III SA/Wa 2620/05

III SA/Wa 2620/05 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2006-05-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2005-09-26
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Ewa Radziszewska-Krupa /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6539 Inne o symbolu podstawowym 653
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: , Przewodniczący Asesor WSA Ewa Radziszewska-Krupa, , po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 maja 2006r. sprawy ze skargi A. T. oraz J. K. prowadzących działalność gospodarczą pod nazwą P.H.P.U. "T." spółka cywilna w B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2005r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, 2) stwierdza, że decyzja, o której mowa w punkcie 1) nie może być wykonana w całości.
Uzasadnienie
J. K. oraz A. T., prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą P.H.P.U. "T." spółka cywilna w B., wnioskiem z 20 października 2004r. zwrócili się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) Oddział w B. o umorzenie odsetek od zaległych składek na ubezpieczenia społeczne oraz "innych kosztów". W uzasadnieniu stwierdzili, iż powodem nieopłacenia należności wobec ZUS była ciężka sytuacja finansowa ich firmy w latach 2000-2003, spowodowana kryzysem gospodarczym całego kraju. Mimo tego, iż udana restrukturyzacja spowodowała poprawę sytuacji finansowej spółki, nie jest ona w stanie płacić odsetek za zwłokę i innych kosztów. Wnioskodawcy zadeklarowali również możliwość jednorazowej spłaty całej kwoty podstawowego zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek.
ZUS decyzją z [...] lutego 2005r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm., dalej: u.s.u.s.) odmówił umorzenia zaległych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy wraz z należnymi odsetkami za zwłokę oraz dodatkowymi opłatami. W uzasadnieniu przedstawiono przebieg postępowania w sprawie oraz stwierdzono, iż z uwagi na brak stwierdzenia całkowitej nieściągalności w drodze postępowania egzekucyjnego oraz możliwość spłaty należności w układzie ratalnym brak jest podstaw do pozytywnego załatwienia sprawy. Wyrażono również pogląd, iż niemożliwe jest umorzenie wyłącznie odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek, powołując się na treść art. 28 u.s.u.s.
W decyzji zawarto pouczenie, iż strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się na podstawie art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej: K.p.a.) do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z 21 marca 2005r. wnioskodawcy zwrócili się o umorzenie zaległych składek na ubezpieczenia społeczne wraz z odsetkami, oświadczając, iż ZUS wydając decyzję z [...] lutego 2005r. nie uwzględnił "nadzwyczajnej okoliczności", którą był stan zdrowia wspólników spółki cywilnej - choroby o podłożu psychiczno-depresyjnym. Wyjaśnili, iż w wyniku poważnych problemów zdrowotnych utracili cały majątek i nie posiadają możliwości spłaty zadłużenia, które powstało bez ich świadomości. Przed rozpoczęciem choroby zawsze wywiązywali się terminowo ze wszystkich zobowiązań. Oświadczyli również, iż nie posiadają żadnego majątku, nie pracują, korzystają z pomocy najbliższej rodziny, a J. K. pobiera rentę inwalidzką. Nie możliwa będzie więc deklarowana jednorazowa spłata zadłużenia, ze względu na to, iż rodzina odmówiła udzielania pożyczki na ten cel.
Prezes ZUS decyzją z [...] kwietnia 2005r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 u.s.u.s. oraz art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy ww. decyzję ZUS, z uwagi na brak przesłanki całkowitej nieściągalności należności.
W uzasadnieniu, po przedstawieniu stanu faktycznego sprawy, wyjaśniono, iż w ocenie organu prowadzone postępowanie egzekucyjne, oraz okoliczności faktyczne sprawy wskazują, iż możliwe będzie ściągnięcie zaległych kwot, także w drodze układu ratalnego, dostosowanego do możliwości płatniczych zobowiązanego. Wskazano na rozbieżności w oświadczeniach stron, jakie występują we wniosku o umorzenie oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes ZUS zaznaczył również, iż w sprawie brak jest przesłanek do umorzenia zaległości wobec spółki cywilnej na mocy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wydanego na jego podstawie rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), gdyż stan zdrowia wspólników nie stanowi podstawy do umorzenia zaległości ciążących na spółce cywilnej.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie strona skarżąca wniosła o umorzenie niezawinionych świadomie należności wobec ZUS i ponownie stwierdziła, iż organ administracyjny nie uwzględnił nadzwyczajnej okoliczności - stanu zdrowia wspólników, całkowitej utraty majątku. Powołała się również na brak środków materialnych oraz konieczność spłaty zadłużenia. Nie zgodziła się z argumentacją, jakoby sytuacja zdrowotna wspólników nie może stanowić przesłanki do umorzenia zaległych składek związanych z prowadzoną spółką cywilną "T.", skoro spółka ta to nic innego, jak współpracujący ze sobą przedsiębiorcy - osoby fizyczne.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - rozpoznając sprawę w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej powoływanej jako P.p.s.a.) - zważył, co następuje:
W myśl art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 P.p.s.a., sprawowana jest na podstawie kryterium zgodności z prawem. Przepis art. 134 § 1 P.p.s.a. stanowi natomiast, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji.
