III SA/WR 766/22

III SA/Wr 766/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2023-11-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-09-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Andrzej Nikiforów /przewodniczący/
Anna Kuczyńska-Szczytkowska
Barbara Ciołek /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
*Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
art. 28
Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sędziowie Sędzia WSA Andrzej Nikiforów, Asesor WSA Barbara Ciołek (sprawozdawca), Anna Kuczyńska – Szczytkowska, Protokolant Referent Tomasz Gołębiowski, , po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 30 listopada 2023 r., sprawy ze skargi R. G., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 12 lipca 2022 r. nr 1464/2022, w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek, I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na rzecz pełnomocnika skarżącej adwokat E. T. ustanowionej z urzędu kwotę 590,40 zł (pięćset dziewięćdziesiąt złotych i czterdzieści groszy) uwzględniającą podatek VAT w kwocie 110,40 zł (sto dziesięć złotych i czterdzieści groszy) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Uzasadnienie
Przedmiotem skargi R. G. (dalej: strona, skarżąca) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie (dalej: organ II instancji, ZUS) z dnia 12 lipca 2022 r. nr 1464/2022 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem składek za okres 12.2014-02.2016 r. w łącznej kwocie 15.948,21 zł.
Z akt sprawy wynika, że strona 15 marca 2022 r. złożyła wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, jakie pozostały do spłaty z zgodnie z zawartą umową nr [...] z 20 maja 2016 r. W e wniosku strona wskazała, że w 2015 r. na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. wystąpiła z wnioskiem w sprawie umorzenia należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, na ubezpieczenia za okres od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 2009 r. Otrzymała strona decyzję nr 344-1/2015/A określającą należności podlegające umorzeniu oraz informację o warunkach jakie trzeba spełnić, tj. spłata należności niepodlegających umorzeniu lub wystąpienie o ich spłatę w układzie ratalnym, co miało nastąpić od 2016 r. Wyjaśniała strona, że rozpaczliwie szukała pracy, która pozwoli na spłatę rat i pozwoli na organizację wesela córki, w rezultacie strona wyjechała do pracy za granicę. W tym czasie miało dojść do podpisania umowy o układ ratalny na należności niepodlegające umorzeniu, co nastąpiło 20 maja 2016 r. Jednak po powrocie okazało się, że decyzja została uchylona. Dalej strona argumentowała, że od wielu lat była i nadal jest w bardzo trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej. Od dawna była zmuszona do zapewnienia warunków trojgu swoim dzieciom, które wymagały opieki, a w latach 2010 – 2015. Od grudnia 2012 r. do grudnia 2014 r. zawiesiła strona działalność gospodarczą i była zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku i często korzystała z pomocy z MOPS-u i podejmowała prace dorywcze. Mąż nie miał stałej pracy i w styczniu 2013 r. wyjechał do N., gdzie przebywa do dzisiaj. Podała strona, że mąż ma problemy ze zdrowiem, przeszedł szereg [...], w tym [...]. Wyjaśniła strona, że z mężem pozostaje jedynie w kontakcie telefonicznym, a dzieci są już dorosłe i mają własne rodziny i własne problemy. Podkreśliła strona, że jej sytuacja znacznie pogorszyła się w okresie pandemii. Wskazała, że jest wiekowo w grupie ryzyka i mając 65 lat odczuwa ograniczające problemy zdrowotne, od kilku lat leczy się na [...], ma problemy z chodzeniem i zwyrodnienie stawów kolanowych (ma skierowanie na [...], ma także problemy ze [...] i [...], a ostatnio stany [...] i [...] oraz zaburzenia [...]. Od kilku miesięcy jedynym źródłem utrzymania jest świadczenie emerytalne, które w miesiącu grudniu 2021r. wynosiło netto 1.327,45 zł, a w styczniu 2022r. – 1.429,45 zł, co jest kwotą na granicy minimum socjalnego. Od ubiegłego strona jest zmuszona do korzystania z pomocy MOPS-u w formie otrzymywania żywności z Banku Żywności.
