III SA/Wr 564/22

III SA/Wr 564/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2023-07-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-05
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Andrzej Nikiforów /sprawozdawca/
Aneta Brzezińska
Barbara Ciołek /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
*Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
art. 28, ust. 3, ust 3a
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Ciołek Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Nikiforów (sprawozdawca) Asesor WSA Aneta Brzezińska Protokolant st. specjalista Ewa Bogulak po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 6 lipca 2023 r. sprawy ze skargi G. A. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 kwietnia 2022 r. nr UP-324/2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 lutego 2022 r. nr 430000/71/17098/22/RED-U.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi G. A. (dalej: strona, strona skarżąca) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: organ, ZUS) z 26 kwietnia 2022 r. nr UP-324/2022 utrzymująca w mocy własną decyzję z 17 stycznia 2022 r. nr 84/2022 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.
Z akt sprawy wynika, że strona 14 listopada 2019 r. złożyła wniosek (doprecyzowany 4 grudnia 2019 r.) o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek na własne ubezpieczenie, rozłożenie na raty należności za zatrudnionych pracowników oraz umorzenie kosztów egzekucji. W uzasadnieniu wniosku strona wskazała, że nie posiada majątku, wynagrodzenie za pracę stanowi obecnie jedyne źródło utrzymania strony oraz dwóch małoletnich córek, które wychowuje samotnie; strona zamieszkuje wspólnie z rodzicami, dla których stanowi pomoc. Poinformowała, że spoczywa na niej zadłużenie w łącznej kwocie ponad 400 zł wobec ZUS, US i UM Świdnica, które przekracza jej możliwości spłaty i zamierza wystąpić do wszystkich wierzycieli o zawarcie ugody. Strona wyjaśniła także, że zadłużenie powstało w okresie prowadzenia działalności do 2016 r., wyegzekwowano należności w kwocie 124.247 tyś. zł. Niestety egzekucja doprowadziła do powstania kolejnych zaległości. Obecnie strona jest zatrudniona w trzech [...] z dochodem ok. 3000 zł netto, podnosi kwalifikacje zawodowe przez [...], co stanowi warunek zatrudnienia. Fakt utrzymywania dwóch córek i samotne ojcostwo ograniczają możliwości zarobkowe strony.
ZUS decyzją z 15 stycznia 2020 r. nr 88/2022 odmówił umorzenia należności z tytułu składek. Organ ustaliwszy sytuację życiową i majątkową strony, wskazał, że jest osobą rozwiedzioną, samotnie wychowuje dwie córki, otrzymuje alimenty w wysokości 800 zł oraz pobiera świadczenie 500+, dochody z umów o pracę wynoszą 1.759,12 zł, 867,55 zł, 1304,22 zł netto, stałe wydatki miesięczne wynoszą 1.450 zł, strona posiada samochód osobowy [...] rok produkcji 1[...],[...][...] r. we współwłasności, motocykl [...][...] r., nie posiada nieruchomości. Organ wskazał, że należności nie uległy przedawnieniu – prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Z kolei postanowieniem z dnia 31 maja 2016 r. sygn. akt VI GU 35/16 Sąd Rejonowy w Wałbrzychu oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości, z uwagi na brak majątku wystarczającego na zaspokojenie kosztów postępowania lub wystarczającego jedynie na zaspokojenie ww. kosztów.
Organ wyjaśnił min., że rozpatrzył wniosek strony na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230 ze zm., dalej: u.s.u.s) i stwierdził, że nie zachodzą przesłanki z ww. przepisu. Odnośnie pkt 2, 4 i 4b art. 28 ust. 3 u.s.u.s. organ wskazał, że te przesłanki nie zachodzą, ponieważ oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości z przyczyn z art. 13 i 361 pkt 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawce stwarza dopiero możliwość umorzenia składek, a nie nakłada na organ w tym zakresie obowiązku. Nie zaistniała również przesłanka z pkt 3, 4a, 5 i 6 art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ponieważ strona pracuje, prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne. Organ nie stwierdził również spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141 poz. 1365, dalej: rozporządzenie). Argumentował, że strona pracuje zarobkowo, uzyskuje dochód w kwocie 3.930,89 zł netto, otrzymuje alimenty w wys. 800 zł i świadczenia 500+, a stałe wydatki wynoszą 1450 zł miesięcznie, co oznacza, że strona dysponuje środkami które przewyższają minimum socjalne, co wyklucza stan ubóstwa. Dalej tez wywodził, że zadłużenie wobec innych podmiotów nie uzasadnia umorzenia, zwłaszcza że strona spłaca zobowiązania kredytowe w wysokości 1.430 zł. Ponadto strona zadeklarowała spłatę części zadłużenia w formie układu ratalnego po 500 zł miesięcznie, a zatem spłata całości zadłużenia wpłynie jedynie na wydłużenie okresu spłaty zaległości.
