III SAB/Lu 4/24

III SAB/Lu 4/24 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2024-05-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Agnieszka Kosowska
Ewa Ibrom /przewodniczący/
Jerzy Drwal /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6052 Akty stanu cywilnego
658
Hasła tematyczne
Przewlekłość postępowania
Skarżony organ
Burmistrz Miasta
Treść wyniku
Zobowiązano do dokonania czynności
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 35, art. 37 § 1pkt 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 149 § 1 pkt 1, § 1a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Ibrom Sędziowie: Sędzia WSA Jerzy Drwal (sprawozdawca) Asesor WSA Agnieszka Kosowska po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi K. Z. na bezczynność Burmistrza Miasta Dęblin w przedmiocie wydania kopii aktu małżeństwa I. zobowiązuje Burmistrza Miasta Dęblin do rozpoznania wniosku K. Z. z dnia 11 stycznia 2023 r. w terminie trzydziestu dni od daty doręczenia prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy; II. stwierdza, że bezczynność nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa.
Uzasadnienie
K. Z. (dalej jako: "skarżący") zwrócił się w dniu 11 stycznia 2023 r. do Urzędu Stanu Cywilnego w Dęblinie o wydanie - zawartego w dniu 1 czerwca 1941 r. - aktu małżeństwa A. B. i T. S..
W odpowiedzi na powyższy wniosek, pismem z dnia 17 stycznia 2023 r. Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w Dęblinie odmówił udostępnienia kopii przedmiotowego aktu stanu cywilnego i wyjaśnił m.in., że księga małżeństw za rok1941 r. znajduje się w księdze łączonej i w związku z tym nie ma możliwości wydania kopii aktu, gdyż okres przechowywania powyższej księgi jeszcze nie upłynął. Powołując się na treść art. 128 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 1378 z późn. zm.) poinformował ponadto, że kierownik urzędu stanu cywilnego przekazuje do właściwych archiwów państwowych księgi stanu cywilnego prowadzone przed dniem wejścia w życie tej ustawy wraz z aktami zbiorowymi rejestracji stanu cywilnego oraz skorowidzami alfabetycznymi po upływie 100 lat od zamknięcia księgi urodzeń i po upływie 80 lat od zamknięcia księgi małżeństw i księgi zgonów. Jeżeli w księdze stanu cywilnego była prowadzona więcej niż jedna księga stanu cywilnego, termin jej przechowywania jest liczony od daty zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego prowadzonej w danej księdze.
W ocenie Kierownika USC w Dęblinie, powyższy pogląd znajduje potwierdzenie w wyroku WSA w Białymstoku z dnia 9 marca 2021 r. sygn. II SA/Bk 163/21, w którym wyjaśniono także, że;
- udostępnianie przez kierownika urzędu stanu cywilnego aktów stanu cywilnego sporządzonych w księgach prowadzonych przed dniem wejścia w życie ustawy następuje bądź na podstawie ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego w odniesieniu do aktów stanu cywilnego zarejestrowanych w księgach, dla których nie upłynął okres ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego, bądź na podstawie ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach w odniesieniu do aktów stanu cywilnego, zarejestrowanych w księgach, dla których wprawdzie upłynęły okresy ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego ale nie nastąpiło faktyczne przekazanie ksiąg do archiwów;
- w myśl art. 130 ust. 5 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego, jedynie osoba uprawniona do otrzymania odpisu aktu stanu cywilnego sporządzonego w księdze stanu cywilnego prowadzonej przed dniem wejścia w życie ustawy, może uzyskać możliwość wykonania fotokopii aktu stanu cywilnego, jeżeli jej wykonanie nie zagraża trwałości księgi i zawartych w niej aktów stanu cywilnego;
- podmiotem ustawowo uprawnionym jest, jak stanowi wyliczenie zawarte w art. 45 ust. 1 ustawy, osoba, której akt dotyczy, jej małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy, opiekun, osoba, która wykaże się interesem prawnym, sąd, prokurator, organizacja społeczna, działająca zgodnie z celami statutowymi, organ administracji publicznej, organy wymienione w art. 5a ust. 1 ustawy oraz Służba Ochrony Państwa, Policja, Straż Graniczna i Służba Więzienna a także Żandarmeria Wojskowa w zakresie niezbędnym do realizacji ustawowych zadań tych organów i służb.
