III SA/Po 894/22

III SA/Po 894/22 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2023-02-09
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-10-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Izabela Paluszyńska /sprawozdawca/
Mirella Ławniczak /przewodniczący/
Piotr Ławrynowicz
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 735
art. 28 ust. 2 i ust. 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3 ust. 1 pkt 1-3
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Sentencja
Dnia 9 lutego 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (sprawozdawca) Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 lutego 2023 roku sprawy ze skargi H. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 sierpnia 2022 roku, nr UP – [...] znak sprawy [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek oddala skargę.
Uzasadnienie
Decyzją z 11 sierpnia 2022 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych oddział w B. , wskazując na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm., dalej jako K.p.a.) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1009 z późn. zm., zwanej dalej u.s.u.s.), ponownie utrzymał w mocy decyzję ZUS [...] oddział w Ł. z 10 października 2019 r. nr [...] o odmowie umorzenia H. K. (dalej także jako wnioskodawca, strona, skarżący) należności, z tytułu składek. Decyzja, jak wynika z jej uzasadnienia i akt sprawy, została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
ZUS [...] oddział w Ł. ww. decyzją z 10 października 2019 r. odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okres od listopada 1995 r. do grudnia 1998 r. w łącznej kwocie 184 437,34 zł, wraz z odsetkami. Odmówił nadto umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okresy od listopada 1995 r. do lutego 1998 r., od czerwca 1998 r. do grudnia 1998 r. w łącznej kwocie 42 711,83 zł, wraz z odsetkami.
Rozpoznając wniosek strony o ponowne rozpoznanie sprawy ZUS, decyzją z 05 maja 2020 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z 10 października 2019 r.
Prawomocnym wyrokiem z 08 grudnia 2020 r., III SA/Po 435/20, WSA w Poznaniu, rozpoznając skargę H. K., uchylił zaskarżoną decyzję z 05 maja 2020 r. nr [...]
Uzasadniając wyrok Sąd napisał, że merytoryczna decyzja w przedmiocie wniosku strony o umorzenie należności z tytułu składek (uwzględniająca wniosek lub odmawiająca umorzenia) może być wydana wyłącznie w przypadku należności istniejących, czyli takich, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Aby można było wydać merytoryczne rozstrzygnięcie musi istnieć zobowiązanie. Niedopuszczalne jest natomiast merytoryczne rozstrzyganie w sytuacji, gdy zobowiązania nie ma, bo np. wygasło wskutek przedawnienia. Sąd ocenił, że powyższa kwestia nie została należycie wyjaśniona, przed merytorycznym rozpatrzeniem żądania skarżącego.
Następnie Sąd ocenił, że w uzasadnieniu decyzji brak analizy co do przedawnienia, w istocie wyjaśniono jedynie nowelizacją przepisów związanych z tym zagadnieniem, ale nie wskazano, jak przebiegał okres przedawnienia dla poszczególnych należności w związku ze przerwami biegu przedawnienia, w następstwie prowadzonych postępowań egzekucyjnych i ich połączenia, a następnie umorzenia. Zawieszenie terminu przedawnienia oznacza, że termin ten przez okres zawieszenia nie biegnie, przez co ulega wydłużeniu. Okres zawieszenia dodaje się do okresu przedawnienia, co skutkuje tym, że staje się on dłuższy. Powołując się na instytucję zawieszenia czy też przerwania biegu terminu przedawnienia należności składkowych organ winien odnieść je do poszczególnych należności i dołączyć do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej mierze okoliczności faktyczne.
Następnie Sąd napisał, że organ wskazał, powołując się na art. 24 ust. 5 u.s.u.s., iż nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem - z uwagi na dokonanie zabezpieczenia na nieruchomości zobowiązanego. Natomiast w ocenie organu bez znaczenia dla niniejszej sprawy pozostaje kwestia niezgodności z Konstytucją art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej. Powyższe stanowisko Sąd ocenił jako nieprawidłowe.
