda kwotę 370 (trzysta siedemdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Prezes Urzędu Regulacji Energetyki, zwany dalej pozwanym, decyzją z dnia 30 grudnia 2003 r. wymierzył przedsiębiorstwu energetycznemu P.E. SA w W., zwa- nemu dalej powódką, karę pieniężną w wysokości 550.000 zł, tj. 0,1744% przychodu z działalności koncesjonowanej osiągniętego w 2002 r. za niewywiązanie się z obo- wiązku zakupu energii elektrycznej ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych, 2 określonego w § 1 ust. 1 i § 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 15 grudnia 2000 r. w sprawie obowiązku zakupu energii elektrycznej ze źródeł niekon- wencjonalnych i odnawialnych oraz wytwarzanej w skojarzeniu z wytwarzaniem cie- pła, a także ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych oraz zakresu tego obowiązku (Dz.U. Nr 122, poz. 1336), zwanego dalej rozporządzeniem z dnia 15 grudnia 2000 r. W uzasadnieniu decyzji podniesiono między innymi, że ilość energii odnawial- nej zakupionej przez powódkę w 2002 r. bezpośrednio od wytwórców wyniosła 7.993 MWh, a od Polskich Sieci Elektroenergetycznych SA 157.145 MWh, co łącznie sta- nowiło 2,5% wymagane przepisami rozporządzenia z dnia 15 grudnia 2000 r. W oce- nie pozwanego, powodowa spółka nie wywiązała się z nałożonego na mocy rozpo- rządzenia z dnia 15 grudnia 2000 r. obowiązku zakupu energii ze źródeł niekonwen- cjonalnych i odnawialnych, ponieważ energia zakupiona od Polskich Sieci Elektro- energetycznych SA nie pochodziła od wytwórcy „energii zielonej”, lecz od pośredni- ka. Uzasadniało to nałożenie kary pieniężnej na podstawie art. 56 ust. 1 pkt 1a ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1504 ze zm., dalej jako Prawo energetyczne). Sąd Okręgowy-Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie wyro- kiem z dnia 4 kwietnia 2005 r. oddalił odwołanie powódki od powyższej decyzji. W uzasadnieniu Sąd stwierdził między innymi, że zastosowane przez pozwanego prze- pisy rozporządzenia z dnia 15 grudnia 2000 r. zostały wydane na podstawie art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego, który w dacie wydania zaskarżonej decyzji nie był nie- konstytucyjny. Uznał także, że uregulowanie w tym rozporządzeniu obowiązku zaku- pu „zielonej energii” było dopuszczalne ze względu na interes publiczny. Zdaniem Sądu, zarówno literalne brzmienie definicji ustawowych „niekonwencjonalnego źródła energii” , jak i „odnawialnego źródła energii” nie pozostawiają wątpliwości, że na przedsiębiorstwo zajmujące się obrotem energią elektryczną został nałożony obo- wiązek zakupu energii elektrycznej bezpośrednio od jej wytwórców. Sąd przyjął, że wykładnia językowa i potoczne rozumienie pojęcia „źródło” wskazują jednoznacznie na miejsce powstawania energii. Powódka zaskarżyła powyższy wyrok apelacją w całości, zarzucając narusze- nie przepisów prawa materialnego, tj. art. 56 ust. 2 w związku z art. 56 ust. 1 pkt. 1a oraz 9a Prawa energetycznego oraz w związku z rozporządzeniem z dnia 15 grudnia 2000 r. 3 Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 października 2006 r. [...] od- dalił apelację powódki. W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził między innymi, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 25 lipca 2006 r. orzekł o zgodno- ści przepisu art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego z art. 22 i 92 ust. 1 Konstytucji RP i umorzył postępowanie odnośnie do rozporządzenia z dnia 15 grudnia 2000 r. W ocenie Sądu Apelacyjnego, wykładnia gramatyczna zwrotu „ obowiązek zakupu ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych” określa obowiązek zakupu energii ze źródła, tj. bezpośrednio od wytwórców. Do takiego wniosku prowadzi również wy- kładnia historyczna, gdyż poprzednio obowiązujące rozporządzenie Ministra Gospo- darki z dnia 2 lutego 1999 r. używało zwrotu „są obowiązane do zakupu, od krajo- wych wytwórców, oferowanej ilości energii elektrycznej albo ciepła ze źródeł niekon- wencjonalnych”. Tymczasem rozporządzenie z dnia 15 grudnia 2000 r. nie zawiera już tej części zwrotu, która brzmi „krajowych wytwórców.” Także wykładnia celowo- ściowa nakazuje przyjąć, iż jeżeli celem ustawodawcy było promowanie „zielonej energii”, co wiąże się z ochroną środowiska, to możliwość wielokrotnego