Zdaniem Kierownika USC w Dęblinie, złożony wniosek nie spełniał wymogów określonych w art. 45 ust. 1 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego.
W piśmie z dnia 2 lutego 2023 r. skarżący zakwestionował przedstawione mu stanowisko i uznał je za niewłaściwe w świetle przepisów ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego oraz za niezgodne z poglądami wyrażanymi w licznych orzeczeniach sądów administracyjnych (w tym m.in. w wyroku NSA z dnia 22 stycznia 2019 r. sygn. II OSK 417/17). Skarżący stwierdził, że zasady udostępniania aktów stanu cywilnego, dla których upłynął już okres przechowywania określa art. 130 ust. 4 ustawy. Według tego przepisu akty stanu cywilnego sporządzone w księgach stanu cywilnego prowadzonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, po upływie okresów, o których mowa w art. 128 ust. 1 ust. 1a, nie podlegają przeniesieniu do rejestru stanu cywilnego. Udostępnianie akt oraz akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych przez kierownika urzędu stanu cywilnego przed przekazaniem księgi stanu cywilnego do właściwego archiwum państwowego odbywa się w trybie ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
Skarżący podtrzymał jednocześnie swój wniosek o wydanie wspomnianego aktu małżeństwa. Zdaniem skarżącego, w przypadku niedokonania takiej czynności, rzeczą organu jest wydanie odmownej decyzji administracyjnej.
W związku z wpływem e – maila w sprawie udostępnienia aktu małżeństwa A. B. i T. S., Kierownik USC w Dęblinie – działając na podstawie art. 50 § 1, art. 64 § 2, art.14 § 1a k.p.a. oraz art. 44 ust. 5 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego - wezwał skarżącego do nadesłania pisemnego wniosku w tej sprawie oraz do udzielenia informacji o stopniu pokrewieństwa do ww. osób ewentualnie wykazania interesu prawnego w uzyskaniu żądanej kopii aktu małżeństwa.
Wspomniane wezwanie z dnia 21 lutego 2023 r. zawierało pouczenie, że nieusunięcie tych braków spowoduje pozostawienie podania bez rozpoznania.
W piśmie z dnia 28 lutego 2023 r. skarżący odpowiedział na ww. wezwanie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie wydania kopii aktu małżeństwa. Skarżący nie wykazał ani stopnia pokrewieństwa, ani interesu prawnego. Oświadczył, że żąda udostępnienia aktu, którego okres przechowywania upłynął w dniu 31 grudnia 2021 r. i wydania ewentualnie odmownej decyzji administracyjnej.
Kierownik USC w Dęblinie poinformował skarżącego, że wniosek o wydanie kopii aktu małżeństwa pozostawia bez rozpoznania, ponieważ nie dołączono pisemnego wyjaśnienia uzasadniającego interes prawny do otrzymania tego dokumentu. Informacja ta została zawarta w piśmie z dnia 15 marca 2023 r., w którym Kierownik USC w Dęblinie pouczył dodatkowo, że skarżący w każdym czasie będzie mógł wystąpić z nowym należycie uzasadnionym wnioskiem w tej sprawie.
W piśmie z dnia 27 marca 2023 r. skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na bezczynność Burmistrza Miasta Dęblin polegającą na pozostawieniu bez rozpoznania wniosku o wykonanie do celów genealogicznych, dla potrzeb własnych, reprodukcji wskazanego we wniosku aktu stanu cywilnego.
Prawomocnym postanowieniem z dnia 5 lipca 2023 r., sygn. akt III SAB/Lu 12/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odrzucił skargę na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej "p.p.s.a."). W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, że skarżący nie wyczerpał trybu przedsądowego (nie wniósł środka zaskarżenia w postaci ponaglenia służącego w postępowaniu administracyjnym).