Dalej strona podała koszty utrzymania, które w marcu 2022 r., w łącznej kwocie wyniosły 862zł (czynsz 526,71 zł, prąd 76,67zł, gaz 13,50zł, RTV- 60zł, abonament za telefon komórkowy 59,99zł, bilet komunikacji URBAN CARD 45 zł, leki + witaminy 80zł. Do ww. kosztów dochodzi dodatkowo spłata rat układów ratalnych, co daje kwotę prawie 1.800 zł. Raty miesięczne są coraz większe i wynoszą około 900 - 950 zł, co przekracza możliwości finansowe. Zaznaczyła strona, że od wielu lat nie uchylała się od zobowiązań, mimo wielu trudności i skrajnych ograniczeń. Regularnie spłacała strona raty, zgodnie z harmonogramem od czerwca 2016 r. do lutego 2022 r. i jest to kwota 52.451,57 zł, tym należne składki to 31.016, 75 zł, odsetki i pozostałe koszty to 21.434,82 zł. Dodatkowym problemem finansowym, dotkliwym i Pani zdaniem niesprawiedliwym odciążeniem jest drugi układ ratalny (nr [...]). Zwróciła się strona o wnikliwe przeanalizowanie wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej, a szczególnie finansowej i uznanie, że jest możliwe realne wsparcie dla emerytki, która ma ogromną nadzieję i oczekuje humanitarnego potraktowania. Do wniosku przedłożyła strona dokumenty.
Organ odmówił umorzenia należności z tytułu składek. Ustalił organ sytuację życiową i majątkową strony, wskazał, że strona pobiera świadczenie emerytalne w kwocie 1.780,24 zł brutto, 1.620,02 zł netto i jest ono wolne od potrąceń egzekucyjnych, 25 czerwca 2022 r. uzyskała zatrudnienie na podstawie umowy agencyjnej/zlecenia w firmie E. Sp. kom.; strona jest mężatką, ale prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe (mąż w 2013 r. wyjechał za granicę i pozostają tylko w kontakcie telefonicznym), strona nie otrzymuje zasiłków z pomocy społecznej, korzysta z pomocy MOPS-u w formie otrzymywania żywności z Banku Żywności. Wskazał organ na wydatki ponoszone przez stronę związane z utrzymaniem ( łącznie 931,62 zł czynsz, opłaty, koszty leczenia, inne (telefon, tv, Internety URBANCARD); na zobowiązania pieniężne z tytułu nieopłaconych składek w ZUS, które są regulowane w ramach dwóch układów ratalnych; w kwietniu 2022r. łączne raty wyniosły 1 224zł. Opisał organ sytuację zdrowotną strony ([...], problemy z chodzeniem, zwyrodnienie stawów kolanowych, skierowanie na [...], problemy ze [...] i [...], stany [...],[...], zaburzenia [...]). Wskazał, że strona nie jest właścicielką środków transportu, jest właścicielką mieszkania o powierzchni [...]m2, położonego w miejscowości W., przy ul. [...], nieruchomość jest obciążona hipoteką przymusową na rzecz ZUS, posiada strona środki pieniężne na rachunkach bankowych: 253zł i 3,76 euro, inne składniki mienia ruchomego to RTV z 2010r. o wartości 200zł, laptop z 2014 r. o wartości 300zł, lodówkę z 2016 r. o wartości 300zł. Zaległości objęte wnioskiem nie są przymusowo dochodzone. W egzekucji pozostają należności za okres 01.1999-12.2012 - obecnie zawieszona.
Dalej stwierdził organ, że należności figurujące na koncie są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Na zawieszenie biegu terminu przedawnienia zadłużenia za okres 12.2014-02.2016 wpłynęło postępowanie w sprawie umorzenia należności na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551) od 15 stycznia 2015 r. do 7 marca 2017 r. i od 4 czerwca 2018 r. do nadal. Postępowanie do dnia wydania decyzji nie zostało zakończone decyzją. Realizowany jest również zawarty układ ratalny, od 20 maja 2016 r. do nadal.
Organ rozpatrzył wniosek strony na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 400 ze zm., dalej: u.s.u.s) i stwierdził, że nie zachodzą przesłanki z ww. przepisu. W stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, strona dysponuje dochodem z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego, którego wysokość umożliwia wdrożenie skutecznego postępowania egzekucyjnego, 25 czerwca 2022r. uzyskała zatrudnienie na podstawie umowy agencyjnej/zlecenia, jest właścicielką nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia swojej wierzytelności, spłaca zadłużenie w systemie ratalnym. Zaległości objęte wnioskiem nie są przymusowo dochodzone, a w egzekucji (obecnie zawieszonej) pozostają należności za okres 01.1999-12.2012. Stwierdził organ, że nie nastąpiło stwierdzenie braku majątku, z którego można egzekwować należności z tytułu składek.