Sąd wskazał, że w wyroku z 08 października 2013 r., SK 40/12 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym od 01 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Przepis ten stanowił, że nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki. Zdaniem Trybunału przepis ten różnicuje w istotny sposób zakres czasowy odpowiedzialności podatników, w zależności od arbitralnego i przypadkowego kryterium, tj. posiadania lub nieposiadania składników majątkowych pozwalających na ustanowienie zabezpieczenia w formie hipoteki przymusowej.
W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że również wykładnia obecnie obowiązującego przepisu art. 70 § 8 O.p. powinna być dokonywana w kontekście zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 O.p. Mają one bowiem także zastosowanie do art. 70 § 8 O.p. Sąd ocenił, że prowadzi to do wniosku, że art. 70 § 8 O.p. także należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, z tym że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych. Zgodnie z art. 70 § 8 O.p. nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu. Sąd poglądy te w całości podzielił.
Sąd ocenił, że wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. dokonywana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału z 08 października 2013 r., SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 O.p. w jego brzmieniu do 31 grudnia 2002 r., prowadzi do wniosku, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Zatem ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wykluczyło przedawnienia spornych należności składkowych zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia biegł na zasadach ogólnych. Sąd nakazał, aby przy ponownym rozpoznaniu sprawy, w zakresie stosowania przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. organ uwzględnił powyższe stanowisko Sądu.
Następnie Sąd odniósł się do tej części zaskarżonej decyzji, która dotyczy sytuacji majątkowej skarżącego. Sąd nawiązał do stwierdzenia ZUS, że zgromadzone dowody w trakcie toczącego się postępowania nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, było natomiast wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia społeczne w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Zdaniem składu orzekającego ZUS nie przeprowadził koniecznej analizy sytuacji majątkowej skarżącego w relacji do treści przesłanki umorzenia należności składkowych, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141 poz. 1365, dalej jako Rozporządzenie), co ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia oceny prawidłowości zastosowania przez organ administracji przywołanego przepisu prawa w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy. W ocenie Sądu punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony skarżącej, powinna być szczegółowa analiza określonego na dzień złożenia wniosku minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Niczym nie poparte pozostają twierdzenia organu II instancji o możliwości rozłożenia zaległości w takiej kwocie na raty, a płynące z tego korzyści w sytuacji skarżącego, biorąc pod uwagę jego wiek, zdrowie i możliwości zarobkowe, Sąd ocenił jako iluzoryczne, podobnie jak ocena sytuacji finansowej, którą organ ocenił jednoznacznie - jako nie mającą charakteru stałego i pogłębiającego, a przede wszystkim nie wymagającą korzystania z pomocy Państwa. Zdaniem Sądu nie do zaakceptowania z punktu widzenia interesu społecznego jest sytuacja, w której spłata zobowiązań wobec ZUS zmusza dłużnika do korzystania ze środków pomocy społecznej. Sąd podkreślił, że ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań, bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń, która w przypadku skarżącego jest nadmiernie wysoka.
Kolejny raz rozpoznając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS oddział w B. , opisaną na wstępie decyzją z 11 sierpnia 2022 r. nr [...], ponownie utrzymał w mocy decyzję ZUS [...] oddział w Ł. z 10 października 2019 r., o odmowie umorzenia wnioskodawcy należności z tytułu składek.
Uzasadniając decyzję ZUS wskazał zmiany przepisów prawnych regulujących kwestie przedawnienia. W okresie od 1 stycznia 1987 r. do 31 grudnia 1998 r. zgodnie z art. 35 ustawy o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych z 25 listopada 1986 r. (Dz. U. z 1986 r., nr 42, poz. 202), należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. Jednocześnie ust. 4 przedmiotowego przepisu wskazuje, że bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu płatności, rozłożenie spłaty należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Składek nie można jednak dochodzić, jeżeli od terminu ich płatności upłynęło 10 lat.
W okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2002 r., zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu, po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. W świetle art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia przerywa odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik.
W okresie od 1 stycznia 2003 r. do 30 czerwca 2004 r., zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r.) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Zasady tej nie stosuje się do należności, które wygasły przed dniem 1 stycznia 2003 r., tj. przed wejściem w życie ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz zmianie niektórych innych ustaw. Zgodnie z zastrzeżeniem art. 24 ust. 5-5c nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednak po upływie terminu przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.
