III SA/Wr 97/25

III SA/Wr 97/25 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2025-07-03
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-03-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Anetta Chołuj
Kamila Paszowska-Wojnar /sprawozdawca/
Magdalena Jankowska-Szostak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak, Sędziowie Sędzia WSA Anetta Chołuj, Sędzia WSA Kamila Paszowska-Wojnar (sprawozdawca), , Protokolant Starszy specjalista Katarzyna Dziok, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 3 lipca 2025 r. sprawy ze skargi D. R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 stycznia 2025 r. nr UP-36/2025 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 listopada 2024 r. nr 2311/2024.
Uzasadnienie
D. R. (dalej: skarżący, strona skarżąca) wnioskiem z dnia 24 września 2024 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ, ZUS, Zakład) o umorzenie należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okres od marca do grudnia 2023 r.
We wniosku złożonym przez pełnomocnika skarżącego (matkę), wskazano, że nie opłacał on składek, ponieważ jego stan zdrowia nie był dobry. Podano, że skarżący cierpiał na [...] i [...], nie zdając sobie sprawy z tego, że powinien poddać się leczeniu. Zdaniem matki, było to powodem braku zamknięcia pozarolniczej działalności gospodarczej pomimo jej nieprowadzenia.
Na wezwanie organu przedłożono oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, do oświadczenia załączono także zaświadczenia lekarskie. Z powyższego oświadczenia wynika, że skarżący ma [...] lat, jest kawalerem, nie pracuje zarobkowo, nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych ani społecznych, nie posiada dochodów z innego źródła ani nie korzysta z żadnych form pomocy. Nie posiada także wydatków związanych z utrzymaniem, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Ciążą na nim zobowiązania pieniężne w instytucjach oraz inne zobowiązania w kwotach kolejno 1.233,95 zł, 1.475,68 zł oraz 81,20 zł, które egzekwowane są w drodze zajęcia konta bankowego. Nie posiada także majątku nieruchomego, ruchomego ani innych praw majątkowych oraz wierzytelności. Wskazano, że skarżący obecnie przebywa w stacjonarnej placówce C., a pobyt w placówce zakończy się w kwietniu 2027 r. W placówce tej skarżący przebywa ze względu na swoją sytuację zdrowotną – [...], [...] i [...], które spowodowały utratę kontroli nad swoim życiem oraz zaniedbania. Zaniedbaniem takim było niewyrejestrowanie działalności gospodarczej pomimo jej nieprowadzenia i przebywania na leczeniu w placówce M. we W.
Decyzją z dnia 19 listopada 2024 r. nr 2311/2024 organ odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę ubezpieczoną będącą równocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie 11.699,57 zł (składki na ubezpieczenia społeczne wraz z odsetkami: 3.655,95 zł, składki na ubezpieczenie zdrowotne wraz z odsetkami: 8.043,62 zł).
W uzasadnieniu decyzji Zakład w pierwszej kolejności stwierdził, że nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone tj. należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu.
Organ wyliczył informacje podane przez pełnomocnika strony skarżącej w oświadczeniu oraz podał, że skarżący figuruje w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców jako właściciel samochodu osobowego [...] z [...] r. o wartości niewystarczającej do dokonania zastawu.
Zakład zestawił sytuację skarżącego z przesłankami całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 497 ze zm., dalej: u.s.u.s.), stwierdzając, że z przyczyn oczywistych nie zachodzi przesłanka z pkt 1 tego przepisu; nie zachodzą przesłanki z pkt 2, 4, 4a, 4b i 4c. W ramach egzekucji administracyjnej Zakład dokonał zajęcia rachunku bankowego w S., V. Bank oraz I. Zakład nie wyczerpał okresu i możliwości przymusowego dochodzenia należności, postępowanie egzekucyjne jest dalej prowadzone, a Naczelnik Urzędu Skarbowego lub komornik nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zdaniem organu nie można również stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, bowiem ocena w tym przedmiocie należy wyłącznie do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne. W związku z powyższym, Zakład skonkludował, że nie zachodzą także okoliczności wskazane w pkt 3,5 lub 6 wskazanego przepisu.
