III SA/Wa 2778/05

III SA/Wa 2778/05 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2005-12-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2005-10-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Barbara Kołodziejczak-Osetek
Bożena Dziełak /przewodniczący/
Hieronim Sęk /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6539 Inne o symbolu podstawowym 653
Skarżony organ
Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku
Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Dziełak, Sędziowie Sędzia WSA Barbara Kołodziejczak-Osetek, Asesor WSA Hieronim Sęk (spr.), Protokolant Robert Powojski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2005 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] lipca 2005 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] czerwca 2005 r. nr [...] 2) określa, że decyzje, których nieważność stwierdzono nie mogą być wykonane w całości.
Uzasadnienie
Pismem z dnia 28 kwietnia 2005 r. J. J., określany dalej jako "Skarżący", wystąpił o "umorzenie w całości należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres 1995-2000 r. (za J. i D. J.).". Prośbę uzasadniał swoją trudną sytuacją materialną. Podnosił, że jest bez pracy i próby znalezienia zatrudnienia jak dotąd okazują się nieskuteczne. Żona pracuje na - etatu za wynagrodzeniem brutto 425 zł. Ich dwoje dzieci uczęszcza jeszcze do szkół. Skarżący zwraca uwagę, że po opłaceniu rachunków za gaz, wodę, elektryczność, a także opłaceniu kosztów biletu dla syna oraz żony brakuje im pieniędzy i dlatego często je pożyczają na wyżywienie. Dzieci nie noszą do szkoły śniadań, a zakup opału na zimę, czy opłacanie bieżących składek też jest ogromnym problemem w ramach bardzo skromnych dochodów.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r., nr [...], Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, powoływany dalej jako "Prezes Kasy", na podstawie art. 36 i art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.u.s.r.", rozpatrując wniosek w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, której kwota w dniu wpływu wniosku wynosiła 10.898,50 zł i dotyczy okresu od 1995/II kw. do 2005/II kw. "podjął decyzję pozytywną i umorzył odsetki w części w kwocie 1.000,00 zł pod warunkiem spłaty pozostałej należności". W jednozdaniowym uzasadnieniu stwierdził, że po uwzględnieniu wszystkich okoliczności przedstawionych w podaniu orzeczono jak w sentencji.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia 27 czerwca 2005 r. Skarżący wniósł o "umorzenie w całości należności i odsetek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres 1995-2000 r. za żonę D. J.". Podtrzymał argumenty o swojej trudnej sytuacji finansowej. Podniósł, że w dniu 15 sierpnia 2005 r. kończy mu się zasiłek dla bezrobotnych i pozostanie bez środków do życia. Zwrócił też uwagę, że w 2005 r. Wójt Gminy K. umorzył mu I i II ratę podatku rolnego z uwagi na jego sytuację rodzinną. Skarżący wyjaśnił, że nabywając gospodarstwo rolne o powierzchni 0,97 ha nie wiedział, iż podlega ubezpieczeniu w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, która w ramach ubezpieczenia uwzględnia hektary przeliczeniowe. Wskazywał także na liczne problemy zdrowotne małżonki - D. J.
Decyzją z dnia [...] lipca 2005 r., nr [...], Prezes Kasy na podstawie art. 36 i art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. rozpatrując wniosek z dnia 28 czerwca 2005 r. w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, której kwota w dniu wpływu wniosku wynosiła 6.038,30 zł i dotyczy okresu od 1995/II kw. do 2005/I kw. "podjął decyzję pozytywną i umorzył odsetki w części w kwocie 3.000. zł pod warunkiem spłaty pozostałej należności.". Jednozdaniowe uzasadnienie wskazuje, iż stwierdzona sytuacja uzasadnia umorzenie pod warunkiem spłaty pozostałej należności.