W dniu 29 sierpnia 2023 r. (data wpływu do organu) skarżący wniósł do Wojewody Lubelskiego ponaglenie zarzucając Burmistrzowi Miasta Dęblin rażącą bezczynność polegającą na niezakończeniu postępowania wydaniem w terminie decyzji administracyjnej.
Wojewoda Lubelski nie podzielił zarzutu skarżącego o bezczynności i w postanowieniu z dnia [...] 2023 r., nr [...] – wydanym na podstawie art. 37 § 5 i 6 k.p.a. – stwierdził, że brak jest przesłanek do uznania, że Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w D., prowadzący sprawę w przedmiocie wydania i przesłania kopii aktu małżeństwa żądanego przez skarżącego, dopuścił się bezczynności, czy też przewlekłości w przeprowadzonym postępowaniu.
W skardze na powyższe postanowienie Wojewody Lubelskiego z dnia [...] 2023 r. skarżący domagał się uchylenia tego orzeczenia w całości.
Prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 17 stycznia 2024 r. sygn. akt III SA/Lu 687/23 skarga została uznana za niedopuszczalną. Z tego względu odrzucono ją na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
W skardze z dnia 16 lutego 2024 r. skarżący wywiódł, że Burmistrz Miasta Dęblin dopuścił się bezczynności w sprawie dotyczącej załatwienia wniosku o wykonanie do celów genealogicznych reprodukcji przedmiotowego aktu stanu cywilnego. W uzasadnieniu skargi podniesiono m.in., że pozostawienie przez organ wniosku bez rozpoznania ze względu na niewykazanie przez skarżącego interesu prawnego świadczy o rażącym naruszeniu przepisów k.p.a. W tej materii skarżący argumentował, że powołane przez niego przepisy prawa umożliwiają każdemu dostęp do żądanego aktu. Zatem "każdy" nie ma obowiązku wykazywania interesu prawnego. Odmienna interpretacja przepisów dokonana przez organ wskazuje na istnienie zagadnienia o charakterze merytorycznym. Zatem nie można mówić – jak czyni to organ - brakach formalnych wniosku. Ponadto organ nie wyjaśnił dlaczego nie wydał odmownej decyzji administracyjnej ograniczając się tylko do pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Tym samym uniemożliwiono skarżącemu odwołanie się od "negatywnej decyzji administracyjnej", której w istocie nie ma i w tej sytuacji skarżący nie ma "czego zaskarżyć".
Skarżący wniósł m. in. o nałożenie na organ obowiązku merytorycznego rozpoznania wniosku oraz do wydania decyzji administracyjnej (w sytuacji, gdy organ uzna wniosek za niezasadny).
W odpowiedzi na skargę Burmistrz Miasta Dęblin wniósł o jej oddalenie wskazując, że w piśmie z dnia 17 stycznia 2023 r. udzielono skarżącemu wyczerpujących wyjaśnień będących odpowiedzią na wniosek z dnia 11 stycznia 2023 r. Zdaniem organu, zarzut o bezczynności jest niezasadny w sytuacji, kiedy podjęte zostały także inne czynności w celu rozpatrzenia tego wniosku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Tytułem wstępu należy wyjaśnić, że sprawa została rozpoznana w postępowaniu uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm., dalej "p.p.s.a.") sprawa może być rozpoznana w tym trybie, jeżeli przedmiotem skargi jest bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania.
Stosownie do art. 3 § 2 pkt 8 p.p.s.a. kontrola ta obejmuje orzekanie w sprawach skarg na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1- 4. W tym zakresie przedmiotem sądowej kontroli nie jest określony akt lub czynność organu administracji, lecz ich brak w sytuacji, gdy organ miał obowiązek podjąć działanie w danej formie i w określonym przez prawo terminie. Powyższe determinuje zakres kontroli sądu, sprowadzającej się w tym wypadku do oceny, czy sprawa podlega załatwieniu przez organ w drodze określonego przez ustawodawcę aktu administracyjnego lub czynności i czy organ pozostaje w zwłoce w rozpatrzeniu wniosku strony.