Brak jest również podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki. Z uwagi na niniejsze wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6. Możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały przez organ rentowy wyczerpane.
Nie stwierdził również organ spełnienia przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141 poz. 1365, dalej: rozporządzenie).
Wskazał ZUS, że nie neguje trudnej sytuacji zdrowotnej strony, ale okoliczności dotyczące sytuacji zdrowotnej miałyby zastosowanie wówczas gdyby pozbawiały możliwości pozyskiwania dochodu. Strona dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci pobieranego świadczenia emerytalnego, a ponadto 25 czerwca 2022r. uzyskała zatrudnienie na podstawie umowy agencyjnej/zlecenia. Podkreślił ZUS, że strona nie przedstawiła żadnego dokumentu, stwierdzającego całkowitą i trwałą niezdolność do pracy orzeczoną na stałe. Według organu brak jest podstaw do stwierdzenia, że sytuacja zdrowotna, strony\ lub i najbliższych, uniemożliwia lub ogranicza pozyskiwanie przez stronę dochodów niezbędnych do podjęcia spłaty zadłużenia.
Odnosząc się do sytuacji finansowej strony organ stwierdził, że postępowanie egzekucyjne w administracji prowadzi się zgodnie z zasadą poszanowania minimum egzystencji, wskazał, że strona pracuje na umowę zlecenia. Dalej wskazał, że podstawowym wskaźnikiem służącym do oceny sytuacji finansowej jest kwota określająca minimum socjalne, które dla 1 - osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 1 377,13zł, a dochód strony jest wyższy niż minimum socjalne; określone przez IPiSS (I kwartał 2022r.) dla ww. 1- osobowego gospodarstwa. Według organu nie ma podstaw do stwierdzenia, że w sprawie występuje stan ubóstwa. Zdaniem organu strona nie znajduje się w sytuacji ubóstwa, a konieczność spłaty zaległości nie pozbawi strony możliwości zaspakajania podstawowych potrzeb i życiowych.
W ocenie ZUS obecna sytuacja materialno-bytowa nie uzasadnia stwierdzenia, że trudności płatnicze strony mają charakter trwały i pogłębiający się, ponieważ aktualnie strona dysponuje stałym źródłem utrzymania w postaci świadczenia emerytalnego i uzyskała zatrudnienie na podstawie umowy agencyjnej/zlecenia. Zdaniem ZUS podjęcie decyzji o umorzeniu zadłużenia byłoby przedwczesne i nieuzasadnione.
Wyjaśnił ZUS, że strona podejmując się prowadzenia działalności gospodarczej powinna być świadoma, że ciążą na niej zobowiązania z tytułu składek; obowiązek w tym zakresie istnieje niezależnie od osiąganych przychowów czy trudności w prowadzeniu działalności, ponieważ ryzyko prowadzenia działalności ponosi podmiot ją prowadzący. Brak płynności finansowej nie może być równoważony ze środków ZUS.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (WSA) strona wniosła o uchylenie decyzji. Zdaniem strony organ nie uwzględnił stanu sprawy i nie ocenił jej indywidualnej sytuacji życiowej i finansowej. Wskazała strona, że jest osobą starszą i schorowaną, nie ma możliwości zarobkowych, a spłata zadłużenia pozbawi ją środków do życia. Zdaniem strony jej sytuacja zasługuje na ochronę.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
W obszernych pismach procesowych składanych przez ustanowionego pełnomocnika z urzędu zakwestionowano stanowisko organu odnośnie braku podstaw do umorzenia należności. Pełnomocnik podkreślił, że sytuacja finansowa strony wbrew twierdzeniom ZUS świadczy o niedostatku. Strona prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, jest osobą starszą i schorowaną, utrzymuje się ze świadczenia emerytalnego, którego wysokość od miesiąca kwietnia 2022 r. wynosiła 1.560,35zł. Z tego powodu skarżąca kierowana była przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej do otrzymywania pomocy żywnościowej. Miesięczne koszty utrzymania pokrywane są z wyłącznie na podstawowe potrzeby. Skarżąca ponosi koszty z tytułu czynszu 550.00 zł miesięcznie, z tytułu opłat za energię elektryczną w wysokości 76,00 zł miesięcznie, opłat za gaz w wysokości 15,00 zł miesięcznie, opłat z tytułu RTV i abonamentu komórkowego w wysokości 120,00 zł, opłat za leki 80,00 zł oraz z tytułu zakupu biletu miesięcznego komunikacji miejskiej w wysokości 45,00 zł. Łączne średnie miesięczne wydatki R. G. to kwota 886,00 zł. Podkreślił pełnomocnik, że zasadniczym kosztem gospodarstwa domowego skarżącej jest zapłata długu wobec ZUS, który pomimo rozłożenia na raty ich wysokość znacznie i ciągle wzrasta. Od października 2019 r. skarżąca spłacała ratalne zobowiązania, których wysokość sukcesywnie wrastała z kolejnym rokiem, by w chwili obecnej z tego tytułu uiszczać ratę miesięczną w wysokości 756.00 zł. Zdaniem strony organ w zaskarżonej decyzji dokonał błędnego przyjęcia, że odmowa umorzenia zobowiązań nie zagrozi jej egzystencji w kontekście minimum socjalnego i minimum