Następnie ZUS, analizując możliwość umorzenia należności z tytułu składek pomimo ich całkowitej nieściągalności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 141 poz. 1365, dalej: rozporządzenie MGPiPS), podniósł, że w przypadku zastosowania tych przepisów należy brać pod uwagę m.in. to, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych oraz czy trudności mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Odnosząc powyższe do sytuacji skarżącego, ZUS stanął na stanowisku, że okoliczności przebywania w placówce leczniczej mają wpływ na sytuację skarżącego, jednak są one jedynie konsekwencją podejmowanych przez skarżącego decyzji i działań, w wyniku których strona leczy [...]. Nie negując wystąpienia po stronie skarżącego trudnej sytuacji zdrowotnej, Zakład stwierdził, że fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu schorzeń przewlekłych nie jest samoistną przesłanką do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy, gdyż może ona stanowić przesłankę dopiero wtedy gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Strona nie przedstawiła zaś żadnego dokumentu stwierdzającego całkowitą i trwałą niezdolność do pracy orzeczoną na stałe. Dalej ZUS stwierdził, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że sytuacja życiowa skarżącego ma charakter definitywny, bowiem skarżący jest w wieku aktywności zawodowej, a leczenie w ośrodku jest okolicznością przemijającą, co daje pozytywną prognozę oraz możliwości spłaty zaległości w przyszłości, po odbyciu leczenia. Umorzenie należności organ uznał za działanie przedwczesne, które naruszyłoby interes publiczny w skutek przyznania nieuzasadnionej preferencji osobie zobowiązanej względem innych podmiotów. Zatem w ocenie organu nie można było stwierdzić wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia MGPiPS. Natomiast przesłanka z pkt 2 nie ma zastosowania, ponieważ strona nie prowadzi już działalności gospodarczej.
W dniu 9 grudnia 2024 r. strona skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Zaskarżoną decyzją z dnia 17 stycznia 2025 r. (nr UP-36/2025) organ, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572 ze zm., dalej: k.p.a.), w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję z dnia 19 listopada 2024 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
W uzasadnieniu Zakład podtrzymał stanowisko wyrażone w decyzji podlegającej ponownemu rozpoznaniu, wskazując dodatkowo, że skarżący od dnia 1 maja 2024 r. nie posiada tytułu ubezpieczenia w ZUS.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję, matka skarżącego - będąca jednocześnie jego pełnomocnikiem -wniosła o umorzenie składek. Uzasadniając podniosła, że syn nie posiada żadnego majątku, z którego mógłby zaspokoić należności ZUS. Wskazała, że należące do niego auto sprzedała za kwotę 1.200 zł (przedkładając umowę kupna-sprzedaży pojazdu z dnia 17 października 2024 r.), a z pieniędzy ze sprzedaży pokryła zaległe płatności z tytułu ubezpieczenia pojazdu. Odnosząc się do dokumentów złożonych w postępowaniu przed organem rentowym, podkreśliła, że jej syn od ponad [...] lat jest leczony w związku z [...], w związku z czym obecnie przebywa w ośrodku stacjonarnym i po raz pierwszy istnieje realna szansa na jego wyleczenie z [...]. Matka skarżącego argumentowała, że powrót do życia poza ośrodkiem jest bardzo trudnym procesem, dlatego prosi o umorzenie synowi zaległych należności, tak by po wyjściu z ośrodka mógł rozpocząć normalne życie. Wyraziła obawę, że sytuacja, w której potencjalnie zarobione środki zostaną zajęte przez komornika na rzecz ZUS, spowoduje, że syn ponownie zachoruje na [...] i wróci do [...]. Sama zaś nie ma możliwości spłacić dług za syna, ponieważ z powodu stanu zdrowia nie pracuje, a na utrzymaniu ma obecnie troje dzieci – dwoje w wieku szkolnym i studiującego syna.
W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie w dniu 3 lipca 2025 r. stawiła się pełnomocnik strony skarżącej – matka skarżącego J. R. Podtrzymała wszelkie twierdzenia zawarte w skardze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.
Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 572), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - dalej: p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Przedmiotem niniejszego postępowania jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiające stronie skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od marca do grudnia 2023 r.
Sąd, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji ZUS oraz decyzji ją poprzedzającej stwierdził naruszenie przepisów prawa skutkujące koniecznością ich uchylenia.
Wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana na podstawie przedstawionych przez organ akt administracyjnych. Orzekanie na podstawie akt sprawy oznacza, iż sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagę okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia (por.: wyrok NSA z 12.03.2024 r., III OSK 4835/21, CBOSA).
Analiza akt administracyjnych sprawy doprowadziła Sąd do przekonania, iż wyrażona w wydanych rozstrzygnięciach ocena niektórych przesłanek umorzenia zaległych należności została przeprowadzona przez organ w sposób nieprawidłowy.