W okresie od 1 lipca 2004 r. do 19 lipca 2011 r., zgodnie z zasadą zawartą w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r.) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Zgodnie z zastrzeżeniem art, 24 ust. 5, 5a i 5c nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.
W okresie od 20 lipca 2011 r. do 31 grudnia 2011 r., zgodnie z zasadą zawartą w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r.) należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Zgodnie z zastrzeżeniem art. 24 ust. 5, 5a i 5c, nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia,
Od 1 stycznia 2012 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat. W przypadku należności z tytułu składek, dla których bieg terminu przedawnienia rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się 5 letni okres przedawnienia liczony od 1 stycznia 2012 r., chyba że przedawnienie zgodnie z dotychczasowymi przepisami nastąpiłoby wcześniej. Stosownie do art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w obecnym brzmieniu, należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust, 5-6. Jednak do 31 grudnia 2011 r. przepis ten stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia w którym stały się wymagalne.
Organ podkreślił, że 5-letni termin przedawnienia należności składkowych wprowadzono 01 stycznia 2012 r., ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. poz. 1378). Jednak w art. 27 ustawy nowelizującej ustawodawca postanowił, że do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od 1 stycznia 2012 r. (ust. 1), zaś jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 01 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy organ wymienił zaległości na koncie osobistym i pracowniczym skarżącego, odnośnie których prowadzone było postępowanie egzekucyjne.
Organ wymienił comiesięczne zaległości na koncie osobistym [...], dotyczące okresu od listopada 1995 r. do grudnia 1998 r. włącznie, każdorazowo wskazując kwotę zaległości i numer tytułu wykonawczego. Następnie wymienił comiesięczne zaległości na koncie pracowniczym [...], od lipca do listopada 1996 r. włącznie, od stycznia 1997 r. do września 1998 r. włącznie oraz za grudzień 1998 r., każdorazowo wskazując kwotę zaległości i numer tytułu wykonawczego. Następnie napisał, że postanowieniem z 23 grudnia 1999 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w W. umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na jego bezskuteczność.
Postanowieniem z 24 listopada 2000 r. oraz 27 listopada 2000 r. tytuły wykonawcze obejmujące wskazane wyżej należności zostały przekazane do Komornika Sądowego w L. w celu przyłączenia się do prowadzenia egzekucji z nieruchomości. Postanowieniami z 11 kwietnia 2005 r. oraz 16 maja 2005 r. Komornik umorzył postępowanie, z uwagi na bezskuteczność egzekucji.
Następnie organ wskazał, że 15 kwietnia 2008 r. dla ww. zaległości na koncie osobistym [...] wystawiono nowe tytuły wykonawcze. Z kolei 20 czerwca 2008 r. także dla ww. zaległości na koncie pracowniczym [...] wystawiono nowe tytuły wykonawcze, dodając zaległości także za maj i czerwiec 1996 r. (tytuł wykonawczy [...] obejmujący zaległości [...] – [...]). Organ napisał, że na ich podstawie dyrektor oddziału ZUS dokonał zajęcia świadczenia emerytalnego wypłacanego skarżącemu. Jako że do ww. składnika majątkowego nastąpił zbieg egzekucji - administracyjnej i sądowej, w dniu 03 listopada 2008 r. przekazano ww. tytuły wykonawcze komornikowi sądowemu, wyznaczonemu do łącznego prowadzenia egzekucji.
Organ stwierdził, że aktualnie egzekucja jest prowadzona na podstawie tytułów wykonawczych obejmujących zaległości począwszy od listopada 1995 r. (na koncie osobistym [...]) oraz obejmująca zaległości począwszy od maja 1996 r. (na koncie pracowniczym [...]). Organ podsumował, że wobec powyższego zadłużenie na koncie skarżącego jest aktualne i wymagalne. Jest ono wymagalne pomimo zabezpieczenia ustanowionego przez ZUS wpisem do hipoteki na należącej do skarżącego nieruchomości. Organ stwierdził, że to prowadzone postępowanie egzekucyjne spowodowało skuteczne zawieszenie/przerwanie biegu terminu przedawnienia.