Na powyższą decyzję Prezesa Kasy Skarżący pismem z dnia 29 sierpnia 2005 r., uzupełnionym pismami z dnia 6 i 25 października 2005 r., złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o kolejne rozpatrzenie sprawy dotyczącej umorzenia w całości odsetek i należności na ubezpieczenie społeczne rolników za okres 1995-2000 r. za D. J.. Wyjaśnił, iż D.J. wraz z dziećmi była ubezpieczona w latach 1995-2000 w jego zakładzie pracy, powołując na tę okoliczność zapisy w legitymacji ubezpieczeniowej dla członków rodziny pracownika. Zwraca uwagę, iż nie rozumie zapisów decyzji obejmujących lata 1995-2005. Oświadcza, iż żona nie korzystała i nie zamierza korzystać w przyszłości ze świadczeń Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oraz że rezygnuje z okresu 1995-2000 jako okresu zaliczanego do świadczeń emerytalno-rentowych. Ponadto, dodaje, iż zaległości powinny się już przedawnić z uwagi na upływ pięcioletniego terminu. Powołując się na nieznajomość zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników wyraża niezadowolenie z braku wcześniejszej informacji o powstałych zaległościach. W zakresie sytuacji rodzinnej i finansowej podtrzymuje swoje wcześniejsze argumenty. Dodaje, iż korzysta ze świadczeń Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w K..
W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy wniósł o jej oddalenie, wskazując, iż decyzją z dnia [...] lipca 2005 r. organ rentowy odmówił Skarżącemu umorzenia w całości należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników i umorzył odsetki w części w kwocie 3.000 zł pod warunkiem spłaty pozostałej należności. Prezes Kasy podniósł także, że biorąc pod uwagę sytuację materialną Skarżącego "dwukrotnie dokonał umorzenia kwoty odsetek z tytułu zaległości składkowych na ubezpieczenie społeczne rolników pod warunkiem spłaty pozostałej należności.".
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek Sąd podejmując rozstrzygnięcie oparł się na powodach innych niż w niej wskazane.
Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. Nr 153, poz. 1269). W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./, powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).
Wyjaśnić również należy, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenia prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.).
Granice niniejszej sprawy nakreślił Skarżący we wniosku z dnia 28 kwietnia 2005 r. wszczynającym postępowanie w przedmiocie umorzenia w całości należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za lata 1995-2000.
Zatem w tej sprawie nie może być w ogóle rozpatrywana kwestia ubezpieczenia D. J. wraz z dziećmi w ramach ubezpieczenia pracowniczego w latach 1995-2000. Jest to okoliczność nie mająca znaczenia dla tej sprawy. Podobnie jak i nie mają znaczenia w przedmiocie umorzenia należności oświadczenia dotyczące rezygnacji ze wskazanego okresu, jako okresu składkowego przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty, tudzież brak wiedzy na temat podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników we wskazanym okresie ze względu na posiadane gospodarstwo rolne, czy też zapowiedź nie korzystania w przyszłość ze świadczeń Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.
Sprawa podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników i odpowiedzialności z tego tytułu została rozstrzygnięta zupełnie inną decyzją Prezesa Kasy z dnia [...] kwietnia 2005 r., nr [...], od której Skarżący mógł się odwołać, zgodnie z pouczeniem w niej zawartym, do Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K..
Sąd administracyjny musi zatem stwierdzić, iż w tym przedmiocie nie jest władny do rozstrzygania, gdyż jest to domena działania sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, a ponadto takie żądanie wykracza poza ramy niniejszego postępowania, które dotyczy tylko i wyłącznie kontroli decyzji Prezesa Kasy wydanych w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników.
Trzymając się zatem granic niniejszej sprawy, Sąd wyjaśnia, że o uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji (w niniejszej sprawie Prezes Kasy), co oznacza, że sąd administracyjny nie ma uprawnień do "umorzenia w całości odsetek i należności na ubezpieczenie społeczne rolników", jak domaga się tego Skarżący. Sąd bada legalność zaskarżonego aktu - w tym przypadku decyzji z dnia [...] lipca 2005 r., nr [...]. Nie może natomiast orzekać za organ w sposób merytoryczny przyznając określone uprawnienia lub zwalniając z nałożonych obowiązków. Ta ostatnia sfera nie mieści się w kompetencjach sądu administracyjnego.
Przy ocenie legalności skarżonych decyzji brany jest pod uwagę stan prawny, który miał zastosowanie w chwili ich wydawania.
Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd dopatrzył się naruszeń prawa materialnego i procesowego, skutkujących takimi wadami zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, które wymagały wyeliminowania ich z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Stan prawny mający znaczenie dla dokonania takiej właśnie oceny oraz wnioski z niego płynące przedstawiają się następująco.
Zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt 10 u.u.s.r. Prezes Kasy, jako centralny organ administracji rządowej (art. 2 ust. 2 u.u.s.r.) wydaje decyzje w sprawach, o których mowa w art. 41a i art. 55 tej ustawy. W myśl art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Zgodnie z definicją ustawową zawartą w art. 6 pkt 13b u.u.s.r. przez "należności z tytułu składek" rozumie się składki, należne od nich odsetki i koszty upomnienia. Z kolei według art. 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, powoływanego dalej jako "k.p.a.", kodeks ten normuje postępowanie przed organami administracji publicznej w należących do właściwości tych organów sprawach indywidualnych rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnych. Organami administracji publicznej, jak stanowi art. 5 § 2 k.p.a., są między innymi centralne organy administracji rządowej, czyli także Prezes Kasy.
W rezultacie stwierdzić należy, że do decyzji Prezesa Kasy w sprawach umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozumianych jak wyżej, ma zastosowanie art. 127 § 3 k.p.a. Przepis ten stanowi, że od decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze nie służy odwołanie, jednakże strona niezadowolona z decyzji może zwrócić się do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wniosek ten różni się od odwołania tym, że nie ma on konstrukcji względnie dewolutywnej, gdyż do jego istoty należy przede wszystkim to, że jest rozpatrywany przez ten sam organ, który wydał decyzję w pierwszej instancji.
Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, o czym stanowi art. 127 § 3 in fine k.p.a. W stosunku do wniosku zastosowanie zatem znajduje między innymi wymóg dochowania 14-dniowego terminu na jego złożenie (art. 129 § 2 k.p.a.), a postępowanie wszczęte tym wnioskiem kończy się rozstrzygnięciem - sposobem załatwienia sprawy - przewidzianym w art. 138 § 1 k.p.a., który to przepis stosuje się wprost (por. wyroki NSA z dnia 17.11.2000 r., sygn. akt I SA 1543/99, LEX nr 57182 i z dnia 27.11.2001 r., sygn. akt I SA 1011/00, LEX nr 81760).
Powyższe oznacza, że organ wydający decyzję na skutek prawidłowo złożonego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy obowiązany jest ponownie rozpatrzeć i rozstrzygnąć sprawę, która już raz została rozstrzygnięta przez ten organ w ramach działania jako organu pierwszej instancji, przy zastosowaniu tylko i wyłącznie takich rozstrzygnięć, które zostały przewidziane w art. 138 § 1 k.p.a. Wskazany przepis zawiera wyczerpujące wyliczenie rozstrzygnięć, jakie mogą być wydane przez organ rozpatrujący wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Według dyspozycji art. 138 § 1 k.p.a. w przypadku rozstrzygnięć merytorycznych organ odwoławczy (organ rozpatrujący wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy) albo utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję (§ 1 pkt 1) - gdy w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy organ odwoławczy uznaje w całości rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji za prawidłowe, albo uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy (§ 1 pkt 2 ab initio) - gdy widzi potrzebę skorygowania wad prawnych decyzji pierwszej instancji, wad polegających na niewłaściwej ocenie okoliczności faktycznych, tudzież w toku postępowania nastąpiła zmiana tych okoliczności, mająca wpływa na rozstrzygnięcie istoty sprawy. Organ odwoławczy (organ rozpatrujący wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy) w ramach art. 138 § 1 k.p.a. może także uchylić zaskarżoną decyzję i umorzyć postępowanie pierwszej instancji (§ 1 pkt 2 in fine) albo umorzyć postępowanie odwoławcze (§ 1 pkt 3). Każde inne rozstrzygnięcie, zapadłe w wyniku złożonego wniosku o ponowne rozstrzygnięcie sprawy, jako nieprzewidziane w omawianym przepisie jest niedopuszczalne. Wskazany art. 138 § 1 k.p.a. jest jasny w swej treści co do sposobów zakończenia odwoławczego postępowania administracyjnego i w tym zakresie nie budzi wątpliwości interpretacyjnych.