Na pozostawienie podania bez rozpoznania (art. 64 § 2 k.p.a.) przysługuje skarga na bezczynność organu, stosownie do art. 3 § 2 pkt 8 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tak NSA w uchwale z dnia 3 września 2013 r. sygn. I OPS 2/13).
Na podstawie art. 149 § 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1- 4 albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a:
1) zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności;
2) zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa;
3) stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania.
W § 1a powołany przepis stanowi, że jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa. W razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części na zasadzie art. 151 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 53 § 2b p.p.s.a. skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania można wnieść w każdym czasie po wniesieniu ponaglenia do właściwego organu. Złożenie ponaglenia wywiera skutek wyczerpania przez stronę przysługujących jej środków zaskarżenia (art. 52 § 1 p.p.s.a.), a tym samym umożliwia skuteczne wniesienie skargi na bezczynność organu pozostającego w zwłoce i niepodejmującego w ustawowym terminie aktów wymienionych w art. 3 § 2 pkt 1 - 3 p.p.s.a. W sprawach skarg na przewlekłość i bezczynność nie ma znaczenia, jaki okres upłynął pomiędzy ponagleniem wniesionym w trybie art. 37 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, dalej "k.p.a."), a skargą do sądu administracyjnego. Warunkiem formalnym skargi jest bowiem wyłącznie złożenie takiego ponaglenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 października 2013 r., sygn. I OZ 893/13).
W niniejszej sprawie skarżący przed wniesieniem skargi skierował do organu wyższego stopnia (Wojewody Lubelskiego) ponaglenie z dnia 29 sierpnia 2023 r. (data wpływu do tego organu) zarzucając Burmistrzowi Miasta Dęblin rażącą bezczynność polegającą na niezakończeniu postępowania wydaniem w terminie decyzji administracyjnej.
Powyższe oznacza, że skarga była dopuszczalna i mogła być merytorycznie zbadana przez Sąd.
Zgodnie z art. 35 § 3 k.p.a., załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego powinno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowanej - nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania, zaś w postępowaniu odwoławczym - w ciągu miesiąca od dnia otrzymania odwołania.
Stosownie do art. 36 § 1 k.p.a. o każdym przypadku niezałatwienia sprawy w terminie organ administracji publicznej jest obowiązany zawiadomić strony, podając przyczyny zwłoki, wskazując nowy termin załatwienia sprawy oraz pouczając o prawie do wniesienia ponaglenia.
Pojęcie bezczynności organu zostało zdefiniowane w art. 37 § 1 pkt 1 k.p.a. W myśl tego przepisu mamy do czynienia z bezczynnością, jeżeli nie załatwiono sprawy w terminie określonym w art. 35 lub przepisach szczególnych ani w terminie wskazanym zgodnie z art. 36 § 1.