Dalej ZUS wskazał, że 20 maja 2020 r. Trybunał Konstytucyjny, w związku z pytaniem prawnym Sądu Okręgowego w Gliwicach VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrażonym w postanowieniu z 5 lutego 2018 r., czy art. 24 ust. 5 u.s.u.s. przewidujący wyłączenie możliwości przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipoteką jest zgodny z art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (sygn. akt P 2/18), wydał większością głosów wyrok, w którym orzekł, że ww. przepis u.s.u.s., w zakresie w jakim wyłączą możliwość przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipotecznie, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. ZUS ocenił, że potwierdza to prawidłowość dotychczasowego stanowiska ZUS o konstytucyjności zapisów art. 24 ust. 5 u.s.u.s. i niezasadności analogicznego przenoszenia rozważań Trybunału dotyczących konstytucyjności uregulowań art. 70 § 6 O.p. na grunt art. 24 ust. 5 u.s.u.s.
Następnie ZUS wskazał, że akta sprawy zostały uzupełnione o dokumenty dostarczone przez skarżącego. Z przedłożonego "oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym ..." z 10 czerwca 2022 r. wynika, że skarżący pobiera emeryturę w kwocie 1.856,00 zł brutto, tj. 1.481,56 zł netto, nie osiąga dochodów z innych źródeł i nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej. Korzysta z innych form pomocy w postaci jednorazowego dodatku na zakup węgla w kwocie 500,00 zł. Ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu opłat eksploatacyjnych w kwocie 700,00 zł oraz koszty związane z leczeniem w kwocie 200,00 zł. Prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe; posiada zobowiązania pieniężne: (i) z tytułu podatków za 2022 r. w kwocie 539,00 zł z miesięczną spłatą 45,00 zł, zaś pozostałe dochodzone są w ramach egzekucji prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w L. po 464,06 zł miesięcznie, (ii) z tytułu zaciągniętych kredytów z miesięczną ratą - 166,80 zł. Skarżący jest właścicielem domu o powierzchni 100 m2 oraz samochodu osobowego [...] rok produkcji 2010. Posiada składniki mienia ruchomego (pralka, zamrażarka, telewizor) o łącznej wartości 600,00 zł, nie posiada innych praw majątkowych ani żadnych wierzytelności.
Następnie ZUS wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 2 z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s. należności z tytułu składek (w tym także odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy. Całkowita nieściągalność ma miejsce wówczas, gdy:
1. zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza trzykrotności przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;
2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r., poz. 1228 ze zm.);
3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów O.p.;
4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,
4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;
4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c. ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;
5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;
6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Organ stwierdził, że w toku postępowania ustalono, iż przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Nie zaistniały także przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt. 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s., ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby: że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe, że nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, że nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, że ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe.
Dalej organ ocenił, odnosząc się do przesłanki wymienionej w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., że nastąpiło zaprzestanie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, ale jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem skarżący posiada dochód z tytułu pobieranego świadczenia emerytalnego, z którego są skuteczne co miesiąc egzekwowane zaległości.
Dalej organ ocenił, że nie zaistniała przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono, przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Co do przesłanki wymienionej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. to organ wskazał, że przesłanka ta występowała w pewnym okresie czasu, skoro w aktach sprawy znajdują się: zawiadomienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w W. z 23 grudnia 1999 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego ze względu na jego bezskuteczność oraz postanowienie z 16 maja 2005 r., mocą którego Komornik Sądowy Rewiru [...]. przy Sądzie Rejonowym w L. umorzył prowadzone wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne z uwagi na bezskuteczność. Organ zaznaczył jednak, że sytuacja skarżącego od momentu wydania powyższych postanowień uległa zmianie, bowiem od 15 stycznia 2006 r. skarżący pobiera świadczenie emerytalne, z którego Komornik Sądowy prowadzi skuteczne przymusowe dochodzenie należności. Nadto organ ocenił, że nie zachodzi przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., że brak jest podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot, skoro komornik sądowy prowadzi skuteczną egzekucję z emerytury wypłacanej skarżącemu.