ZUS w wyniku rozpatrzenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z 22 kwietnia 2020 r., nr 302/2020 utrzymał w mocy powyższe własne rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu podtrzymał wcześniejsze ustalenia faktyczne i prawne. Wyjaśnił, że prawidłowo ustalono brak spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W szczególności, odnośnie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s.) organ wskazał, że na postanowienie o oddaleniu wniosku nie można powoływać się w nieograniczonym czasie, a w sprawie pomiędzy postanowieniem Sądu a wnioskiem upłynęły cztery lata i sytuacja strony się zmieniła – strona podjęła pracę. Nie stwierdził również spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia. Wyjaśnił że przy ocenie sytuacji finansowej strony należy brać pod uwagę ewentualne negatywne skutki nie udzielenia ulgi w postaci popadnięcia strony w ubóstwo i niemożność zaspokojenia potrzeb życiowych. Dlatego uznał, że w sprawie taka sytuacja nie występuje, ponieważ strona dysponuje miesięcznie łączną kwotą środków w wysokości 6.040 zł, a koszty utrzymania wynoszą 1450 zł. Zdaniem ZUS obliczając możliwości finansowe danego podmiotu, należy brać pod uwagę wszystkie środki, jakie otrzymuje strona, w tym świadczenia 500+. Argumentował również, że fakt posiadania zobowiązań cywilnoprawnych nie uzasadnia umorzenia należności ZUS. Podkreślił przy tym, że umorzenie przewidziane jest dla przypadków szczególnie drastycznych, co w sprawie nie występuje.
W wyniku rozpatrzenia skargi strony na powyższą decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu (WSA) prawomocnym wyrokiem z 17 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Wr 269/20 uchylił zaskarżoną decyzję ZUS z 22 kwietnia 2020 r., nr UP-302/2020 oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS z 15 stycznia 2020 r., nr 88/2020.
W pierwszej kolejności Sąd wskazał, że podziela stanowisko organu o nieprzedawnieniu należności. Następnie analizując stan prawny sprawy podkreślił min., że zaskarżona decyzja oparta jest o przepisy, które upoważniają organy do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet stwierdzenie istnienia przesłanek przewidzianych w przepisach, których wystąpienie jest warunkiem umorzenia - nie zobowiązuje organu do umorzenia należności. Organ ma prawo swobodnego wyboru czy w danej sprawie zachodzi przypadek uzasadniający przyznanie ulgi, czyli to organ decyduje o sposobie rozstrzygnięcia. Z kolei kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do badania, czy w procesie dochodzenia do podjęcia rozstrzygnięcia organ dochował przewidzianych przepisami przesłanek i procedur, w tym, czy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, które mogłyby przemawiać za spełnieniem przesłanek umorzenia oraz czy organ nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Decyzja "uznaniowa" podlega kontroli sądowej co do jej zgodności z przepisami prawa, a więc sąd administracyjny jest uprawniony do oceny, czy organ prawidłowo zastosował przepisy prawa i czy w ich kontekście prawidłowo dokonał ustaleń faktycznych i, czy te ustalenia znajdują oparcie w wystarczającym materiale dowodowym sprawy oraz, czy wyprowadzone z tych ustaleń wnioski w zakresie merytorycznym, a więc dokonana ocena prawna sprawy, nie przekraczają zasady swobodnej oceny dowodów, zaś wyciągnięte wnioski, czy są logiczne i poprawne. Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdził, że organ nie dochował spoczywających na nim obowiązków ponieważ naruszył przepisy postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3, ust 3a u.s.u.s., jak i w oparciu o § 3 ust 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia.