Za bezczynność organu administracji publicznej należy zatem uznać taki stan postępowania, w którym organ administracji publicznej prowadzący postępowanie narusza obowiązujący w tym postępowaniu termin załatwienia sprawy administracyjnej albo termin ustalony zgodnie z art. 36 § 1. Stwierdzenie bezczynności organu administracji publicznej może nastąpić po bezspornym ustaleniu, że organ ten nie załatwił sprawy w terminie. Przyczyny, z powodu których nastąpiło przekroczenie terminu załatwienia sprawy, są nieistotne dla stwierdzenia bezczynności organu. Nie ma zatem znaczenia, czy organ administracji publicznej nie podjął żadnych czynności w sprawie lub wprawdzie prowadził postępowanie, ale nie załatwił sprawy w terminie (por. wyrok NSA z dnia 17 marca 2016 r. sygn. I OSK 2567/15). W literaturze i judykaturze przyjmuje się, że bezczynność organu administracji publicznej zachodzi wówczas, gdy w prawnie określonym terminie organ nie podejmie żadnych czynności w sprawie lub gdy wprawdzie prowadził postępowanie w sprawie, jednakże – mimo istnienia ustawowego obowiązku – nie zakończył go wydaniem stosownego aktu lub nie podjął czynności (por. T. Woś (w:) T. Woś (red.), H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, kom. do art. 3, WK 2016 i powołane tam orzecznictwo). Dla dopuszczalności skargi na bezczynność nie ma znaczenia okoliczność, z jakich powodów określony akt (decyzja, postanowienie lub inny akt) nie został podjęty lub czynność nie została dokonana, a w szczególności, czy bezczynność organu spowodowana została zawinioną lub niezawinioną opieszałością organu w ich podjęciu lub dokonaniu, czy też wiąże się z przeświadczeniem organu, że stosowny akt lub czynność w ogóle nie powinna zostać dokonana.
Przedmiotem sądowej kontroli w sprawie ze skargi na bezczynność nie jest zatem określony akt lub czynność organu administracji, lecz ich brak w sytuacji, gdy organ miał obowiązek podjąć działanie w danej formie i w określonym przez prawo terminie (zob. wyrok NSA z dnia 12 października 2017 r. sygn. akt II GSK 2645/17).
Celem skargi na bezczynność jest doprowadzenie do wydania przez organ aktu lub podjęcia czynności, bez przesądzenia o treści czy skutkach tych działań.
Powyższe oznacza, że rozstrzygając sprawę dotyczącą bezczynności organu, Sąd ogranicza się jedynie do skontrolowania, czy organ rzeczywiście nie podjął działania, do którego był zobowiązany. Poza zakresem kontroli Sądu pozostaje natomiast prawidłowość czynności załatwiających zgłoszone żądanie. Mówiąc inaczej, Sąd nie bada merytorycznej i procesowej poprawności czynności, a bierze pod uwagę jedynie sam fakt, czy w danej sprawie została dokonana czynność lub czy z innych powodów organowi nie można zarzucić stanu bezczynności.
W tym stanie rzeczy przedmiotem kontroli w rozpoznawanej sprawie nie mogła być czynność organu z dnia 15 marca 2023 r. o pozostawieniu wniosku skarżącego bez rozpoznania. W tym miejscu należy przypomnieć, że skarżący domagał się wydania kopii aktu małżeństwa z [...] r. A. B. i T. S., a swoim wniosku powoływał się na przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 1378, dalej jako: "p.a.s.c." lub "ustawa").
Z uwagi na charakter sporu prowadzonego w sprawie wyjaśnić należy, że w myśl art. 2 ust. 3 p.a.s.c. aktem stanu cywilnego jest wpis o urodzeniu, małżeństwie albo zgonie w rejestrze stanu cywilnego wraz z treścią późniejszych wpisów wpływających na treść lub ważność tego aktu. Czynności z zakresu rejestracji stanu cywilnego innych niż akty stanu cywilnego dokonuje się w formie decyzji administracyjnej albo czynności materialno-technicznej (art. 2 ust. 5). Odmowa dokonania czynności z zakresu rejestracji stanu cywilnego następuje w formie decyzji administracyjnej (art. 2 ust. 6 p.a.s.c.).
Według art. 28 ust. 1 p.a.s.c. akty stanu cywilnego oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego kierownik urzędu stanu cywilnego przechowuje przez okres: 1) 100 lat - akty urodzenia oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego dotyczące aktu urodzenia; 2) 80 lat - akty małżeństwa, akty zgonu oraz akta zbiorowe rejestracji stanu cywilnego dotyczące aktu małżeństwa i aktu zgonu.