Sąd, dokonując oceny zaskarżonej decyzji w tym zakresie stwierdza, że skarga zasługuje na uwzględnienie, choć z innych przyczyn niż w niej podniesione.
W świetle art. 66 u.s.u.s. ZUS jest państwową jednostką organizacyjną posiadającą osobowość prawną, której w zakresie prowadzonej działalności, wskazanej w art. 68-71 u.s.u.s., przysługują środki prawne właściwe organom administracji państwowej.
Przepis art. 68 ust. 1 pkt 1 u.s.u.s. określa, iż do zakresu działania ZUS należy realizacja przepisów o ubezpieczeniach społecznych, a w szczególności wymierzanie i pobieranie składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz prowadzenie rozliczeń z płatnikami składek z tytułu należnych składek i wypłacanych przez nich świadczeń podlegających finansowaniu z funduszy ubezpieczeń społecznych lub innych źródeł. W tak określony zakres działania wpisuje się kompetencja ZUS do umarzania należności z tytułu składek, które ZUS może, stosownie do art. 28 u.s.u.s., umorzyć w całości lub w części.
Przepis art. 83 ust. 1 u.s.u.s. stanowi, że ZUS swoje kompetencje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek wykonuje przez wydanie decyzji. Od decyzji w zakresie ustalania wymiaru składek i ich poboru, jak również w innych przypadkach, o których mowa w art. 83 ust. 1 u.s.u.s. przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.). Taka regulacja oznacza, że wszystkie sprawy podlegające kontroli sądów powszechnych z mocy art. 83 ust. 2 u.s.u.s. są rozstrzygane przez ZUS tylko w jednej instancji. Odwołanie od takiej decyzji do sądu daje stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia ZUS gwarancję nie tylko kontroli legalności decyzji, lecz i jej merytorycznej treści, sąd bowiem - stosownie do art. 417 (14) § 2 k.p.c. w razie uwzględnienia odwołania zmienia zaskarżoną decyzję w całości lub w części i orzeka co do istoty sprawy.
Zgodnie natomiast z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. w przypadku umarzania należności z tytułu składek (jak również od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia) odwołanie do sądu powszechnego nie przysługuje, co nie oznacza jednak, że strona pozbawiona jest prawa do rozpatrzenia jej sprawy przez II instancję.
Przepis art. 78 Konstytucji RP wyraźnie stanowi, że każda ze stron ma prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, a wyjątki od tej zasady określić może wyłącznie ustawa. Zgodnie z art. 123 u.s.u.s. w sprawach uregulowanych tą ustawą stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Wymaga w tym miejscu zdaniem Sądu podkreślenia, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych nie przewiduje odrębnego trybu orzekania w kwestii umorzenia należności z tytułu składek. Stosownie do art. 15 K.p.a. postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne, a zgodnie z art. 127 § 1 i 2 K.p.a. od decyzji wydanej w pierwszej instancji służy stronie odwołanie tylko do jednej instancji, przy czym właściwy do rozpatrzenia odwołania jest organ administracji publicznej wyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy. Wyjątkowo tylko od decyzji wydawanych w pierwszej instancji przez organy, które co do zasady są organami odwoławczymi i w stosunku, do których z natury rzeczy niemożliwym byłoby wskazanie organu wyższego stopnia, tj. od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy; do wniosku tego stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji.
Przytoczone okoliczności i przepisy wskazują, że każda strona postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu składek ma prawo do tego, by jej sprawa została rozpatrzona przez organ drugiej instancji.