Sąd dostrzegł, że w zakresie braku podstaw do zastosowania art. 28 ust. 3 u.s.u.s. organ niezasadnie stwierdził, że nie została spełniona przesłanka z pkt 2. Sąd jako niezasadne ocenił stanowisko organu że ma "swobodę" w ocenie wystąpienia tej przesłanki. Zwrócił uwagę, że z powołanego przez organ wyroku II GSK 782/12 wynika jedynie, że organ umorzeniowy nie jest zobowiązany do umorzenia składek w przypadku oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzenie postępowania upadłościowego z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy prawo upadłościowe. Jak jednak stwierdził Sąd, takie stanowisko nie jest jednak równoznaczne ze stwierdzeniem, że to organ decyduje o zaistnieniu tej przesłanki, w sytuacji, gdy oddalono wniosek o upadłość z ww. przyczyn.
Sąd zaakcentował w tym kontekście, że postępowanie w przedmiocie umorzenia jest dwuetapowe, w pierwszej kolejności organ bada wystąpienie przesłanek warunkujących umorzenie, a w drugiej kolejności ma uprawnienie, nie obowiązek - podjąć w ramach uznania decyzję o umorzeniu bądź nie należności. Dlatego stanowisko zajęte przez ZUS, że pomimo postanowienia SR w Wałbrzychu z 31 maja 2016 r. sygn. akt VI GU 35/16 o oddaleniu wniosku o upadłość, organ ma prawo uznać że ta przesłanka nie została spełniona - jest w tym zakresie nieprawidłowe. Nie podziela Sąd również stanowiska zajętego przez ZUS że ww. postanowienie o oddaleniu wniosku o upadłość nie wypełnia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s. ponieważ zostało wydane w 2016 r. a wniosek strony pochodzi z 2019 r. W ocenie Sądu takie stanowisko nie znajduje uzasadnienia w przepisach, ustawodawca nie przewidział zakresu czasowego orzeczenia sądu upadłościowego w odniesieniu do wniosku o umorzenie.
Sąd przy tym ponownie podkreślił, że organ nie decyduje o wystąpieniu omawianej przesłanki, ale w ramach uznania administracyjnego, przy podejmowaniu decyzji o umorzeniu bierze pod uwagę wszystkie okoliczności, w tym okoliczności społeczne, ekonomiczne, dotychczasową postawę strony, okoliczności powstania zaległości, zakres wnioskowanej ulgi, jak również (tak jak ma to miejsce w sprawie) okoliczności związane z podjęciem przez stronę pracy. Dopiero po analizie całokształtu sprawy organ podejmuje decyzję o udzieleniu ulgi bądź o jej odmowie. Nie leży jednak w kompetencji organu zanegowanie spełnienia przesłanki w przypadku, gdy sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy prawo upadłościowe.
Sąd z kolei zaakceptował ocenę organu o braku wystąpienia przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 1 i 3-6 u.s.u.s.
W dalszej kolejności Sąd wskazał, że nie podzielił oceny ZUS dokonanej w związku z zastosowaniem w sprawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W tym kontekście zwrócił uwagę, że w orzecznictwie podkreśla się, iż celem unormowania zawartego w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15). Dokonując oceny pod kątem zastosowania § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ powinien przede wszystkim zestawić wartość posiadanego majątku oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez skarżącego z niezbędnymi kosztami jego utrzymania, w celu ustalenia, czy strona jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez poniesienia zbyt ciężkich dla niej i rodziny skutków w sferze funkcjonowania, w tym w szczególności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.
Zdaniem Sądu organ nie wywiązał się należycie z powyższego obowiązku. Podkreślił przy tym, że ustalenia, iż skarżący jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niego i jego rodziny, wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, a w szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie o efektywności egzekucji oraz dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z 10 maja 2017 r., II GSK 5568/16).