Wobec powyższego, rozstrzygnięcie podjęte przez organ odwoławczy (organ rozpatrujący wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy) nieprzewidziane w katalogu ujętym w art. 138 k.p.a. w sposób rażący narusza prawo.
Podobne stanowisko zostało przedstawione w komentarzach do Ordynacji podatkowej na gruncie art. 233 tego aktu, który przewiduje unormowanie analogiczne do art. 138 k.p.a. Autorzy komentarza stwierdzają, że art. 233 Ordynacji podatkowej zawiera wyczerpujące wyliczenie decyzji organu odwoławczego. W związku z tym wydanie przez ten organ decyzji nieprzewidzianej w tym przepisie stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 247 § 1 pkt 3 Ordynacji podatkowej (por. S. Babiarz, B. Dauter, B. Gruszczyński, R. Hauser, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek: Ordynacja podatkowa. Komentarz, Warszawa 2004, s. 603 oraz B. Adamiak, w: B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki: Ordynacja podatkowa. Komentarz, s. 740).
Przenosząc powyższe uwagi ogólne na grunt rozpoznawanej sprawy należy podkreślić, iż zaskarżona decyzja Prezesa Kasy z dnia [...] lipca 2005 r. stanowi oczywiste i wyraźne zaprzeczenie niebudzących wątpliwości interpretacyjnych w zakresie mającym w sprawie zastosowanie (z uwagi na brzmienie art. 127 § 3 in fine k.p.a.) przepisów art. 138 § 1 k.p.a. Prezes Kasy w sentencji tej decyzji stwierdził: "Na podstawie art. 36, 41a ust. 1 pkt 1 ustawy (...) o ubezpieczeniu społecznym rolników (...) rozpatrując wniosek z dnia 2005-06-28 (jest to data nadania listu poleconego zawierającego wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy datowany na dzień 27 czerwca 2005 r. - przyp. Sądu) informuję, że (...) podjąłem decyzję pozytywną i umorzyłem odsetki w części w kwocie 3000.00, - zł pod warunkiem spłaty pozostałej należności.". Mimo braku powołania w podstawie prawnej decyzji art. 138 k.p.a., wydanie jej w warunkach odwoławczych, nie budzi wątpliwości. Decyzja nawiązuje bowiem wprost do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, który został złożony z zachowaniem 14-dniowego terminu do zaskarżenia decyzji wydanej w pierwszej instancji, jak również zawiera pouczenie, w którym wskazano na możliwość złożenia skargi do sądu administracyjnego. W myśl art. 52 § 1 p.p.s.a. skarga przysługuje po wyczerpaniu środków zaskarżenia (w tym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy - § 2 tego artykułu).
Przytoczona treść sentencji ww. decyzji jednoznacznie pokazuje, że jest to rozstrzygnięcie nieprzewidziane w katalogu zamieszczonym w art. 138 § 1 k.p.a. Prezes Kasy nie dość, że nie powołał tego przepisu w podstawie prawnej decyzji z dnia [...] lipca 2005 r., to jednocześnie w ogóle nie wypowiedział się o "losach" decyzji z dnia [...] czerwca 2005 r. mimo, iż rozpatrywał pismo Skarżącego z dnia 27 czerwca 2005 r. traktując je jako wniosek w przedmiocie ponownego rozpatrzenia sprawy załatwionej tą wcześniejszą decyzją. Ponadto, wprowadził w miejsce takiego rozstrzygnięcia orzeczenie oparte bezpośrednio na przepisie materialnym, tj. art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., czyli orzeczenie co do istoty sprawy. W ten sposób umorzył odsetki w części w kwocie 3.000 zł, mimo, iż w tym samym przedmiocie wypowiedział się już w pierwszej instancji, dokonując umorzenia odsetek w części w kwocie 1.000 zł.