Jak stanowi przepis art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek, przez co należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego przepisu. W art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wymieniono przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Ma to miejsce w przypadkach, kiedy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn o których mowa w art.13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienie w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Jest to zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Przedstawione przez organ uzasadnienie w zakresie powyższych przesłanek Sąd uznaje za prawidłowe.
Natomiast w orzecznictwie podkreśla się, że przy umarzaniu nieopłaconych przez nich należności nie stosuje się wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz zawsze ocenia się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej (por. wyroki NSA: z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 21 stycznia 2009 r., II GSK 650/08; z 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09; z 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13; z 9 kwietnia 2015 r., II GSK 406/14).
Oceniając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, Sąd miał również na uwadze, że przywołane przepisy normujące umarzanie należności z tytułu składek, tj. zarówno przepis ust. 2, jak i ust. 3a art. 28 omawianej ustawy, posługują się sformułowaniem "mogą być", a to oznacza, że regulacje te należą do sfery uznania administracyjnego. Prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje zatem organowi. Może on - ale nie musi - umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania wskazanej ulgi. Podkreślić jednak należy, że uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności. Przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym ZUS obowiązany jest do wnikliwej i rzetelnej analizy całokształtu okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero tak przeprowadzona, gruntowna analiza stanu faktycznego sprawy, stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Tym samym, sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona w tym znaczeniu, że Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja organu administracji. Innymi słowy, o tym, czy składki (odsetki) powinny być umorzone czy też nie, rozstrzyga nie Sąd, lecz Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który, jak zaznaczono powyżej, może je umorzyć ale nie musi.
W orzecznictwie wskazuje się jednak, że decyzja taka podlega jednak pełnej kontroli sądowej. Ustawodawca nie pozostawił Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych całkowitej swobody co do wyboru rozstrzygnięcia, ani też nie zezwolił na dowolność. Swoboda wyboru rozstrzygnięcia zawarta jest w granicach ściśle określonych przepisami prawa, które precyzują przesłanki umorzenia (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Ograniczeniami swobody uznania administracyjnego są przesłanki sformułowane w art. 28 u.s.u.s. i w § 3 rozporządzenia. W sytuacji, gdy strona wykaże, że istnieją ustawowe przesłanki umorzenia, aby uniknąć dowolności decyzji, organ musi wykazać przyczyny, dla których, mimo istnienia tych przesłanek, odmówił umorzenia, a w wywodach tych musi rozważyć zarówno ważny interes osoby zobowiązanej, jak i interes publiczny. W sprawach dotyczących umorzenia składek konieczne jest także stosowanie zasady zawartej w art. 7 k.p.a., ustanawiającej obowiązek uwzględnienia przy orzekaniu zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywatela. Zatem w sprawach dotyczących umorzenia składek interes społeczny nie może być rozumiany wąsko, wyłącznie jako dbałość o finanse ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z 21 lutego 2007 r., II GSK 301/06). Użyty w art. 28 ust. 1 i ust. 3a zwrot "składki mogą być umarzane" w sytuacjach określonych w tych przepisach należy rozumieć jako sprecyzowanie uprawnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do umorzenia składek, z którego wynika przede wszystkim, że w innych sytuacjach Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie ma prawa składek umarzać. Jednak ustalenie istnienia przesłanek umorzenia określonych w ustawie lub rozporządzeniu nie pozwala na podjęcie decyzji odmownej z powołaniem się wyłącznie na uznanie administracyjne, bowiem każde takie rozstrzygnięcie podjęte bez wnikliwej analizy obu omawianych interesów będzie naruszać art. 7 k.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyjaśniał, że interes publiczny nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspakajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki NSA z 25 czerwca 2003 r., III SA 3118/01, POP 2004/4/77; z 20 marca 2007 r., II GSK 345/06; z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08; z 8 lipca 2015 r., II GSK 1502/14). Jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, że opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r., II GSK 349/09).
Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznanej sprawy, Sąd zauważa, że przy wydawaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia ZUS lakonicznie i pobieżnie potraktował aktualną sytuację materialną i zdrowotną skarżącego w kontekście art. 28 ust. 3b u.s.u.s. oraz § 3 pkt 1 rozporządzenia. Powyższe okoliczności, związane ze szczególną sytuacją życiową skarżącego - zwłaszcza zdrowotną i majątkową – nie zostały właściwie i kompleksowo ocenione przez Zakład.