ZUS podsumował, że nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek.
Następnie ZUS stwierdził, że zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
ZUS stwierdził, że bardzo ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną i wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie i w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Odstąpienie od powszechnego obowiązku regulowania należności publicznoprawnych, jakim jest umorzenie należności z tytułu składek, jest możliwe jedynie w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, że osoba zobowiązana nie będzie miała możliwości spłaty tych zaległości.
ZUS ustalił, że skarżący jest wdowcem i prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, od 15 stycznia 2006 r. jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego jako emeryt, kwota przyznanego świadczenia wynosi obecnie 2.112,68 zł brutto (w tym dodatek pielęgnacyjny w kwocie 256,44 zł). Świadczenie pomniejszane jest m.in. o kwotę 464,06 zł tytułem miesięcznych potrąceń na rzecz komornika sądowego, więc wypłacane świadczenie wynosi 1.481,56 zł. Zdaniem ZUS, nawet jeżeli w ocenie skarżącego otrzymywany w ten sposób dochód nie jest wysoki, to fakt ten nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia zaległych składek. ZUS podkreślił, że dochód uzyskiwany przez skarżącego, nawet po uwzględnieniu potrąceń egzekucyjnych (1.481,56 zł) kształtuje się na poziomie wyższym od opublikowanego 30 czerwca 2022 r. ustalonego wg Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych w I kwartale 2022 r. minimum socjalnego dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego (1.377,13 zł). Z akt sprawy nie wynika przy tym, aby skarżący zalegał z regulowaniem zobowiązań wobec dostawców prądu, gazu, wody itp.
Następnie ZUS stwierdził, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia, tylko jest skutkiem nieopłacenia przez skarżącego, w ustawowym terminie, płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Natomiast wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości.
ZUS wymienił dokumentację medyczną przedłożoną przez skarżącego i uznał problemy zdrowotne skarżącego za udokumentowane, ale ocenił, że nie stanowią one wystarczającej podstawy do umorzenia należności, gdyż nie pozbawiają skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości, skoro źródłem utrzymania skarżącego jest świadczenie emerytalne, wypłacane niezależnie od stanu zdrowia i co roku przewidziana jest jego waloryzacja.
Na opisane rozstrzygnięcie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł H. K., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji, ewentualnie umorzenia postępowania z uwagi na przedawnienie. Zarzucił naruszenie:
1. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia, mające bezpośredni wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne przyjęcie, że ze względu na sytuację dotyczącą stanu zdrowotnego, rodzinnego i majątkowego spłata należności nie wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych,
2. art. 105 §1 K.p.a. poprzez nie wydanie decyzji o umorzeniu postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość wobec przedawnienia,
3. błąd w ustaleniach faktycznych, poprzez przyjęcie, że w sytuacji majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej skarżącego jest możliwe prowadzenie egzekucji bez uszczerbku dla zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.
Uzasadniając napisał, że jest osobą schorowaną, porusza się o kulach. Ma 81 lat, żyje i egzystuje tylko i wyłącznie dzięki bezinteresownej pomocy dzieci i znajomych, czasem rzeczowej, czasem finansowej. Sam nie byłby w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb życiowych. Egzekucja zaległych składek pozbawia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych i godnego funkcjonowania. Zajęcie świadczenia emerytalnego powoduje, że co miesiąc jest zdany na pomoc innych ludzi i bez niej nie będzie w stanie przeżyć. ZUS za złe poczytuje terminowe regulowanie należności i uważa, że skarżący ustalił sobie "hierarchię ważności posiadanych należności, traktując je priorytetowo w stosunku do należności z tytułu składek". Oczywistym jest, że przy tak minimalnych dochodach zaprzestanie płacenia jakiejkolwiek należności powoduje natychmiastowe pogorszenie sytuacji finansowej i popadanie w spirale zadłużenia. Skarżący ocenił, że analiza ZUS jest tylko i wyłącznie matematyczna, bez uwzględnienia faktycznego położenia skarżącego i bez odniesienia się do środowiska skarżącego. Zaznaczył, że powinien poddać się kilku operacjom, aby zdrowie się polepszyło, ale ze względu na sytuację materialną nie stać skarżącego ani na opiekę pooperacyjną, ani na wykupienie leków, ani na rehabilitację.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga podlega oddaleniu.