Sąd przeanalizował ustalenia organu odnośnie dochodów strony. Stwierdził jednak, że odnosząc uzyskiwane przez skarżącego dochody do minimum socjalnego nieprawidłowo uwzględnił kwotę 500+ z tytułu świadczenia wychowawczego. Sąd zaakcentował, że celem ww. świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci w sposób wyraźny wskazano, że celem projektowanej ustawy jest przed wszystkim pomoc finansowa kierowana do rodzin wychowujących dzieci. Proponowane rozwiązanie ma zmniejszyć obciążenia finansowe związane z wychowaniem dzieci, a tym samym zachęcać do podejmowania decyzji o posiadaniu większej liczby dzieci. Jednocześnie podano, że istotą wprowadzonych projektowaną ustawa regulacji jest objęcie świadczeniem wychowawczym możliwie jak najszerszego zakresu osób posiadających na swoim utrzymaniu dzieci, realizując tym samym podstawowy cel, tj. wsparcie ekonomiczne rodzin, w szczególności tych zagrożonych ubóstwem, oraz częściowe pokrycie wydatków rodziców lub opiekunów dzieci z tytułu wysokich kosztów ich wychowania i wykształcenia. Świadczenie wychowawcze jest zatem ściśle związane z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem i ma służyć częściowemu pokryciu wydatków związanych z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem i ma służyć częściowemu pokryciu wydatków związanych z jego wychowaniem. Brak jest zatem podstaw prawnych aby świadczenie wychowawcze uwzględnić przy ustaleniu dochodu skarżącego, umożliwiającego spłatę zaległych składek w ZUS. Stąd też – zdaniem Sądu - organ nie miał podstaw przy ustalaniu dochodu skarżącego uwzględnić kwotę świadczenia wychowawczego 500+.
Sąd dostrzegł ponadto, że organ nie dokonał analizy dochodów strony w zestawieniu z wydatkami, W decyzji zabrakło właściwego rozważenia wszystkich okoliczności sprawy i odniesienia się do wskazywanych przez stronę argumentów, w tym m.in. do kwestii związanych z dojazdem strony do pracy i kosztami dojazdu. Jako nie w pełni zasadne ocenił Sąd również wywody organu dotyczące interesu publicznego. Wadliwie bowiem uznał, że skoro strona, nie korzysta z pomocy społecznej, osiągany dochód względem minimum socjalnego wyklucza stan ubóstwa, to po jej stronie nie występuje interes publiczny. Organ powinien zatem rozważyć, czy zapłata nie doprowadzi do niekorzystnych skutków, bo taki stan z punktu widzenia interesu publicznego nie jest pożądany. Ma również zbadać kwestię, czy spłata należności może mieć negatywny, nadmierny wpływ na byt strony i jej rodziny, m.in. w zakresie zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Stąd Sąd doszedł do przekonania, że nieprawidłowe jest stanowisko organu odnośnie braku spełnienia przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.
Sąd wskazał w dalszej kolejności, że organ winien ocenić zarówno realne możliwości uzyskiwania dochodu, jak również czy dochody te umożliwią opłacenie należności przy jednoczesnym uwzględnieniu przesłanki interesu publicznego. Podkreślił, że nawet prawdopodobieństwo uzyskania dochodów należy uznać za niewystarczające dla celów wykazania możliwości spłaty zadłużenia. Nie chodzi bowiem o wykazania potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realne środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Ocena sytuacji wnioskodawcy wymaga zatem rozważenia, czy sytuacja majątkowa nie pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego spłacenie należności.
Rekapitulując swoje rozważania Sąd wskazał, że podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga, by interes publiczny i interes zobowiązanego zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej i życiowej zobowiązanego, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Skarżący jest samotnym ojcem, wychowuje dwie małoletnie córki.
W wyniku braku zaskarżenia powyższy wyrok stał się prawomocny.
ZUS decyzją z 17 stycznia 2020 r. nr 84/2022 ponownie odmówił stronie umorzenia należności z tytułu składek. Po zapoznaniu się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy organ decyzją z 26 kwietnia 2022 r., nr UP-324/2022 utrzymał w mocy powyższe rozstrzygnięcie.
W motywach podtrzymał wcześniejsze ustalenia faktyczne i prawne. Wyjaśnił, że ustalono brak spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., w szczególności, odnośnie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s.). Ponownie nie stwierdził także spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia.