Przedstawiony sposób rozstrzygnięcia byłby możliwy wyłącznie w przypadku zastosowania art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., który odnosi się do uchylenia zaskarżonej decyzji w całość lub w części. Wówczas Prezes Kasy, po uchyleniu decyzji wydanej w pierwszej instancji w części dotyczącej umorzenia odsetek miałby prawną możliwość orzeczenia w tym zakresie w sposób odmienny, poprzez określenie wyższej kwoty umorzenia. Bez takiego uchylenia nastąpiło dwukrotne orzeczenie o tym samym przedmiocie. Doszło zatem do zaistnienia w obiegu prawnym dwóch rozstrzygnięć i to sformułowanych w taki sposób, który nie pozwala na ustalenie ich wzajemnej realizacji. Nie można bowiem nawet stwierdzić, czy w samym zamiarze organu orzekającego umorzenie odsetek w kwocie 1.000 zł pierwszą decyzją mieści się w umorzeniu odsetek w kwocie 3.000 zł objętych drugą decyzją, czy też organ zamierzał łącznie umorzyć 4.000 zł. Odpowiedź na skargę zdaje się sugerować tę drugą możliwość, gdyż mówi się w niej, że organ rentowy "dwukrotnie dokonała umorzenia kwoty odsetek". Rozwikłanie tej kwestii nie ma jednak znaczenia w sprawie, gdyż zarówno w jednym, jak i drugim przypadku, a więc niezależnie od tego jaką kwotę ostatecznie zamierzano umorzyć, zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo.
W świetle art. 138 § 1 k.p.a., o czym już była mowa, organ odwoławczy nie może bowiem dowolnie kształtować swojego rozstrzygnięcia, a zwłaszcza nie może orzekać bezpośrednio co do istoty sprawy, jeśli nie uchyla w określonym zakresie (lub w całości) decyzji wydanej w pierwszej instancji.
Nie jest też tak, jak sugeruje Prezes Kasy w odpowiedzi na skargę, że decyzją z dnia [...] lipca 2005 r. organ rentowy odmówił Skarżącemu umorzenia w całości należności z tytułu zaległych składek - sensu stricto na ubezpieczenie społeczne rolników. W tym zakresie sentencja zaskarżonej decyzji w ogóle się nie wypowiada, a tym bardziej takiego wniosku nie da się wysnuć na podstawie jej uzasadnienie, którego w istocie brak. Uzasadnienie zawiera jedno zdanie i to w dodatku nie niosące w sobie jakiejkolwiek treści, którą można byłoby uznać za doniosłą prawnie. Ponadto, organ odwoławczy nie może orzekać w tym przedmiocie, który nie był objęty zakresem orzeczenia organu pierwszej instancji. W niniejszej sprawie decyzja wydana w pierwszej instancji odnosiła się wyłącznie do odsetek należnych od zaległych składek, nie zaś również do składek. Orzeczenie zatem o nich dopiero w postępowaniu odwoławczym, jeśli by nastąpiło, należałoby ocenić jako naruszeniem zasady dwuinstancyjności postępowania, gdyż w istocie byłoby pierwszym orzeczeniem w tej sprawie, tj. w sprawie umorzenia składek sensu stricto.
Sąd dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu - decyzji wydanej w postępowaniu odwoławczym (w postępowaniu z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy), zobligowany jest brać pod uwagę zakres (treść) władczego rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej, które zostało wydane, a nie uwzględniać jakie rozstrzygnięcie w istocie zamierzano wydać. Innymi słowy decydującym w tej mierze jest to, o czym organ rozstrzygnął (jak ujął przedmiot swojego rozstrzygnięcia) a nie to, o czym zamierzał rozstrzygnąć, działając w błędnym przeświadczeniu że to uczynił.
Reasumując, przytoczone okoliczności wskazują, że w przedmiocie umorzenia odsetek (tylko co do tego przedmiotu orzekano), Prezes Kasy wydając zaskarżoną decyzję zachował się tak, jakby orzekał po raz pierwszy w tej sprawie. Nie wypowiedział się co do bytu prawnego decyzji pierwszoinstancyjnej - ani jej nie utrzymał w mocy, ani też jej nie uchylił, mimo iż jednocześnie dokonał orzeczenia odmiennego w stosunku do zawartego w uprzednio wydanej decyzji. Tym samym rażąco naruszył art. 138 § 1 w związku z art. 127 § 3 in fine k.p.a.