Na wstępie należy wyjaśnić, że Sąd, na wniosek strony skarżącej (k. 41) wobec milczenia pełnomocnika organu, zawiadomionego o wniosku (k. 48), rozpoznał niniejszą sprawę w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym, w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej: P.p.s.a.).
Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma okoliczność, iż zaskarżoną decyzję wydano na skutek prawomocnego wyroku WSA w Poznaniu z 08 grudnia 2020 r., III SA/Po 435/20. Przywołanym wyrokiem WSA w Poznaniu uwzględnił skargę i uchylił decyzję ZUS oddział w B. z 05 maja 2020 r. utrzymującą w mocy decyzję z 10 października 2019 r. o odmowie umorzenia skarżącemu należności z tytułu składek. Sąd ocenił i przesądził, że:
1. merytoryczna decyzja w przedmiocie wniosku strony o umorzenie należności z tytułu składek (uwzględniająca wniosek lub odmawiająca umorzenia) może być wydana wyłącznie w przypadku należności istniejących, zaś nie zostało ustalone, czy należności objęte wnioskiem o umorzenie uległy przedawnieniu;
2. zawieszenie terminu przedawnienia oznacza, że termin ten przez okres zawieszenia nie biegnie, przez co ulega wydłużeniu. Okres zawieszenia dodaje się do okresu przedawnienia, co skutkuje tym, że staje się on dłuższy;
3. powołując się na instytucję zawieszenia czy też przerwania biegu terminu przedawnienia należności składkowych organ winien odnieść do poszczególnych należności i dołączyć do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej mierze okoliczności faktyczne;
4. jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji należy ocenić art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zgodnie z którym nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia;
5. ZUS nie przeprowadził koniecznej analizy sytuacji majątkowej skarżącego w relacji do treści przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia, przy czym punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji skarżącej, powinna być szczegółowa analiza określonego na dzień złożenia wniosku minimum socjalnego oraz minimum egzystencji;
6. niczym nie poparte były twierdzenia organu II instancji o możliwości rozłożenia zaległości na raty, a płynące z tego korzyści skarżącego, biorąc pod uwagę jego wiek, zdrowie i możliwości zarobkowe - stają się iluzoryczne, podobnie jak ocena sytuacji finansowej, którą organ ocenił jednoznacznie - jako nie mającą charakteru stałego i pogłębiającego, a przede wszystkim nie wymagającą korzystania z pomocy Państwa;
7. nie do zaakceptowania z punktu widzenia interesu społecznego jest sytuacja, w której spłata zobowiązań wobec ZUS zmusza dłużnika do korzystania ze środków pomocy społecznej, bowiem ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń, która w przypadku skarżącego jest nadmiernie wysoka;
8. wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane z uwagi na stan finansów ZUS, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego, zaś wysokość zadłużenia jest istotnym elementem, który ZUS powinien zestawić z sytuacją materialną i życiową zobowiązanego oraz ocenić, czy wyegzekwowanie właśnie takiej wysokości zadłużenia, w sytuacji w jakiej znajduje się zobowiązany - nie pociągnie dla niego zbyt ciężkich skutków.
W związku z tym, że w sprawie został wydany prawomocny wyrok, zastosowanie znajduje art. 153 P.p.s.a., który określa, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w tym orzeczeniu Sądu, wiążą w sprawie zarówno Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem rozstrzygnięcia.
