III SA/Wa 3382/08

III SA/Wa 3382/08 - Postanowienie WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2009-05-28
Data wpływu
2008-12-11
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Izabela Głowacka-Klimas /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
II FZ 101/09 - Postanowienie NSA z 2009-03-24
Skarżony organ
Dyrektor Izby Skarbowej
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 243 par. 1,  art. 246 par. 1 pkt 2,  art. 245 par. 3
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka - Klimas po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi T. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] października 2008 r., Nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2002 r. postanawia - przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnić ją od kosztów sądowych, - odmówić stronie skarżącej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie
Uzasadnienie
Pismem z 6 listopada 2008 r. T. M. (zwany dalej "Skarżącym") wniósł do tutejszego Sądu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z [...] października 2008 r., w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2002 r., w której zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata.
Uzasadniając powyższy wniosek Skarżący wskazał, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji majątkowej i osobistej i nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Wniosek o ustanowienie adwokata uzasadnił skomplikowanym charakterem sprawy.
Pismem z dnia 16 grudnia 2008 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wezwał Skarżącego do nadesłania wniosku na urzędowym formularzu PPF oraz do przedstawienia dodatkowych informacji o stanie majątkowym wraz z odpowiednimi dokumentami potwierdzającymi te informacje.
Odpowiadając na powyższe wezwanie Skarżący nadesłał formularz PPF wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że od 21 marca 2003 r. jest osobą bezrobotną i żyje dzięki rodzinie. Z powodu wieku nie może znaleźć pracy. Wyjaśnił również, że nie posiada żadnego majątku, tylko przedmioty użytku osobistego.
Postanowieniem z 14 stycznia 2009 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Na powyższe postanowienie, dochowując terminu ustawowego, Skarżący wniósł sprzeciw, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia ze względu na naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej "P.p.s.a."). Powtórzył, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji majątkowej i osobistej bowiem jego aresztowanie spowodowało zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej. Wskazał, że obecnie nie posiada majątku i nie uzyskuje żadnych dochodów, "żyje w nędzy na łasce byłej żony i przypadkowych osób". Zarzucił rozstrzygnięciu referendarza sądowego dowolność w ocenie faktów, podkreślając, że jako zarejestrowany bezrobotny nie otrzymał żadnej oferty pracy z urzędu pracy. Próby zatrudnienia podejmował także we własnym zakresie. Zdaniem Skarżącego, o jego trudnej sytuacji świadczy między innymi fakt, że nie był w stanie wpłacić poręczenia majątkowego w celu zamiany środka zapobiegawczego i uczyniła to osoba trzecia, jak również okoliczność, że skierowana wobec niego egzekucja okazała się bezskuteczna.
Postanowieniem z dnia 16 lutego 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w całości.
Następnie pismem z dnia 2 marca 2009 r. skarżący złożył w terminie zażalenie od w/w postanowienia. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.
Postanowieniem z dnia 24 marca 2009 r., sygn. akt II FZ 101/09 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu postanowienia Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że Sąd I instancji nie wystąpił do skarżącego z wezwaniem do przedstawienia, w trybie art. 255 P.p.s.a., dodatkowych oświadczeń o stanie rodzinnym czy sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Sąd nie miał zatem uzasadnionych podstaw by twierdzić w zaskarżonym postanowieniu, iż skarżący w sposób niewystarczający do dokonania rzeczywistej oceny jego możliwości płatniczych, przedstawił swoją sytuację materialną w urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie do wezwania skarżącego do przedstawienia dodatkowych informacji i dokumentów.