Działając na mocy art. 135 p.p.s.a. Sąd uznał również za konieczne stwierdzenie nieważności decyzji wydanej w pierwszej instancji, jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa materialnego. Podkreślić bowiem należy, że decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r. Prezes Kasy w oparciu o art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. umorzył odsetki w kwocie 1.000 zł pod warunkiem spłaty pozostałej należności (podkreśl. Sądu). Taki sposób rozstrzygnięcia nie znajduje oparcia w przepisach u.u.s.r. Zgodnie z art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., będącym materialnoprawną podstawą umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek na ubezpieczenie, w tym odsetek, brak jest możliwości uzależnienia umorzenia określonych kwot od jakichkolwiek dodatkowych warunków. Wskazany przepis tego typu rozwiązania nie przewiduje, a zatem organ nie może uzależniać wydanego w tym przedmiocie rozstrzygnięcia od spełnienia przesłanek, których przepisy prawa nie przewidują.
Podsumowując, jeśli w ocenie Prezesa Kasy wystąpiły przesłanki do umorzenia określonych kwot, wymienione w sposób wyraźny we wskazanym wyżej przepisie - w sprawie Skarżącego tak uznano w zakresie dotyczącym części odsetek - to umorzenie tych kwot powinno mieć charakter bezwarunkowy. Wprowadzając zatem nieprzewidziany prawem warunek umorzenia odsetek, Prezes Kasy rażąco naruszył art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., gdyż niejako "uzupełnił" jego normatywną treść o konieczność spełnianie wymogu, którego przepis ten nie przewiduje.
Dodać należy, że wskazaną wyżej wadą rażącego naruszenia prawa materialnego obarczona jest również decyzja wydana w drugiej instancji, którą także część odsetek w kwocie 3.000 zł umorzona została warunkowo.
Przy ocenie obu decyzji Prezesa Kasy Sąd zwraca również uwagę, iż w toku całego postępowania Skarżący konsekwentnie domagał się umorzenia w całości odsetek i należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za lata 1995-2000. Zatem Prezes Kasy powinien był wydać rozstrzygnięcia kompletne, odnoszące się zarówno do całych odsetek, jak i do tzw. należności głównej - składek za wskazany przez Skarżącego okres. Jeśli nie znajdował podstaw do ich umorzenia w całości, powinien był w zakresie nie objętym umorzeniem wydać rozstrzygnięcie odmawiające umorzenia określonych kwot, tak części odsetek, jak i kwot składek.
W żadnym razie nie mógł natomiast zmienić zakresu żądania Skarżącego, gdyż był nim związany jako że postępowanie zostało wszczęte na wniosek. W takiej sytuacji granice sprawy wytyczał wniosek o umorzenie z dnia 28 kwietnia 2005 r., którego istotę konsekwentnie powtarzano w toku całego postępowania. Brak uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji nie pozwala przy tym na ustalenie przyczyn powołania się przez Prezesa Kasy na należności dotyczące okresu od II kw. 1995 r. do II kw. 2005 r. - w decyzji wydanej w pierwszej instancji i od II kw. 1995 r. do I kw. 2005 r. - w decyzji wydanej w drugiej instancji. Na niezrozumienie takiego sposobu rozstrzygania zwraca również uwagę Skarżący w skardze na decyzję z dnia [...] lipca 2005 r.
Wydane w sprawie decyzje są niekompletne w stosunku do żądania zawartego we wniosku wszczynającym postępowanie, a zatem nie zawierają rozstrzygnięcia o całości sprawy objętej złożonym wnioskiem.
Oczywiste naruszenie reguł orzekania w postępowaniu z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oraz w zakresie umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, jako rażące naruszenie prawa materialnego i procesowego, stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...] czerwca 2005 r., wskazaną w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.
Rażące naruszenie prawa oznacza bowiem wadliwość decyzji skutkiem naruszenia norm prawnych regulujących działania administracji publicznej w indywidualnych sprawach, w szczególności przepisów prawa procesowego oraz materialnego, o szczególnym ciężarze gatunkowym. Zachodzi więc w przypadku, gdy czynność zmierzająca do wydania decyzji administracyjnej oraz treść załatwienia sprawy w niej wyrażona stanowią zaprzeczenie stanu prawnego sprawy w całości lub w części. Nie chodzi przy tym o błędy w wykładni prawa, lecz o przekroczenie prawa w sposób jasny i niedwuznaczny (por. m.in. wyroki NSA z dnia 21.08.2001 r., sygn. akt II SA 1726/00, LEX nr 51233, z dnia 26.09.2000 r., sygn. akt V SA 2998/99, LEX nr 51249 oraz z dnia 05.10.2000 r., sygn. akt III SA 2244/99, LEX nr 47084). W ocenie Sądu z takim przypadkiem naruszenia prawa mamy do czynienia w sprawie będącej przedmiotem skargi.