obracania tym samym pensum „zielonej energii” prowadzi do wniosków sprzecznych z tymi za- łożeniami. Na tej podstawie Sąd Apelacyjny uznał, że powódka nie spełniła ciążące- go na niej obowiązku, skoro nie zakupiła energii ze źródeł niekonwencjonalnych w sposób przewidziany przepisami prawa, a więc bezpośrednio od ich wytwórców. Od- nosząc się do wysokości kary pieniężnej nałożonej na powódkę, Sąd Apelacyjny wskazał, iż została ona orzeczona w dolnych granicach jej ustawowego wymiaru i stanowi mniej niż 1% przychodów powódki, dlatego Sąd pierwszej instancji prawi- dłowo uznał ją za adekwatną. Powódka zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego polegające na: 1) błędnej wykładni § 1 ust. 1 rozporządzenia z dnia 15 grudnia 2000 r. w związku z art. 9 ust. 3 Prawa ener- getycznego, poprzez przyjęcie, iż wyrażony tam obowiązek zakupu energii pocho- dzącej ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych dotyczy nie tylko pochodzenia tej energii, ale również jej dysponenta - podmiotu, od którego następuje zakup, przez co zakup musi być dokonany bezpośrednio od takiego podmiotu; 2) błędnej wykładni § 2 rozporządzenia z dnia 15 grudnia 2000 r. w związku z art. 9 ust. 3 Prawa energe- tycznego, przez uznanie, iż działania powódki polegające na częściowym zakupie zielonej energii nie od wytwórcy, lecz od przedsiębiorstwa obrotu, nie stanowi wyko- nania ciążącego na nim ustawowego obowiązku zakupu energii ze źródeł niekon- 4 wencjonalnych i odnawialnych w ilości wskazanej w powołanych przepisach, 3) nie- właściwym zastosowaniu art. 56 ust. 1 i 2a Prawa energetycznego w konsekwencji naruszenia przepisów wskazanych w pkt I i II; IV) naruszeniu art. 5 k.c. w związku z niewłaściwym zastosowaniem przepisów powołanych w pkt I, II i III; a także naru- szenie przepisów postępowania, tj. 1) art.. 233 k.p.c., przez przekroczenie swobod- nej oceny dowodów; 2) art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c., poprzez brak wskazania przyczyn nieuwzględnienia części materiału zgromadzonego w sprawie oraz 3) art. 382 k.p.c. w konsekwencji naruszeń wskazanych w pkt I i II. Wskazując na powyższe podstawy powódka wniosła o uchylenie zaskarżone- go wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Ape- lacyjnemu w Warszawie, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uchylenie w całości decyzji Prezesa URE z dnia 30 grudnia 2003 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Sąd Najwyższy jest zdania, że Prawo energetyczne w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002 r. nie na- kładało ex lege na przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się obrotem energią elektryczną lub ciepłem obowiązku zakupu, odpowiednio do zakresu prowadzonej działalności gospodarczej, energii elektrycznej albo ciepła ze źródeł niekonwencjo- nalnych i odnawialnych przyłączonych do wspólnej sieci bezpośrednio u wytwórców tej energii albo ciepła (por. wyrok Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2007 r., III SK 1/07, niepublikowany). W szczególności podstawy do konstruowania takiego obo- wiązku nie stanowił przepis art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego, który jedynie upo- ważniał ministra właściwego do spraw gospodarki, do nałożenia, w drodze rozporzą- dzenia, na przedsiębiorstwa energetyczne zajmujące się obrotem lub przesyłaniem i dystrybucją energii elektrycznej lub ciepła obowiązku zakupu energii elektrycznej ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych oraz wytwarzanej w skojarzeniu z wy- twarzaniem ciepła, a także ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych, oraz określenia szczegółowego zakresu tego obowiązku, uwzględniając technologię wytwarzania energii, wielkość źródła energii oraz sposób uwzględniania w taryfach kosztów jej zakupu. Wynika to z przyjętej w demokratycznym porządku prawnym za- sady, zgodnie z którą przepisy o charakterze kompetencyjnym, a do takich należy niewątpliwie przepis art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego, nie mogą stanowić samo- 5 istnego źródła jakichkolwiek obowiązków podmiotów niepaństwowych, do których należy przedsiębiorstwo energetyczne powoda (wyrok Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2007 r., III SK 1/07, niepublikowany). Z tego punktu widzenia