Trzeba w tym miejscu wskazać, że przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. daje organowi możliwość uwzględnienia innych przesłanek umorzenia w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności te mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w rozporządzeniu. Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Wymieniony w cytowanym przepisie katalog przesłanek stanowi katalog otwarty, na co wskazuje użyty przez ustawodawcę w przepisie zwrot "w szczególności". Oznacza to możliwość umorzenia zaległości składkowych również w sytuacji, gdy nie zachodzi żaden z przypadków wymienionych w rozporządzeniu, ale istnieje przesłanka ważnego interesu zobowiązanego, który ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Przy wydawaniu decyzji w sprawie umorzenia należności – jak już wcześniej wspomniano – organ ograniczony jest jedynie obowiązkiem wyważenia interesu prywatnego wnioskodawcy z interesem publicznym rozumianym szeroko.
Zdaniem Sądu orzekając o odmowie umorzenia należności z tytułu składek w rozpoznawanej sprawie, nie dochował staranności przy ocenie zaistnienia przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS, na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.
Zdaniem Sądu, w szczególnej sytuacji w jakiej znalazł się skarżący (będąc osobą względnie młodą ale od wielu lat [...] i znajdującą się w ośrodku leczenia [...], w którym ma przebywać łącznie 3 lata), rozpatrzenie sprawy wymagało między innymi wyłożenia i analizy przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS, pod kątem skutków, jakie może dla skarżącego pociągnąć za sobą obowiązek spłaty stale rosnącego zobowiązania wobec ZUS (odsetki), w przypadku kiedy zakończy on leczenie [...] z powodzeniem i w początek swojego "nowego" życia wejdzie z długami publicznoprawnymi w znacznej wysokości, nie posiadając przy tym żadnego majątku, ani możliwości wsparcia finansowego ze strony rodziny.
Natomiast zawarte w wydanych w kontrolowanym postępowaniu rozstrzygnięciach uzasadnienie w zakresie przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS, jest zbyt lakoniczne oraz nie odnosi się do istoty problemu. W niniejszej sprawie Zakład, jako punkt odniesienia do oceny udokumentowanej w aktach sytuacji życiowej i zdrowotnej skarżącego, przyjął bowiem, że skarżący:
1) ponosi konsekwencję własnych decyzji, skutkujących [...];
2) nie przedłożył orzeczenia o całkowitej i trwałej niezdolności do pracy orzeczonej na stałe.
W odniesieniu do pierwszego stwierdzenia organu, Sąd pragnie wskazać, że zostało ono poprzedzone wywodem dotyczącym tego, jakie okoliczności "między innymi należy brać pod uwagę", wymieniając przy tym rozważenie, czy spłata należności w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych. Organ wskazał także, że skarżący nie posiada aktualnie tytułu do ubezpieczenia, nie pobiera zasiłków, przebywa od kwietnia 2024 r. w placówce leczenia [...] oraz nie ponosi wydatków związanych z utrzymaniem. Powyższą sytuację życiową skarżącego organ podsumował stwierdzając, że pobyt w placówce leczenia [...] ma wpływ na obecną sytuację skarżącego, jednak jest on konsekwencją podejmowanych przez niego decyzji i działań.
Sąd zwraca uwagę, iż organ, oceniając w ten sposób ciężką sytuację, w jakiej znalazł się skarżący, zdaje się nie zauważać, że w aktach sprawy znajdują się zaświadczenia z różnych jednostek leczniczych, z których wynika, że skarżący będący na dzień orzekania w wieku [...] lat, już [...] lat temu wykazywał zachowania, które skutkowały próbami podjęcia leczenia [...] bądź samym leczeniem. Z załączonego do oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym zaświadczenia wynika, iż pierwszy raz wizytę u [...] odbył w wieku [...] lat. Oznacza to, że problemy skarżącego rozpoczęły się już w wieku nastoletnim. Trudno jest zatem przyjąć za prawidłowe rozumienie Zakładu, iż skarżący "ponosi konsekwencję własnych decyzji życiowych, które doprowadziły go do [...]". Sąd podkreśla, że doświadczenie życiowe bezsprzecznie daje podstawy do konstatacji, iż wiek skarżącego, w którym rozpoczęło się jego [...] lub problemy [...], doprowadzają do wprost przeciwnych wniosków. Trudno bowiem stwierdzić, iż osoba będąca w wieku nastoletnim, mająca problemy na tle zdrowia [...], miałaby być w pełni świadoma skutków, jakie może nieść za sobą w przyszłości sięgnięcie po [...]. Dlatego tym bardziej Sąd negatywnie ocenia zawężenie przez organ argumentacji w tym aspekcie do stwierdzenia, że leczenie [...] i pobyt w placówce jest konsekwencją podejmowanych przez skarżącego działań. Stwierdzenie takie nie tylko nie przystaje do realiów życiowych ale również stanowi wyraz całkowitego niezrozumienia problemów, z jakimi boryka się skarżący.