Ustalając stan faktyczny sprawy ZUS wskazał, że strona prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z dwoma córkami (13 i 17 lat). Jest zatrudniona na podstawie umów o pracę w pięciu jednostkach [...] i z tego tytułu uzyskuję średnio miesięczny dochód w wysokości ok. 6.668,06 zł netto. Ponadto pobiera alimenty w kwocie 800,00 zł oraz świadczenie 500,00+ na dwoje dzieci. Stąd uznał, że dochód w rodzinie strony to 8.468,06 zł netto. Przy tym ZUS zaznaczył, że kształtuje się on na poziomie wyższym od ustalonego minimum socjalnego w IV kwartale 2021 r., dla 3 - osobowego gospodarstwa pracowniczego na kwotę 3.645,06 zł. W związku z tym organ uznał, że w niniejszej sprawie niewątpliwie nie można stwierdzić zaistnienia sytuacji ubóstwa. ZUS zaznaczył przy tym, że wlicza do dochodu świadczenie z programu 500+ opierając się na wyroku NSA z 26 lutego 2020 r., I GSK 1359/19. Dodatkowo ZUS zaznaczył, że jak wynika z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, strona ponosi stałe miesięcznie wydatki związane z utrzymaniem w łącznej kwocie 1.600,00 zł. Natomiast z zestawienia dochodów i wydatków wynika, że ponosi stałe miesięczne wydatki w wysokości 3.900,00 zł. Wspomniane wydatki nie są jednak nadzwyczajnymi kosztami jakie strona musi ponosić. ZUS – jak wyjaśnił - nie może umarzać zaległości każdej osobie, która ponosi, podobnie jak ogół społeczeństwa, zwykłe koszty utrzymania. Ponadto ZUS argumentował, że strona nie udokumentowała, iż posiada zaległości w regulowaniu podstawowych wydatków. Jak wynika z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym posiada zobowiązania pieniężne, które spłaca w łącznej miesięcznej kwocie 2.612,00 zł. Kolejno z zestawienia dochodów i wydatków wynika, że posiada zobowiązania pieniężne w wysokości 2.930,00 zł. Przy tym organ rekapitulował, że skoro strona posiada środki pieniężne na spłatę innych zobowiązań to powinna również regulować należności wobec ZUS.
Wnosząc skargę do Sądu strona zarzuciła, że decyzja organu jest "szkodliwa społecznie" oraz "niesprawiedliwa". Strona stwierdziła, że nie neguje odpowiedzialności za powstałe zobowiązania. Wskazała na podjęte starania związane z uiszczeniem zobowiązań publicznoprawnych. Zaznaczyła jednocześnie, że z aktualnie pobieranej pensji [...] nie ma możliwości spłaty ciążącej na niego kwoty. Jego zdaniem stanowisko ZUS oznacza w praktyce "dożywotnią egzekucję". Zakwestionował ponadto stanowisko organu, że nie zachodzą wobec niego przesłanki do całkowitej nieściągalności zadłużenia. Zwrócił uwagę, że zwiększając swój wymiar zatrudnienia – w celu spłaty zobowiązań – zmniejsza czas poświęcony córkom. Konkludując strona skarżąca wniosła o wnikliwą ocenę sprawy i umożliwienie jej – poprzez wydanie wyroku zgodnego z oczekiwaniami – "powrót do namiastki normalności życiowej", urealnienie możliwości poradzenia sobie z zadłużeniem w przewidywanej przyszłości.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Obecna na rozprawie strona podtrzymała skargę oraz argumenty w niej zawarte.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Stosownie do art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023, poz. 259 ze zm., dalej: p.p.s.a.) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Kluczowe znaczenie dla uznania zasadności rozpatrywanej skargi ma natomiast stwierdzenie, że sprawa o takim samym przedmiocie była przedmiotem rozważań Sądu w prawomocnym wyroku WSA we Wrocławiu z 17 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Wr 269/20.
Orzekający w niniejszej sprawie Sąd w pełni podziela zawartą tam argumentację i przyjmuje ją za własną. Zgodnie bowiem z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Sąd akcentuje przy tym, że związanie oceną prawną, o której mowa w art. 153 p.p.s.a. oznacza, że ani organy administracyjne ani też sądy administracyjne nie mogą w tej samej sprawie formułować nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się mu w pełnym zakresie (por. wyrok NSA z 24 października 2022 r., I OSK 2101/21; wyrok NSA z 5 października 2022 r., III OSK 6512/21; wyrok NSA z 28 września 2022 r., II OSK 2780/19). Przy tym należy nadmienić, że wyrażona w wyroku sądu administracyjnego ocena prawa traci moc wiążącą w przypadku zmiany przepisów prawa mających znaczenie dla rozstrzygania danej sprawy (por. wyrok NSA z 7 września 2022 r., III FSK 920/21; wyrok NSA z 1 czerwca 2022 r., III OSK 5044/21).