W myśl art. 128 ust. 1 ustawy kierownik urzędu stanu cywilnego przekazuje do właściwych archiwów państwowych księgi stanu cywilnego prowadzone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy wraz z aktami zbiorowymi rejestracji stanu cywilnego oraz skorowidzami alfabetycznymi po upływie 100 lat od zamknięcia księgi urodzeń, a po upływie 80 lat od zamknięcia księgi małżeństw i księgi zgonów. Jeżeli w księdze stanu cywilnego była prowadzona więcej niż jedna księga stanu cywilnego, termin jej przechowywania jest liczony od daty zamknięcia ostatniej księgi stanu cywilnego prowadzonej w danej księdze.
Stosownie do art. 130 ust. 4 p.a.s.c., akty stanu cywilnego sporządzone w księgach stanu cywilnego prowadzonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, po upływie okresów, o których mowa w art. 128 ust.1 i 1a, nie podlegają przeniesieniu do rejestru stanu cywilnego. Udostępnianie ich oraz akt zbiorowych rejestracji stanu cywilnego lub skorowidzów alfabetycznych przez kierownika urzędu stanu cywilnego przed przekazaniem księgi stanu cywilnego do właściwego archiwum państwowego odbywa się na zasadach określonych w ustawie z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach (Dz. U. z 2020 r. poz. 164).
W świetle art. 130 ust. 5 ustawy osobie uprawnionej do otrzymania odpisu można umożliwić nieodpłatnie wykonanie fotokopii aktu stanu cywilnego sporządzonego w księdze stanu cywilnego prowadzonej przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, jeżeli jej wykonanie nie zagraża trwałości księgi i zawartych w niej aktów stanu cywilnego. Fotokopia aktu stanu cywilnego nie ma mocy dokumentu urzędowego.
Podmiotem ustawowo uprawnionym jest – jak stanowi wyliczenie zawarte w art. 45 ust. 1 ustawy – osoba, której akt dotyczy, jej małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy, opiekun, osoba, która wykaże się interesem prawnym, sąd, prokurator, organizacja społeczna, działająca zgodnie z celami statutowymi, organ administracji publicznej, organy wymienione w art. 5a ust. 1 ustawy oraz Służba Ochrony Państwa, Policja, Straż Graniczna i Służba Więzienna a także Żandarmeria Wojskowa w zakresie niezbędnym do realizacji ustawowych zadań tych organów i służb.
Z przepisu art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym (Dz. U. z 2020 r. poz. 164 z późn. zm., dalej jako "u.n.z.a") wynika, że każdemu przysługuje prawo dostępu do materiałów archiwalnych. W ust. 2 tego przepisu wskazano, że podmioty, o których mowa w art. 22 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 2, są obowiązane udostępniać: 1) materiały archiwalne w oryginale, w szczególności w ich pierwotnej wersji językowej lub w pierwotnym formacie plików cyfrowych, bądź w postaci lub w formacie nadanych przez podmiot zobowiązany w celu długotrwałego przechowywania i odczytu treści tych materiałów; 2) reprodukcje materiałów archiwalnych.
Ograniczenia w prawie dostępu do materiałów archiwalnych wskazuje art. 16b u.n.z.a.
Stosownie do art. 16b ust. 1, dostęp do materiałów archiwalnych podlega ograniczeniu w zakresie i na zasadach określonych w przepisach: o ochronie informacji niejawnych, o ochronie innych tajemnic ustawowo chronionych oraz ze względu na ochronę: dóbr osobistych, danych osobowych i ze względu na potrzebę zachowania integralności składników państwowego zasobu archiwalnego zagrożonego uszkodzeniem, zniszczeniem lub utratą.
Zgodnie z art. 16b ust. 2, materiały archiwalne podlegają udostępnianiu nie wcześniej niż w przypadku:
1) aktów stanu cywilnego lub ksiąg stanu cywilnego, od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło odpowiednio sporządzenie aktu lub zamknięcie księgi, dotyczących: urodzeń – po 100 latach, małżeństw i zgonów – po 80 latach;
2) indywidualnej dokumentacji medycznej – po 100 latach od sporządzenia ostatniego wpisu;
3) aktów notarialnych i dokumentacji ksiąg wieczystych wraz z urządzeniami ewidencyjnymi – po 70 latach od sporządzenia aktu lub składnika dokumentacji;
4) dokumentacji spraw sądowych i postępowań dochodzeniowych – po 70 latach od uprawomocnienia się orzeczenia lub zakończenia postępowania;
5) ewidencji ludności – po 30 latach od jej wytworzenia;
6) dokumentacji osobowej i płacowej pracodawców – po 50 latach od ustania stosunku pracy.