Dodatkowo organ stwierdził, że aby mówić o zaistnieniu przewlekłej choroby uzasadniającej umorzenie należności, skarżący musiałby przedłożyć orzeczenie o całkowitej i trwałej niezdolności do pracy orzeczonej na stałe oraz wskazał, że z uwagi na wiek skarżącego, tj. wiek najwyższej aktywności zawodowej, umorzenie zaległości składkowych stałoby w sprzeczności z interesem publicznym. Zdaniem Sądu nieprawidłowe jest nie tylko sprowadzenie zaistnienia tej przesłanki wyłącznie do kwestii posiadania orzeczenia o niezdolności do wykonywania pracy, ale także nieprzeanalizowanie skutków społecznych, jakie niesie za sobą choroba skarżącego.
Sąd dostrzega, że ustawodawca w katalogu przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS w zakresie pkt 3 użył sformułowania, że okolicznością uzasadniającą umorzenie jest "przewlekła choroba zobowiązanego (...) pozbawiająca go możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności", co teoretycznie mogłoby stanowić podstawę do uznania, iż przedłożenie orzeczenia o całkowitej i trwałej niezdolności do pracy orzeczonej stanowiłoby wykazanie spełnienia przesłanki umorzenia z uwagi na przewlekłą chorobę zobowiązanego. Jednakże, jak już wcześniej Sąd wskazał w uzasadnieniu, przesłanki wymienione expressis verbis w rozporządzeniu MGPiPS mają jedynie charakter przykładowy. Dlatego zawężenie oceny tej przesłanki do obowiązku przedstawienia orzeczenia o całkowitej i trwałej niezdolności do pracy orzeczonej na stałe, Sąd ocenia jednoznacznie negatywnie, jako wykraczające poza granice uznania administracyjnego.
Z akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżący jest osobą [...] od wielu [...], chorującą na [...] i [...]. W tym kontekście należy wskazać, że Rzeczpospolita Polska jest członkiem założycielskim Światowej Organizacji Zdrowia (dalej: WHO, Organizacja), na mocy ratyfikowanej przez Prezydenta ustawą z dnia 29 stycznia 1948 r. konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia, jak również porozumienia zawartego przez rządy reprezentowane na międzynarodowej konferencji zdrowia oraz protokołu dotyczącego Międzynarodowego Urzędu Higieny Publicznej, podpisanych w Nowym Jorku dnia 22 lipca 1946 r. (Dz. U. z 1948 r. nr 10 poz. 72). W 1990 r. Organizacja zatwierdziła dokument mający na celu międzynarodowego ujednolicenie diagnoz i sposobu kodowania stwierdzonych chorób, jakim jest dziesiąta wersja Międzynarodowej Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych (dalej: ICD-10). W Polsce ICD-10 obowiązuje od 1996 r. (por. Lidia Cierpiałkowska: Psychopatologia. Warszawa: Scholar, 2007, s. 18). Jednostka [...] od wielu [...] – co zachodzi w niniejszej sprawie - jest sklasyfikowana w ICD-10 pod kodem F19.2.
Warto również przytoczyć, że WHO zaktualizowało z dniem 1 stycznia 2022 r. Międzynarodową Klasyfikację Chorób, tym samym pojawił się nowy akt ICD-11, dla którego wdrożenia przewidziano okres 5 lat, a który rozszerza m.in. kryteria diagnostyczne [...], jako [...], wczesną pełną remisję [...], trwałą częściową remisję [...] oraz trwałą pełną remisję [...].