Niewątpliwie w niniejszej sprawie - dotyczącej wniosku strony o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne - nie nastąpiła zmiana przepisów prawa. A zatem zarówno poprzednio uchylone przez Sąd decyzje ZUS z 15 stycznia 2020 r. oraz z 22 kwietnia 2020 r. jak i obecnie weryfikowane z 17 stycznia 2022 oraz 26 kwietnia 2022 wydane zostały w zasadniczo tożsamym stanie prawnym (dodanie pkt 4c do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. nie ma wpływu na niniejszą sprawę).
Z kolei uwarunkowania prawne istotne z punktu widzenia niniejszej sprawy przedstawiają się następująco. W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 2344, z późn. zm.); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Następnie, w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania określone zostały w powołanym już wcześniej rozporządzeniu w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
W świetle przepisów rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Poza sporem w niniejszej sprawie nadal jest to, że ZUS prawidłowo nie zidentyfikował wystąpienia przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 1 i 3-6 u.s.u.s. Sporna natomiast była kwestia zaistnienia przesłanki umarzania składki stypizowanej w pkt 2 ww. przepisu. W poprzednio wydanych decyzjach ZUS z 15 stycznia 2020 r. oraz 22 kwietnia 2020 r. organ konsekwentnie argumentował, że wydane wobec strony postanowienie Sądu Rejonowego w Wałbrzychu z 31 maja 2016 r. sygn. akt VI GU 35/16 o oddaleniu wniosku o głoszenie upadłości nie wypełnia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s.
Takie zapatrywanie zostało zakwestionowane – o czym była mowa na wstępie uzasadnienia - w prawomocnym wyroku WSA we Wrocławiu z 17 marca 2021 r. Sąd stwierdził min., że nie znajduje uzasadnienia w przepisach stanowisko uzależniające zastosowanie omawianej przesłanki w zależności od terminu wydania postanowienia. Sąd w tym kontekście podkreślił, że ustawodawca nie przewidział zakresu czasowego orzeczenia sądu upadłościowego w odniesieniu do wniosku o umorzenie.
W wydanej po ww. wyroku decyzji z 17 stycznia 2022 r. ZUS uznał, że wystąpiła omawiana przesłanka umorzenia należności, chociaż z uwagi na warunki uznania administracyjnego warunki zobowiązanego nie dają podstaw do umorzenia zobowiązań. Niemniej należy dostrzec, że już w obecnie zaskarżonej decyzji z 26 kwietnia 2022 r. – po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - ZUS znowu uznał, że przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s. nie zachodzi z uwagi na to, że oddalenie wniosku o oddalenie upadłości miało miejsce 6 lat temu.
Z uwagi na powyższe okoliczności należało więc uznać, że zaskarżona decyzja z 26 kwietnia 2022 r. została wydana z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3 pkt 2 u.s.u.s. z uwagi na nie dostosowanie się organu do stanowiska wyrażonego przez WSA we Wrocławiu w wyroku z 17 marca 2021 r., którym to organ był związany na podstawie art. 153 p.p.s.a. Z tego też powodu ocena organu w zakresie ww. podstawy umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. była co najmniej przedwczesna.
Dalej należy przypomnieć, że we wzmiankowanym wyroku z 17 marca 2021 r. Sąd zakwestionował także poprawność oceny organu zastosowania dobrodziejstwa umorzenia składek pod kątem możliwości zastosowania w sprawie § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia (w istocie poza sporem był bowiem brak podstaw do zastosowania pkt 2 i 3 tego przepisu).