W art. 16b ust. 3 u.n.z.a. ustawodawca wskazał, że ograniczeń określonych w:
1) ust. 1 pkt 2 i 3 nie stosuje się, jeżeli zainteresowany posiada szczególne uprawnienia albo realizuje cele korzystające ze szczególnej ochrony prawnej, które to uprawnienia lub cele są nadrzędne w stosunku do tych ograniczeń;
2) w ust. 2 nie stosuje się do udostępnienia uprawnionym do dostępu do danych zawartych w tych materiałach.
W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje pogląd, że nieprawidłowa jest taka interpretacja wskazanych wyżej przepisów ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego, która kwestię udostępniania posiadanych przez urzędy stanu cywilnego materiałów (aktów stanu cywilnego dotyczących urodzeń, małżeństw i zgonów) utożsamia z okresem ich przechowywania w urzędzie stanu cywilnego. Zatem należy przyjąć, że z art. 130 ust. 4 p.a.s.c. wynika jednoznaczny obowiązek kierownika urzędu stanu cywilnego udostępniania materiałów archiwalnych w postaci aktów stanu cywilnego po upływie okresów wskazanych w art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. We wspomnianym ostatnio przepisie mowa jest jedynie o ich przechowywaniu, a to pozwala przyjąć, że przepis ten reguluje zasady udostępnienia materiałów o tyle, że wskazuje na podmiot odpowiedzialny za ich udostępnienie. Nie stanowi jednak podstawy do uznania, że brak upływu okresu przechowywania aktów stanu cywilnego ze względu chociażby na prowadzenie więcej niż jednej księgi stanu cywilnego w danej księdze stanu cywilnego, uniemożliwia udostępnienie tych ksiąg, dla których upłynął okres 100 lat w przypadku księgi urodzeń i 80 lat w przypadku księgi małżeństw lub zgonów.
W świetle powyższych rozważań interpretacja art. 130 ust. 4 p.a.s.c. w związku z art. 128 ust. 1 i 1a p.a.s.c. musi odbywać się w świetle ogólnej zasady powszechnego dostępu do materiałów archiwalnych określonej w art. 16a ust. 1 ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Przepisy tejże ustawy stanowią lex specialis względem unormowań p.a.s.c. w zakresie, w jakim określają one co jest materiałem archiwalnym, oraz na jakich zasadach i w jakich formach odbywa się udostępnianie takich materiałów (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 stycznia 2019 r., sygn. akt II OSK 417/17 oraz dnia 1 marca 2023 r., sygn. akt II OSK 192/22).
Podobny pogląd zaprezentowano w nowszym wyroku NSA z dnia 14 lutego 2024 r. sygn. II OSK 1243/21 wydanym po rozpoznaniu skargi kasacyjnej i uchyleniu wyroku WSA w Białymstoku z dnia 9 marca 2021 r. sygn. II SA/Bk 163/21. Powyższe oznacza, że powoływanie się przez Kierownika USC w Dęblinie na nieaktualne obecnie stanowisko wyrażone we wspomnianym wyroku WSA w Białymstoku z dnia 9 marca 2021 r. nie było więc uzasadnione.
Skład orzekający WSA w Lublinie w pełni podziela zaprezentowany w wyżej wymienionych wyrokach NSA - z dnia 22 stycznia 2019 r. sygn. II OSK 417/17, z dnia 1 marca 2023 r. sygn. II OSK 192/22, z dnia 14 lutego 2024 r. sygn. II OSK 1243/21 - sposób wykładni wyżej wskazanych przepisów ustawy p.a.s.c. Analogiczne zresztą stanowisko, które trzeba zaakceptować, zajął WSA w Lublinie w wyroku z dnia 9 listopada 2023 r. sygn. akt III SA/Lu 447/23 i ostatnio w wyroku z dnia 30 kwietnia 2024 r. sygn. III SA/Lu 184/24.