Powyższa wadliwość zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, skutkująca stwierdzeniem ich nieważności, sprawia, że przedwczesnym staje się rozpatrywanie przez Sąd tych zarzutów podniesionych w skardze, które odnoszą się do meritum sprawy, czyli kwestii umorzenia w sposób postulowany przez Skarżącego należności z tytułu składek - rozumianych jako składki na ubezpieczenie społeczne rolników, należne od nich odsetki i koszty upomnienia - w świetle jego sytuacji rodzinnej i majątkowej. Stwierdzenie nieważności obu decyzji Prezesa Kasy nie oznacza więc, że wniosek Skarżącego o umorzenie powyższych należności uznano za zasadny. Kwestia ta, jak już wyżej wyjaśniono, stanie się przedmiotem ponownej kompleksowej oceny w postępowaniu administracyjnym, prowadzonym przez Prezesa Kasy.
Jednocześnie kierując się treścią art. 141 § 4 p.p.s.a., który stanowi, że jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie wyroku powinno także zawierać wskazania co do dalszego postępowania, poza wyżej już przedstawionym stanowiskiem, Sąd zwraca uwagę na konieczność przestrzegania zasad ogólnych prowadzenia postępowania administracyjnego. Zasady te wymagają nie tylko ustosunkowania się do wszystkich podnoszonych przez Skarżącego okoliczności dotyczących istoty sprawy, ale także obligują organ do całościowej merytorycznej oceny zebranego materiału dowodowego i rozstrzygnięcia o całości żądań Skarżącego objętych tą sprawą. Pełne przedstawienie toku rozumowania organu wydającego decyzję powinno być zawarte w uzasadnieniu decyzji zgodnym z art. 107 § 3 k.p.a. i realizującym zasadę przekonywania wyrażoną w art. 11 k.p.a. Uchybienia w tym zakresie - zależnie od ich stopnia - mogą skutkować nawet uchyleniem decyzji obarczonej taką wadą, zwłaszcza, gdy decyzja ma charakter uznaniowy, a z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszym przypadku.
Zaprezentowane w decyzjach Prezesa Kasy uzasadnienia (jeśli w ogóle można mówić o ich istnieniu, przy tak zdawkowych stwierdzeniach, jakie się w nich znalazły) są zaprzeczeniem nie tylko powołanej wyżej zasady przekonywania, ale także zasady działania organów w sposób pogłębiający zaufanie obywateli do organów Państwa oraz świadomość i kulturę prawną obywateli, wyrażonej w art. 8 k.p.a.
Organ orzekający, kierując się regułami postępowania wskazanymi w art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., ma obowiązek rozpatrzyć i ocenić całokształt zebranego materiału dowodowego. Przed wydaniem decyzji Prezes Kasy powinien także, respektując postanowienia zawarte w art. 10 § 1 k.p.a., umożliwić stronie wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, realizując również w ten sposób jej prawo do czynnego udziału w postępowaniu i dając tym samym możliwość zajęcia końcowego stanowiska w sprawie będącej przedmiotem rozstrzygnięcia.
Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. W razie uwzględnienia skargi sąd w wyroku określa, czy i w jakim zakresie zaskarżony akt lub czynność nie mogą być wykonane, a rozstrzygnięcie to traci moc z chwilą uprawomocnienia się wyroku, o czym stanowi art. 152 p.p.s.a.
Uwzględniając przedstawiony stan faktyczny i prawny rozpoznawanej sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Zakres, w jakim decyzje, których nieważność stwierdzono nie mogą być wykonane określono w oparciu o przepis art. 152 p.p.s.a.
Skarżący nie wnosił o zasądzenie kosztów postępowania, a kosztów sądowych nie poniósł, gdyż z mocy prawa był z nich zwolniony na podstawie art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a.