W swojej publikacji prof. dr hab. Ryszard Przewłocki z Polskiej Akademii Nauk w Krakowie [...] definiuje jest jako chorobę ośrodkowego układu nerwowego o nie do końca poznanym mechanizmie. Dalej opisując skutki [...] pisze, że "choroba ta prowadzi do poważnych, często trudnych do przewidzenia konsekwencji społecznych. Mózg podlega zmianom plastycznym i zmienia się sieć neuronów. W wyniku przyjmowania [...] dochodzi do rozwoju reakcji adaptacyjnych (...). [...] stanowi dramatyczne rozregulowanie układów odpowiedzialnych w mózgu za [...]. Dochodzi do zaburzeń w endogennych systemach odpowiedzialnych za mechanizm [...]. Towarzyszy temu wzrost poziomu nasilenia stresu oraz zaburzenia funkcji kognitywnych i wykonawczych (...). Zmiany adaptacyjne są przyczyną przewlekłych aspektów [...], takich jak [...],[...] (prof. dr hab. Ryszard Przewłocki, [...], mechanizmy, terapia, Kraków, Wszechświat, t. 118, nr 1–3/2017, s. 28-29).
Powyżej wskazana argumentacja wynikająca nie tylko ze stanowiska nauki, ale także zasad doświadczenia życiowego, doprowadziła Sąd do przekonania, iż organ, oceniając sytuację skarżącego, [...] od młodego wieku, jako "konsekwencję podejmowanych przez niego działań", tak naprawdę w ogóle nie zajął się przy wydawaniu decyzji ustaleniem, czy skarżący jest przewlekle chory oraz jakie skutki długofalowe może spowodować [...] w jego przypadku.
Także stwierdzenie przez organ, że umorzenie należności w przedmiotowym przypadku byłoby sprzeczne z interesem społecznym budzi wątpliwości Sądu, bowiem [...] jest nie tylko problemem indywidualnym osoby [...] i jej rodziny, ale także ma szerokie skutki społeczne. Organ nie rozważył, jakie skutki społeczne miałaby sytuacja, w której osoba po wieloletnim leczeniu w [...], wraca do funkcjonowania w społeczeństwie i w składnikach swojego majątku ma wyłącznie znacznej wysokości obciążenia finansowe. W takim przypadku wysoce prawdopodobny jest powrót do [...], bowiem chroniczny stres jest jednym z podstawowych czynników, jakie skutkują u osób [...] powrotem do [...] (por. S. Devi, S. Singh, Relapse in Drug Addiction: A Rewiev, Indian Journal of Health and Well-Being, 2023, 14(3), s. 405). Natomiast powszechnie wiadomym jest, że osoby [...] stanowią obciążenie dla m.in. dla systemu ochrony zdrowia. Dodatkowo wykluczenie społeczne skutkować może problemami ze znalezieniem pracy, co w dalszej kolejności sprawia, iż często popadają w [...] celem zdobycia pieniędzy na [...]. Dlatego Sąd podkreśla, iż w stanie faktycznym sprawy mogło dojść do zbiegu interesu publicznego z interesem prywatnym, czego w ogóle nie rozważył Zakład wydając decyzję w sprawie.
Wobec powyższego, Sąd stwierdza, że organ w ramach oceny omawianej przesłanki winien wziąć pod uwagę powyższe okoliczności, których w sprawie do tej pory nie badał, co było wynikiem błędnej wykładni omawianej przesłanki. Przyjęcie przez organ takiego rozumienia omawianych wyżej przesłanek, zdaniem Sądu stanowi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało wyeliminowanie zaskarżonej oraz poprzedzającej ją decyzji z obrotu prawnego.
Jednocześnie Sąd wskazuje, iż Zakład przy wydawaniu kontrolowanych decyzji dopuścił się także naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Organ uchybił bowiem zasadzie prawdy obiektywnej i uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.) oraz art. 107 § 3 k.p.a. ze względu na wskazaną już wyżej lakoniczność oraz ogólnikowość stwierdzeń i argumentów, niezależnie od ich merytorycznej poprawności (która była przedmiotem wcześniej wyrażonej oceny).
W ponownie prowadzonym postępowaniu organ uwzględni ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu wyroku. Organ dokona należytej oceny sytuacji zdrowotnej i materialnej strony w oparciu o dokumenty potwierdzające tę sytuację oraz biorąc pod uwagę zawarte w wyroku wskazania. Dopiero pełna ocena okoliczności sprawy, w odniesieniu do prawidłowo rozumianych przesłanek, wyrażona w sposób poprawny merytorycznie i formalnie, otworzyć może organowi drogę do skorzystania z uznania, zgodnie z należycie umotywowanym przekonaniem.
Z tych wszystkich względów, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.