Przechodząc do oceny zaskarżonej obecnie do Sądu decyzji ZUS oddział w B. z 11 sierpnia 2022 r. Sąd stwierdza, że organ słusznie stwierdził, że zadłużenie skarżącego jest aktualne i wymagalne, i to pomimo zabezpieczenia ustanowionego przez ZUS wpisem do hipoteki na należącej do skarżącego nieruchomości. W konsekwencji Sąd stwierdza, że ocena prawna dotycząca niezgodności art. 24 ust. 5 u.s.u.s. z art. 64 ust. 2 Konstytucji – nie ma znaczenia w sprawie, zaś organ postąpił prawidłowo, stwierdzając, że to prowadzone postępowanie egzekucyjne spowodowało brak przedawnienia. Marginalnie należy wyjaśnić, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 20 maja 2020r. (sygn. P 2/18) uznał, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. jest zgodny z Konstytucją.
Najstarsze należności skarżącego wobec ZUS są konsekwencją niezapłaconych składek za miesiąc listopad 1995 r. Przy czym, skoro należność za miesiąc listopad 1995 r. nie uległa przedawnieniu, tym bardziej w realiach sprawy nie można mówić o przedawnieniu należności młodszych.
Przedawnienie należności składkowych należy oceniać według stanu prawnego, który obowiązywał w dniu upływu terminu przedawnienia, uwzględniając zdarzenia powodujące nierozpoczęcie, zawieszenie lub przerwanie biegu tego terminu, a także podjęte działania mające wpływ na wydłużenie terminu wymagalności należności.
Organ w zaskarżonej decyzji prawidłowo wskazał obowiązujące na przestrzeni lat przepisy dotyczące przedawnienia składek, zawieszania i przerwy okresu zawieszenia, podał szczegółowo jakie zaległości obejmowane były tytułami wykonawczymi, wobec jakich umarzano postępowanie egzekucyjne i wydawano kolejne tytuły wykonawcze, kiedy następowało zawieszenia/przerwa biegu przedawnienia.
W obecnym brzmieniu art. 24 ust. 4 usus stanowi, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. W latach 1994-1995 obowiązywał przepis art.35 ust.4 ustawy z 25 listopada 1986r., o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 1989r. nr 25 poz.137 ze zm.) zgodnie z którym bieg przedawnienia przerywa każda czynność zmierzająca do ściągnięcia należności jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Również w pierwotnym brzmieniu us.u.s., zgodnie z art. 24 ust. 4 usus należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Przepis był parokrotnie nowelizowany, jak prawidłowo przedstawił to ZUS w zaskarżonej decyzji.
Ustawa z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonała w art. 1 pkt 9 zmiany m.in. art. 24 ust. 4 usus, stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Zgodnie z art. 23 ustawy zmieniającej weszła ona w życie w dniu 1 stycznia 2003 r. Tą ustawą zmieniającą dodano również do art. 24 m.in. ustęp 5b stanowiący, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem. Następnie art. 24 ust. 5b usus został zmieniony przez art. 10 pkt 10 lit. b) ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004 r., nr 121 poz.1264) z dniem 1 lipca 2004 r. i otrzymał brzmienie: Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 usus i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy systemowej, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 ustawy systemowej, ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 powołanego przepisu, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi, wcześniej przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu
W niniejszej sprawie organ odnosząc się do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek stwierdził, iż nie uległy one przedawnieniu, gdyż w okresie od 20.07.199r. do 23.12.1999r. nastąpiła przerwa obowiązującego wówczas 5 – cio letniego biegu przedawnienia. Zgodnie z przepisami wskazanej przez organ ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1986 r. nr 42 poz. 202) należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna (art. 33 ust. 4), ale bieg przedawnienia przerywały: odroczenie terminu płatności, rozłożenie spłaty należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik (art. 33 ust. 5 zdanie pierwsze).
W świetle ww. przepisów, należność za niezapłaconą składkę za listopad 1995 r. przedawniłaby się w grudniu 2000 roku (5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna), ale wobec należności za niezapłacone składki za miesiąc listopad 1995 r. jak i młodszych toczyło się postępowanie egzekucyjne, prowadzone przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w W., w okresie od 20 lipca 1999 r. do 23 grudnia 1999 r., umorzone, zatem bieg przedawnienia został przerwany.