Pismem z dnia 27 kwietnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wezwał Skarżącego do przedstawienia: 1) zeznań podatkowych Skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym za lata 2006-2007 oraz informacji o wysokości dochodów uzyskanych przez wyżej wymienione osoby w 2008 r.; 2) dokumentu potwierdzającego fakt zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej (np. decyzja o wykreśleniu wpisu z ewidencji działalności gospodarczej; dokument, z którego wynikałoby, że Skarżący zawiesił działalność gospodarczą); 3) zaświadczenia powiatowego urzędu pracy o zarejestrowaniu Skarżącego jako osoby bezrobotnej oraz dokumentu, z którego wynikałoby iż w ciągu ostatnich kilku lat otrzymał on oferty pracy (w przypadku gdyby Skarżący odmówił przyjęcia propozycji pracy podania przyczyny tej odmowy), 4) wskazania wysokości i formy pomocy udzielanej Skarżącemu przez byłą żonę oraz "przypadkowe osoby" z jednoczesnym wskazaniem o jakie osoby chodzi; 5) wskazania wysokości i formy pomocy udzielanej Skarżącemu ze świadczeń z pomocy społecznej z jednoczesnym przesłaniem zaświadczenia wydanego przez właściwy ośrodek pomocy społecznej o korzystaniu z takiej pomocy lub też złożenia oświadczenia o nieudzielaniu Skarżącemu takiej pomocy z jednoczesnym wyjaśnieniem przyczyn takiego stanu rzeczy, 6) wskazania wszystkich źródeł utrzymania Skarżącego, 7) wskazania tytułu prawnego do lokali przy ul.. [...] m. [...] i ul.. [...] m. [...] w W. oraz wskazania osób, które ponoszą obciążenia finansowe z tymi lokalami związane; 7) szczegółowego wskazania wysokości wydatków składających się na bieżące utrzymanie Skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, z jednoczesnym przesłaniem dokumentów potwierdzających te wydatki; 8) wskazania posiadanych lub zbytych w ciągu ostatniego roku nieruchomości lub ruchomości o wartości ponad 10.000 zł; 9) nadesłania wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie cztery miesiące Skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym; 10) innych informacji o przyczynach uniemożliwiających Skarżącemu poniesienie kosztów sądowych;
W odpowiedzi na wezwanie Skarżący przedłożył zeznanie podatkowe za 2007 r., zawiadomienie o nie podjęciu wykonywania działalności gospodarczej z 17 listopada 2004 r., decyzję o wykreśleniu wpisu z ewidencji działalności gospodarczej z dniem [...] listopada 2004 r., decyzje o odmowie przyznania prawa do zasiłku z dnia [...] sierpnia 2005 r., oświadczenie byłej żony skarżącego – M. M.. oraz oświadczenie A. G. Skarżący oświadczył, że w latach 2006 i 2008 nie uzyskiwał żadnych dochodów i nie składał zeznań podatkowych, nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym. Dodatkowo wyjaśnił, że raz miał propozycję podjęcia pracy z Urzędu Pracy w marcu 2009 r. Wskazał, że pomaga mu syn – T. M. oraz osoba zaprzyjaźniona - A. G. Ponadto nie korzysta z pomocy opieki społecznej, Nie posiada tytułów prawnych do lokali przy ul. [...] m. [...] i ul. [...] m. [...] w W. Obciążenia finansowe do tych lokali ponoszą odpowiednio: matka Skarżącego oraz była żona i syn. Stwierdził, że jego utrzymanie zależy od dobrej woli rodziny, byłej żony i zaprzyjaźnionych. Nie posiada żadnego majątku, nie ma możliwości zdobycia żadnych dóbr oraz nie ma konta bankowego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji "prawa pomocy" jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania i jej aktualnej kondycji finansowej. W konsekwencji przyznanie prawa pomocy może mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych kiedy to spełnione zostaną przesłanki określone w art. 246 P.p.s.a.
Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 P.p.s.a. Sąd może – na wniosek strony - przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym.
W niniejszej sprawie Skarżący w skardze wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia doradcy podatkowego. Przyznanie prawa pomocy zarówno we wnioskowanym zakresie, jak i w zakresie częściowym jest możliwe zaś w sytuacji, gdy strona wykaże (podkreślenie Sądu), że nie jest w stanie ponieść odpowiednio: jakichkolwiek kosztów postępowania bądź pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a.).
Z powyższych przepisów wynika, iż to na stronie ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. To zatem w jej interesie leży przedłożenie wszelkich możliwych dokumentów źródłowych oraz przedstawienie wszelkich okoliczności przemawiających za pozytywnym rozpoznaniem wniosku (por. postanowienie NSA z 31 marca 2005 r., I FZ 63/05, niepubl.). Ocena przytoczonych okoliczności należy zaś do Sądu.
Przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy należy traktować jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela).
Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację majątkową Skarżącego oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Natomiast zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa, oceniając sytuacje majątkową Skarżącego Sąd ma na uwadze nie tylko faktyczny stan dochodów Skarżącego oraz dane dotyczące bieżących wydatków, ale także jego potencjalne możliwości zarobkowe.
W tym miejscu należy zauważyć, że w celu dokonania rzetelnej oceny sytuacji materialnej, w oparciu o przepis art. 255 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a., wezwano Skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji o jego sytuacji majątkowej (pisma z 16 grudnia 2008 r. k. 21, i z 27 kwietnia 2009 r. k. 66 akt sądowych).
W odpowiedzi na powyższe wezwania, Skarżący nadesłał szereg informacji (wymienione powyżej).
Przenosząc powyższe uwagi do niniejszej sprawy zauważyć należy, że w chwili obecnej Skarżący domaga się rozstrzygnięć Sądu w dwóch sprawach związanych z działaniami organów podatkowych (oprócz sprawy niniejszej także w sprawie o sygn. akt: III SA/Wa 16/09). Wnioskodawca jest osobą bezrobotną (bez prawa do zasiłku), prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie posiada żadnych składników majątku, w szczególności nieruchomości, zasobów pieniężnych lub przedmiotów wartościowych. Egzystuje dzięki pomocy rodziny i przyjaciół.
W ocenie Sądu sytuacja, w której znalazł się skarżący wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., co oznacza, iż wykazał on, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący w sposób wystarczający uprawdopodobnił, iż poniesienie kosztów sądowych przekracza jego możliwości finansowe.
Wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie zasługuje na uwzględnienie ze względu, iż brak jest konieczności ustanawiania zawodowego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania. Przepisy regulujące postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie przewidują bowiem "przymusu adwokackiego". Skarżący ma ustawowo zapewnione prawo do informacji, którego wyrazem jest sformułowana w art. 6 P.p.s.a. zasada udzielania pomocy stronom (por. postanowienie NSA z dnia 16 stycznia 2006 r., II GZ 143/05). Zgodnie z tym przepisem Sąd udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz poucza ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Istotną gwarancją procesową jest również to, iż stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd oceniając wydane w sprawie rozstrzygnięcie lub czynność organu administracji, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przepis ten daje podstawę do uwzględnienia skargi także wtedy, gdy w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego strona nie podnosi zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego aktu lub czynności. Oznacza to, że Sąd zbada zasadność skargi niezależnie od obecności na rozprawie pełnomocnika, czy też Skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 10 września 2007 r., II FZ 450/07).
Niezależnie od powyższego, należy podnieść, że Skarżący nie wykazał, aby podejmował we własnym zakresie działania zmierzające do ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika i że działania te nie powiodły się z uwagi na to, iż nie był on w stanie spełnić jego żądań finansowych.
Sąd pragnie zwrócić uwagę, że przy badaniu ustawowych przesłanek o przyznanie prawa pomocy, należy wziąć pod uwagę art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Obowiązek świadczeń alimentacyjnych między małżonkami po rozwodzie stanowi kontynuację obowiązku wzajemnej pomocy powstałego przez zawarcie związku małżeńskiego (uchwała Sądu Najwyższy z dnia 16 grudnia 1987 r. sygn. sprawy III CZP 91/86). Podkreślenia wymaga, że obowiązek wzajemnej pomocy między współmałżonkami rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego.
Obowiązek niesienia pomocy spoczywa także na innych członkach rodziny. Wynika on również z przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rodzice i dzieci zobowiązani są wspierać się wzajemnie (art. 87 K.r.o.). Jak wynika z przedstawionego oświadczenia byłej żony, syn współuczestniczy w pomocy ojcu.
W ocenie Sądu wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, zasługiwał na uwzględnienie. Natomiast wniosek przez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika nie został uwzględniony.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 243 § 1 P.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 245 § 3 P.p.s.a., Sąd postanowił jak w sentencji.