egzystencji oraz wysokości obciążającego skarżącego zadłużenia oraz wysokości wydatków koniecznych celem zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych jego rodziny, na które o nie składają się wyłącznie koszty opłat za czynsz i media. Wskazał pełnomocnik, że otrzymywane przez stronę świadczenie emerytalne w chwili wnoszenia skargi wynosi 1.560,35 zł miesięcznie, a zbiegające się w terminie jednomiesięcznym obie raty na rzecz ZUS wynoszą jedna 879,00 zł, a druga 750,00 zł, w łącznej kwocie 1.629,00 zł. Powyższe zestawienia wskazuje, iż od miesiąca września 2022 r. skarżąca nie posiada już środków na zapłacenie nawet kosztów utrzymania, czyli podejmując się nawet sporadycznych prac zlecony, żyje poniżej minimum egzystencji. Podkreśliła strona, że charakter uznaniowy decyzji wymaga przeprowadzenia analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, przy czym przy tej analizie nie można oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego a w szczególności jego funkcji ochronnej. Punktem odniesienia przy ocenie, czy splata zadłużenia zagraża egzystencji strony powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Do pism procesowych strona załączyła szereg dokumentów obrazujących jej sytuację materialną i życiową. Na rozprawie strona złożyła kolejne wnioski dowodowe.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Stosownie do art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023, poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Sąd dokonał oceny zaskarżonej decyzji w kontekście przeprowadzonego postępowania i zawartych w niej twierdzeń i stwierdził, że narusza ona prawo w stopniu skutkującym koniecznością jej uchylenia.
W pierwszej kolejności Sąd wskaże, że nie kwestionuje stanowiska organu o nieprzedawnieniu należności. Organ zweryfikował zadłużenie skarżącej, wskazując na okoliczności decydujące o braku przedawnienia.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
W art. 28 ust. 1 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2) lub na szczególnych warunkach, w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek, określonych w rozporządzeniu.
Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność składek, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 2344, z późn. zm.);
3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;
4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;
4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;
5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Ww. przepis zawiera zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.
Z kolei w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.
W świetle przepisów rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Podkreślić należy, że zaskarżona decyzja oparta jest o przepisy, które upoważniają organy do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że nawet stwierdzenie istnienia przesłanek przewidzianych w przepisach, których wystąpienie jest warunkiem umorzenia - nie zobowiązuje organu do umorzenia należności. Organ ma prawo swobodnego wyboru czy w danej sprawie zachodzi przypadek uzasadniający przyznanie ulgi, czyli to organ decyduje o sposobie rozstrzygnięcia. Sąd nie ma uprawnień aby nakazać organom uwzględnienie wniosku strony o udzielenie ulgi, nie może kwestionować rozstrzygnięcia merytorycznego, jego celowości, czy słuszności.
Kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do badania, czy w procesie dochodzenia do podjęcia rozstrzygnięcia organ dochował przewidzianych przepisami przesłanek i procedur, w tym, czy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, które mogłyby przemawiać za spełnieniem przesłanek umorzenia oraz czy organ nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Decyzja "uznaniowa" podlega kontroli sądowej co do jej zgodności z przepisami prawa, a więc sąd administracyjny jest uprawniony do oceny, czy organ prawidłowo zastosował przepisy prawa i czy w ich kontekście prawidłowo dokonał ustaleń faktycznych i, czy te ustalenia znajdują oparcie w wystarczającym materiale dowodowym sprawy oraz, czy wyprowadzone z tych ustaleń wnioski w zakresie merytorycznym, a więc dokonana ocena prawna sprawy, nie przekraczają zasady swobodnej oceny dowodów, zaś wyciągnięte wnioski, czy są logiczne i poprawne. Jeżeli Sąd stwierdzi, że okoliczności te zostały rozważone, a także organ wyczerpująco swoje stanowisko uzasadnił - nie ma podstawy prawnej do ingerowania w treść rozstrzygnięcia
Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdza, że organ nie dochował spoczywających na nim obowiązków. W ocenie Sądu w niniejszej sprawie ZUS naruszył przepisy postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i art. oraz 28 ust 3a u.s.u.s., jak i w oparciu o § 3 ust 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia.