Powyższe oznacza, że w realiach rozpoznawanej sprawy trafne okazały się zarzuty skargi wskazujące na bezczynność organu w sprawie wywołanej wnioskiem dotyczącym udostępnienia aktu małżeństwa zawartego w [...] r. celem wykonania fotokopii, skanu lub kserokopii tego aktu. Oceny tej nie zmienia okoliczność, że w stosunkowo krótkim czasie od dnia złożenia wniosku z dnia 11 stycznia 2023 r. skarżącego poinformowano w piśmie z dnia 17 stycznia 2023 r. o powodach odmowy wykonania kopii aktu i ostatecznie zdecydowano się na pozostawienie przedmiotowego wniosku bez rozpoznania (o czym zawiadomiono skarżącego pismem datowanym 15 marca 2023 r. i doręczonym w dniu 21 marca 2023 r. – k. 16 akt adm.). Z akt sprawy wynika, że nie udostępniono bowiem skarżącemu żądanego aktu i nie podjęto w tej sprawie czynności materialno-technicznej, ani też nie wydano odmownej decyzji administracyjnej.
Mając na uwadze powyższe rozważania, w punkcie I wyroku Sąd zobowiązał organ do rozpoznania wniosku skarżącego z dnia 11 stycznia 2023 r. - w terminie 30 dni od daty doręczenia prawomocnego wyroku wraz z aktami sprawy.
Uwzględnienie skargi na bezczynność organu polega nie tylko na zobowiązaniu organu do wydania w określonym terminie aktu. Jak wcześniej wykazano w myśl art. 149 § 1a p.p.s.a. sąd jednocześnie stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa.
W ocenie Sądu, stwierdzona bezczynność organu nie miała charakteru rażącego. W tej sytuacji Sąd stwierdził, że bezczynność nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa, o czym orzeczono w punkcie II wyroku.
Rażącym naruszeniem prawa, w rozumieniu art. 149 § 1a p.p.s.a., jest bowiem stan, w którym bez żadnej wątpliwości i wahań można powiedzieć, że naruszono prawo w sposób oczywisty (por. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2012 r., sygn. I OSK 675/12). Oceniając, czy naruszenie prawa jest rażące, należy uwzględnić nie tylko proste zestawienie terminów rozpoczęcia postępowania i jego zakończenia, względnie braku zakończenia, lecz także warunkowane okolicznościami materialnoprawnymi sprawy czynności, jakie powinien podjąć organ dążąc do merytorycznego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Rażącym naruszeniem prawa jest naruszenie, które nosi cechy oczywistej i wyraźnej sprzeczności z obowiązującym prawem, niepozwalające na zaakceptowanie w demokratycznym państwie prawa i wywołujące dotkliwe skutki społeczne lub indywidualne (por. B. Adamiak i J. Borkowski, Komentarz do kodeksu postępowania administracyjnego, Warszawa 1998 r., s. 808-812). Kwalifikacja naruszenia jako rażącego musi posiadać pewne dodatkowe cechy w stosunku do stanu określanego jako zwykłe naruszenie.
Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. W związku z tym Sąd nie podzieli stanowiska skarżącego, który twierdził, po pierwsze że niewydanie decyzji przez Kierownika USC w Dęblinie na podstawie art. 104 k.p.a. w przypadku, gdy odmawiał on wydania kopii aktu stanu cywilnego było bezczynnością organu administracyjnego i rażącym naruszeniem przepisów k.p.a., a po drugie, że odmowa wydania kopii aktu stanu cywilnego w formie pozostawienia wniosku bez rozpoznania na podstawie art. 64 § 2 k.p.a. świadczyła o rażącym naruszeniu prawa.