ZUS, co wskazano wyżej, zgodnie z art. 66 u.s.u.s., przysługują środki prawne właściwe organom administracji państwowej, niemniej jednak ZUS nie jest organem administracji. W tym miejscu warto sięgnąć do Konstytucji RP, która mówi o administracji rządowej oraz o organach władzy publicznej oraz do K.p.a., w którym w art. 17 i art. 18 mówi się o organach administracji rządowej, organach administracji publicznej oraz organach państwowych. ZUS nie jest także organem wskazanym wyraźnie w art. 127 § 3 Kpa i nawet ta okoliczność, że prowadzi działalność na terenie całego kraju, nie przemawia za zastosowaniem art. 127 § 3 K.p.a. w przypadku wydania decyzji o odmowie umorzenia należności z tytułu zaległych składek. Po pierwsze ze względu na to, iż przepis art. 127 § 3 K.p.a., stanowiąc, że decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie uzależnia możliwości skorzystania z tego trybu od terytorialnego zasięgu działania. Po drugie, ewentualne wskazanie, na zasadzie odpowiedniego stosowania przepisu art. 127 § 3 K.p.a., że w przypadku danego organu od jego decyzji nie służy odwołanie, lecz tylko tryb wnioskowania o ponowne rozpatrzenie sprawy, byłoby możliwe wówczas, gdy wskazanie organu odwoławczego nie było możliwe na podstawie art. 17 K.p.a.
Tymczasem art. 17 K.p.a. określa, że organami wyższego stopnia w rozumieniu tego Kodeksu są, w stosunku do organów administracji publicznej innych niż określone w pkt 1 i 2 tego przepisu, tj. organów jednostek samorządu terytorialnego oraz wojewodów, odpowiednie organy nadrzędne lub właściwi ministrowie, a w razie ich braku - organy państwowe sprawujące nadzór nad ich działalnością.
W przypadku ZUS, w stanie faktycznym i prawnym sprawy, organ odwoławczy można było wskazać, na podstawie samej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Art. 66 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie stawowi, że nadzór nad zgodnością działań ZUS z obowiązującymi przepisami sprawuje minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego. Ministrem tym jest - zgodnie z art. 31 ust. 2 ustawy z 4 września 1997r. o działach administracji państwowej (Dz. U. Nr 159 poz. 1548, ze zm.) oraz rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z 15 grudnia 2004r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Wiceprezesa Rady Ministrów, Ministra Polityki Społecznej (Dz. U. Nr 265, poz. 2643) - Minister Polityki Społecznej.
Możliwość wskazania na podstawie Kodeksu postępowania administracyjnego organu wyższej instancji w stosunku do ZUS wyklucza zatem potrzebę stosowania art. 127 § 3 K.p.a. w sprawie umorzenia należności z tytułu składek. Wobec braku wyraźnych regulacji w tej kwestii w samej ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych brak jest zatem - zdaniem Sądu - podstaw, by uzasadniać właściwość Zakładu do rozpatrzenia tego typu spraw w tym trybie. Przeciwko takiemu rozwiązaniu przemawiałaby nie tylko treść powołanych przepisów art. 123 u.s.u.s. oraz art. 15 K.p.a., art. 17 K.p.a. i art. 127 K.p.a., ale i orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w wyroku z 8 lutego 2002r., sygn. akt V SA 1573/01 (LEX nr 82685) wskazał, że dwuinstancyjność jest standardem rzetelnego postępowania wymaganym przez zasady państwa prawa. Niezgodne z tym standardem byłoby nie tylko używanie ścieśniającej wykładni tam, gdzie uszczuplałaby ona wspomniany standard. Z tym standardem niezgodne byłoby stosowanie analogii w sytuacji, gdy byłoby to zbędne i prowadziło do uszczuplenia praw jednostki.