W zakresie braku podstaw do zastosowania art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wskazywane przez organ w decyzji okoliczności są uzasadnione. Jednakże Sąd wskazuje, że w toku postępowania strona wskazywała na dodatkowe okoliczności, które organ winien uwzględnić z urzędu, tj. kwestię postępowania upadłościowego, o jakie wnioskował ZUS.
Nie podziela Sąd oceny dokonanej przez organ w związku z zastosowaniem w sprawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia. Przede wszystkim zauważa Sąd i co jest w orzecznictwie ugruntowane, że celem unormowania zawartego w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 24 stycznia 2017 r., II GSK 1234/15).
Dokonując oceny pod kątem zastosowania § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ powinien przede wszystkim zestawić wartość posiadanego majątku oraz wysokość dochodu uzyskiwanego przez skarżącą z niezbędnymi kosztami jego utrzymania, w celu ustalenia, czy strona jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez poniesienia zbyt ciężkich dla niej i rodziny skutków w sferze funkcjonowania, w tym w szczególności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem Sądu w przedmiotowej sprawie organ nie wywiązał się należycie z powyższego obowiązku, co słusznie wskazał pełnomocnik strony. Należy podkreślić, że ustalenia, że strona jest w stanie opłacić należności i nie pociągnie to za sobą zbyt ciężkich skutków dla niej, wymaga odniesienia się do wyników postępowania dowodowego w konkretnej sprawie i nie mogą być oparte na ogólnikach, a w szczególności organ powinien wyjaśnić, na czym opiera przekonanie o efektywności egzekucji oraz dlaczego uważa, że w sytuacji finansowej zobowiązanego spłata należności nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok NSA z 10 maja 2017 r., sygn. akt II GSK 5568/16).
Organ w sprawie ustalił, że strona ma emeryturę i dodatkowo zawała umowę zlecenia i jako miesięczne dochody strony organ wskazał kwotę 1.620,00 zł netto, stałe koszty utrzymania w wysokości 931,62 zł. Ostatecznie organ stwierdził, że do dyspozycji strony pozostają środki, które wystarczą na zaspokojenie potrzeb życiowych. Organ uznał, że budżet gospodarstwa domowego strony jest wyższy niż poziom minimum socjalnego, tj. 1.377, 13 zł.
Przede wszystkim, w ocenie Sądu organ odnosząc uzyskiwane przez stronę dochody do minimum socjalnego nieprawidłowo przy ustalaniu tego dochodu nie uwzględnił pełnej sytuacji finansowej i życiowej strony.
Organ nie dokonał analizy dochodów strony w zestawieniu z wydatkami, tj. organ wskazał wyłącznie na wydatki miesięczne podane przez stronę (obejmujące opłaty czynszowe, eksploatacyjne, leczenie) w wysokości 931,62 zł. Wydatki te nie obejmują jednak kosztów związanych z wyżywieniem, środkami higieny osobistej, ubraniem, itd. Przepis rozporządzenia wskazuje na konieczność oceny możliwości opłacenia składek w kontekście zachowania przez dany podmiot m.in. możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Decyzja o umorzeniu nie jest związana "z nadzwyczajnymi kosztami" ponoszonymi przez stronę, ale właśnie m.in. z kosztami związanymi z zapewnieniem niezbędnych potrzeb życiowych, a do takich niewątpliwie należy wyżywienie, środki higieny, ubrań.
Zwraca Sąd uwagę, że strona we wniosku wskazywała na konieczność pomocy z MOPS w postaci bonów żywnościowych. Organ pomimo wskazania na powyższe okoliczności, nie odniósł się do nich.
W § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wyraźnie wskazano, że należy ocenić m.in. stan majątkowy, aby ocenić, czy zapłata nie pociągnie dla strony (jej rodziny) zbyt ciężkich skutków, w tym nie pozbawi strony możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ powinien zatem rozważyć, czy zapłata do tych niekorzystnych skutków nie doprowadzi, bo taki stan z punktu widzenia interesu publicznego nie jest pożądany. W sprawie ZUS nie odniósł się do sytuacji, czy w interesie publicznym/społecznym jest: z jednej strony, dochodzenie należnej kwoty, w stosunku do możliwości płatniczych skarżącej, związanych nie tylko z wysokością dochodów, ale także sytuacją zdrowotną strony, a z drugiej potencjalne wspieranie skarżącej ze środków publicznych (pomocy społecznej), w przypadku, gdy środki jakimi dysponuje (będzie dysponować) strona nie będą wystarczające do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych strony.
Ponadto organ nie uwzględnił faktu, że dochód strony jest obciążony spłatami rat na rzecz ZUS. Wskazywany przez organ brak przymusowych obciążeń nie oznacza, że organ nie miał obowiązku uwzględnienia wszystkich obciążeń finansowych strony. Dopiero takie zestawienie pozwala na realną ocenę możliwości finansowych strony. Organ nie wskazał, na czym oparł wniosek o możliwościach skarżącej do poprawy swojej sytuacji materialnej. Twierdzenia organu, że brak jest podstaw do stwierdzenia, że sytuacja zdrowotna uniemożliwia lub ogranicza pozyskiwanie przez stronę dochodów do podjęcia spłaty zadłużenia oraz wskazywanie, że strona nie przedłożyła dokumentu potwierdzającego całkowitą niezdolność do pracy orzeczoną na stałe – w ocenie Sądu są nieadekwatne do stanu sprawy. Przed wszystkim powyższe wywody są niezrozumiałe w kontekście faktu, że strona jest osobą w wieku emerytalnym, a zatem wieku, który nie daje możliwości na rynku pracy, jest przy tym osobą schorowaną, a kwota uzyskiwanej emerytury nie jest wysoka.
Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga by interes publiczny i interes zobowiązanego zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej i życiowej zobowiązanego, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ zobowiązany będzie z zachowaniem stanowiska Sądu, dokonać wszechstronnej oceny materiału dowodowego, oraz dokonać powtórnej oceny, czy uwzględniając stan majątkowy i sytuację życiową oraz zdrowotną, strona jest w stanie uiścić ciążące na niej należności, bez spowodowania ciężkich dla niej skutków.
Dopiero dokonanie powyższego umożliwi prawidłową ocenę, czy skarżący spełnia przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Poczynione ustalenia i powzięte oceny winny znaleźć odzwierciedlenie w treści decyzji.
Sąd na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. oddalił wnioski dowodowe strony. Oddalenie nastąpiło z uwagi na to, że ilość wnioskowanych dowodów wykracza poza przewidziany p.p.s.a. zakres postępowania dowodowego przed Sądem. Jednakże strona ma możliwość przedłożenia wszystkich dowodów w postępowaniu przed organem
Z powyższych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku. Sąd przyznał od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika skarżącej ustanowionego z urzędu kwotę 590,40 zł, uwzględniającą podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zgodnie z art. 250 § 1 p.p.s.a., wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. W odniesieniu do adwokatów powyższe zasady określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz. 18). Z uwagi na wyroki Trybunału Konstytucyjnego w sprawach o sygn. SK 66/19, SK 78/21, SK 53/22, SK 85/22 oraz SK 83/19 i orzeczoną nimi niekonstytucyjność stawek opłat określonych w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu i w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu oraz wskazywaną przez Trybunał konieczność zasądzania na rzecz pełnomocników z urzędu opłat nie niższych niż przewidziane w rozporządzeniach regulujących stawki dla adwokatów i radców prawnych z wyboru, a więc w tym przypadku przy uwzględnieniu rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964), Sąd, mając na względzie dyspozycję art. 178 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, postanowił przyznać pełnomocnikowi wynagrodzenie obejmujące opłatę w wysokości określonej w § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie, w kwocie 480 zł. Minister Sprawiedliwości nie dostosował bowiem dotychczas rozporządzeń o wynagrodzeniach pełnomocników z urzędu do wyroków Trybunału Konstytucyjnego. Wskazaną powyżej opłatę zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu należało podwyższyć o obowiązującą stawkę podatku od towarów i usług przewidzianą dla tego rodzaju czynności (23 %) tj. o 110,40 złotych. W konsekwencji finalne wynagrodzenie należne pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu wynosi 590,40 zł.