W tym zakresie Sąd w uzasadnieniu prawomocnego wyroku z 17 marca 2021 r. dokonał obszernej i wszechstronnej wykładni dyrektyw wpływających na możliwość zastosowania ww. przepisu. Wskazał m.in. na konieczność właściwego rozważenia wszystkich okoliczności sprawy i odniesienia się do wskazywanych przez stronę argumentów, w tym m.in. do kwestii związanych z dojazdem strony do pracy i kosztami dojazdu. Zauważył również, że podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga by interes publiczny i interes zobowiązanego zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej i życiowej zobowiązanego, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Zaznaczył przy tym, że strona skarżąca jest samotnym ojcem, wychowuje dwie małoletnie córki.
Tymczasem organ pomimo obszernego uzasadnienia obu decyzji w istocie nie zrealizował zaleceń prawomocnego wyroku WSA z 17 marca 2021 r. także w ww. zakresie
Przede wszystkim należy jednak zauważyć, że ZUS ponownie nie dokonał prawidłowej analizy sytuacji materialnej wnioskodawcy, ponieważ zarówno w decyzji z 17 stycznia 2022 r. jak i w decyzji z 26 kwietnia 2022 r. wliczył do dochodu strony kwoty uzyskiwane ze świadczenia 500+. Tymczasem Sąd już poprzednio zakwestionował takie stanowisko ZUS. Wobec tego ponowne zastosowanie przez organ powyższego modelu ustalania możliwości zarobkowych strony znów godzi w dyrektywę art. 153 p.p.s.a. oraz wprost wpływa na konieczność uznania wadliwości zaskarżonej decyzji, a także poprzedzającego ją rozstrzygnięcia ZUS z 17 stycznia 2022 r.
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie jest uprawniony do polemiki prawnej na temat poprawności przyjętego poglądu, albowiem organ na kanwie niniejszej sprawy jest po prosty związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w prawomocnym wyroku WSA z 17 marca 2021 r. Niemniej – na marginesie - wypada również wskazać, że pogląd zaprezentowany w ww. prawomocnym wyroku został także sformułowany w innych orzeczeniach sądowych (zob. np. wyrok WSA we Wrocławiu z 24 listopada 2020 r., III SA/Wr 538/19 od którego skargę kasacyjną oddalono wyrokiem NSA z 5 października 2021 r., I GSK 61/21).
Stąd jasna jest konkluzja, że decyzje ZUS, które nie uwzględniły ww. zapatrywania zostały wydane z oczywistym naruszeniem norm procesowych art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Skoro organ nie uwzględnił w omawianym zakresie wskazań prawomocnego wyroku WSA to w konsekwencji w sposób błędny ustalił sytuację materialną (możliwości dochodowe) strony skarżącej. To z kolei oznacza, że ustalenia faktyczne ZUS nie odpowiadają zasadzie prawdy obiektywnej. W konsekwencji tego rozważania dotyczące aspektu wyważenia interesu publicznego i indywidualnego – w ramach wspomnianego uznania administracyjnego – nie poddają się kontroli sądu administracyjnego w niniejszej sprawie.
Dodatkowo w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji zabrakło indywidualizacji sytuacji zarówno strony skarżącej jak i jego rodziny. Nie można stracić z pola widzenia, że dobrodziejstwo umorzenia składek w ramach niniejszej instytucji jest możliwe gdy wnioskodawca - ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną - nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. A zatem organ właściwie realizując uznanie administracyjne jest prawnie zobowiązany do zindywidualizowania zarówno sytuacji zobowiązanego oraz także – w równym zakresie – jego rodziny (w normatywnym aspekcie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych).
Nie bez powodu Sąd w uzasadnieniu prawomocnego wyroku z 17 marca 2021 r. zaakcentował, że strona skarżąca jest samotnym ojcem wychowuje dwie małoletnie córki. Tymczasem organ w uzasadnianiu obu decyzji nie zindywidualizował rozważań - przede wszystkim - w zakresie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych dzieci zobowiązanego.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ – zgodnie z art. 153 p.p.s.a. – tym razem w pełni uwzględni stanowisko wyrażone w uzasadnieniu prawomocnego wyroku Sądu z 17 marca 2021 r.
Z powyższych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, w związku z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku uchylając zarówno zaskarżoną decyzję ZUS z 26 kwietnia 2022 r. jak i poprzedzająca ją decyzję ZUS z 17 stycznia 2022 r.