Tylko na marginesie Sąd chciałby wskazać, że nawet gdyby ZUS miał możliwość wydania ponownie decyzji w trybie art. 127 § 3 K.p.a., badana decyzja, jako wydana przez Prezesa ZUS, tj. z naruszeniem przepisów o właściwości, także byłaby dotknięta wadą nieważności.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 19 stycznia 2002r., sygn. akt SA II 3033/00 (LEX nr 82683) podkreślił, że przepisy kompetencyjne zawarte są z reguły w ustawach zaliczonych do prawa materialnego i wskazują, w jakiej formie prawnej organ może działać w powierzonej mu sprawie. Przeniesienie kompetencji wymaga podstawy ustawowej, albowiem powoduje przejęcie prawa do rozstrzygania danego problemu z zakresu właściwości jednego organu do właściwości innego. Przeniesienie kompetencji jest wyjątkiem od zasady generalnej nieprzenoszalności kompetencji, bowiem przepisy upoważniające do przeniesienia kompetencji jako przepisy szczególne nie mogą być interpretowane w sposób rozszerzający. Od przeniesienia kompetencji odróżnić należy tzw. upoważnienie do wykonywania kompetencji. Różni się ono tym, że organ nie traci swoich kompetencji, a podmiot upoważniony nie nabywa ich jako własnych, lecz wykonuje je na rachunek i w imieniu organu, do którego kompetencje należą. W wyniku upoważnienia podmiot upoważniony uzyskuje prawo do wykonywania czynności ze skutkiem prawnym dla organu upoważniającego. Ponieważ w badanej sprawie brak było właściwości do rozpatrzenia sprawy w drugiej instancji nie tylko Prezesa ZUS, lecz i samego Zakładu, ewentualne upoważnienie w formie pisemnej pracowników jednostki organizacyjnej do załatwiania spraw w imieniu organu administracji publicznej na podstawie art. 268a K.p.a., w szczególności do wydawania decyzji administracyjnych, postanowień i zaświadczeń, nie ma znaczenia dla końcowej oceny legalności zaskarżonej decyzji.
W świetle powyższych wywodów, ponieważ ani Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, ani Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie były - w stanie faktycznym i prawnym sprawy - organami właściwymi do rozpatrzenia w drugiej instancji umorzenia należności z tytułu składek, a organem tym był Minister Polityki Społecznej, Sąd był zobowiązany stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji jako wydanej z naruszeniem przepisów o właściwości. Potwierdzenie tego stanowiska znalazło odzwierciedlenie np. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 lipca 2005r., sygn. akt II GSK 112/05 (niepublikowany).
Skład orzekający zwraca również uwagę, iż zgodnie z art. 133 § 1 P.p.s.a. wyrok wydawany jest na podstawie akt sprawy, co oznacza, że orzeczenie zapada wedle stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania zaskarżonego aktu, a wynikającego z akt sprawy (por. Jan Paweł Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz; Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004; s. 196). Należy jednak zauważyć, że od 24 sierpnia 2005r. - ustawą z 1 lipca 2005r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 150, poz. 1248) - zmieniono przepis art. 83 ust.4 u.s.u.s. W związku z tymi rozważaniami oraz stosownie do dyspozycji art. 141 § 4 zd. 2 in fine P.p.s.a. oraz art. 153 P.p.s.a. wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, złożony przez stronę, zgodnie z pouczeniem zawartym w decyzji organu pierwszej instancji, będzie trzeba ocenić i rozpatrzyć z uwzględnieniem zmian wprowadzonych tą ustawą.
Sąd zaznacza także, że stwierdzenie nieważności decyzji niemożliwym czyni wypowiedzenie się przez skład orzekający, co do zasadności zarzutów podniesionych w skardze. Sąd nie może również uczynić zadość żądaniu strony zawartemu w skardze i nie może umorzyć należnych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Właściwym w zakresie wydania rozstrzygnięcia w sprawie umorzenia należności z tytułu składek jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych i to on rozstrzyga czy należy je umorzyć czy też nie. Sąd administracyjny natomiast, co podkreślono wyżej, zajmuje się kontrolą legalności zaskarżonych decyzji i w sytuacji, gdy dojdzie do przekonania, że doszło do naruszenia dyspozycji art. 145 § 1 P.p.s.a., eliminuje zaskarżony akt z obrotu prawnego.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 119 pkt 1 P.p.s.a. oraz art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a. orzekł, jak w sentencji.
Zakres w jakim decyzja, której nieważność stwierdzono nie podlega wykonaniu określono na podstawie art. 152 P.p.s.a.
Sąd nie zasądził na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania na zasadzie art. 210 § 2 P.p.s.a., gdyż nie była ona zobowiązana do uiszczenia wpisu, a wobec rozpatrzenia sprawy w trybie uproszczonym nie poniosła też kosztów uczestnictwa w rozprawie. Nie reprezentował jej pełnomocnik, z którego udziałem w sprawie łączył się obowiązek poniesienia kosztów zastępstwa procesowego.