wyrok Trybu- nału Konstytucyjnego z dnia 25 lipca 2006 r., P 24/05 stwierdzający, że art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego w brzmieniu obowiązującym do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Prawo energetyczne (Dz.U. Nr 135, poz. 1144), „w zakresie w jakim nakłada na określone w nim przedsiębiorstwa energe- tyczne obowiązek zakupu energii oraz ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych i odna- wialnych jest zgodny z art. 22 i art. 92 ust. 1 Konstytucji RP” w zakresie określonym w jego sentencji nie ma bezpośredniego znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Uznanie bowiem konstytucyjności przepisu art. 9 ust. 3 Prawa energetycz- nego wyklucza wprawdzie stwierdzenie przez Sąd Apelacyjny niezgodności tego przepisu z Konstytucją, lecz jednocześnie nie ogranicza sądu w dokonywaniu samo- dzielnej wykładni tego przepisu przy założeniu, że przepis ten w zakresie wskazanym w sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest zgodny z Konstytucją (wyrok Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2007 r., III SK 1/07, niepublikowany). Z uzasadnie- nia postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 29 czerwca 2005 r. wynika bowiem jednoznacznie, że Sąd upatrywał podstaw do stwierdzenia niekonstytucyjności tego przepisu nie w tym, że ustanawiał on bezpośrednio jakikolwiek obowiązek wskaza- nych w nim przedsiębiorstw energetycznych, lecz w „sposobie wprowadzenia tego obowiązku w życie”, w tym w niezgodności z art. 92 ust. 1 Konstytucji RP przepisu art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego rozumianego przez Sąd Apelacyjny jako przepis upoważniający wyłącznie do wydania rozporządzenia a nie jako przepis prawa mate- rialnego stanowiący samoistne źródło określonego obowiązku, jak przyjął Trybunał Konstytucyjny w sentencji powyższego wyroku. W konsekwencji należy przyjąć, że stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny zgodności przepisu art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego z Konstytucją, nie stoi na przeszkodzie uznaniu przez sąd, iż przepis ten nie może być rozumiany jako ustanawiający ex lege obowiązek wskazanego w nim przedsiębiorstwa energetycznego do zakupu energii oraz ciepła ze źródeł nie- konwencjonalnych i odnawialnych bezpośrednio u wytwórcy tej energii albo ciepła (wyrok Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2007 r., III SK 1/07, niepublikowany). Stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny zgodności z Konstytucją przepisu art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego upoważniającego właściwego ministra do nało- żenia na przedsiębiorstwa energetyczne zajmujące się obrotem lub przesyłaniem i 6 dystrybucją energii elektrycznej lub ciepła obowiązku zakupu energii elektrycznej ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych oraz wytwarzanej w skojarzeniu z wy- twarzaniem ciepła, a także ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych, oraz do określenia szczegółowego zakresu tego obowiązku, i umorzenie postępowa- nia w pozostałym zakresie, tj. w zakresie odnoszącym się do rozporządzenia z dnia 15 grudnia 2000 r., nie tylko nie wyklucza obowiązku sądu badania zgodności tego rozporządzenia z przepisem upoważniającym, lecz przeciwnie nadal zobowiązuje sąd, który podlega tylko Konstytucji i ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP), do dokonywania takich ocen i określania konsekwencji ewentualnej niezgodności w ra- mach swojej właściwości. Należy zatem przyjąć, że zgodny z art. 22 i art. 92 ust. 1 Konstytucji RP prze- pis art. 9 ust. 3 Prawa energetycznego nie wprowadzał w spornym okresie obowiąz- ku zakupu energii elektrycznej i ciepła ze źródeł niekonwencjonalnych i odnawialnych ani też nie określał zakresu tego obowiązku, co oznacza, że wprowadzenie tego obowiązku i określenie jego zakresu rozporządzeniem z dnia 15 grudnia 2000 r. nie miało należytej podstawy ustawowej, co powinien mieć na uwadze Sąd Apelacyjny rozstrzygając niniejszą sprawę, tym bardziej że przedstawiona w uzasadnieniu za- skarżonego wyroku interpretacja tych przepisów prowadzi do poszerzenia zakresu obowiązku, który nie miał oparcia w przepisach Prawa energetycznego. Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================