W okresie od 01 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2002 r. (a więc w dacie umorzenia postępowania egzekucyjnego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w W.) obowiązywały już przepisy u.s.u.s. Zgodnie z ówczesnym, wskazanym przez ZUS brzmieniem art. 24 ust. 4 u.s.u.s., należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu, po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Przy czym bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik (ust. 5 art. 24 u.s.u.s.). Po przerwaniu biegu przedawnienia w trakcie jego trwania (wydłużony do 10 lat) 24 listopada 2000 r. oraz 27 listopada 2000 r. wymienione w decyzji nowe tytuły wykonawcze zostały przekazane do Komornika Sądowego w L. – w celu przyłączenia do prowadzenia egzekucji z nieruchomości, to skutkowało przerwaniem bieg przedawnienia w rozumieniu ust. 5 art. 24 u.s.u.s. W międzyczasie zmiana ustawy z dniem 1 stycznia 2003r. okres trwającego postępowania egzekucyjnego uznawała za okres zawieszenia biegu przedawnienia. Dopiero w postanowieniami z 11 kwietnia 2005 r. oraz 16 maja 2005 r. komornik sądowy umorzył postępowanie. Zatem o wskazany okres pomiędzy przekazaniem tytułów wykonawczych a umorzeniem postępowania przez komornika sądowego (4 lata i 5 miesięcy), 10 – cio letni termin przedawnienia został wydłużony (skutek zawieszenia). Przed upływem tego okresu (kończyłby się w 2011r. dla najstarszych składek) w dniach 15 kwietnia 2008 r. i 20 czerwca 2008 r. zostały wystawione nowe tytuły wykonawcze, obejmujące przedmiotowe zaległości. Na ich podstawie zostało zajęte świadczenie emerytalne wypłacane skarżącemu, które cały czas, nieprzerwanie, podlega egzekucji. To skutkowało zawieszeniem terminu przedawnienia, który obecnie skrócony do 5 lat, zgodnie z art. 24 ust. 5 b u.s.u.s. jest od 2008r. zawieszony. Zgodnie bowiem w tym przepisem: bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od pierwszego dnia miesiąca, w którym nastąpiło rozpoczęcie potrąceń ze świadczeń z ubezpieczeń społecznych wypłacanych przez Zakład lub podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do ostatniego dnia miesiąca, w którym zakończono potrącenia, lub do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.
Mając na uwadze powyższe Sąd stwierdza, że ZUS zgodnie z prawem ocenił, że zadłużenie jest aktualne i wymagalne.
Dalej Sąd wskazuje, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem także i w tej części, w której ZUS nie umorzył wymagalnych należności.
Przypadki, których wystąpienie umożliwia umorzenie należności z tytułu składek ZUS w całości bądź w części wynikają z art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 Rozporządzenia – jak zresztą wskazał organ w zaskarżonej decyzji. Z przepisów tych wynika, że należności te mogą zostać umorzone w razie stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.) lub w uzasadnionych przypadkach pomimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).
Rozpatrując wniosek skarżącego organ był zobligowany w pierwszym rzędzie ocenić, czy zachodzi całkowita nieściągalność składek objętych żądaniem, przy czym przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. W zaskarżonej decyzji organ wymienił i przeanalizował spełnienie każdej z tych przesłanek. Sąd podziela stanowisko organu, że wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale Sądu Najwyższego z 06 maja 2004 r., II UZP 6/04, (OSNP 2004/16/285) wskazano między innymi, że przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s, wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone. Oznacza to zatem tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia
Sąd podziela stanowisko organu, że w kontrolowanej sprawie przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów: z których wynikałoby, że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, z których wynikałoby, że nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, z których wynikałoby, że nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, z których wynikałoby, że ogłoszono upadłość. Nadto w sprawie nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. – skarżący wprawdzie zaprzestał prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej ale posiada majątek, otrzymuje emeryturę, w kwocie pozwalającej na comiesięczne egzekwowanie należności. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi dlatego, że Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. także nie zachodzi, bowiem nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
Zgodnie z prawem, należności z tytułu składek mogą być również umarzane w uzasadnionych przypadkach - pomimo braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności. W myśl z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zostało wydane Rozporządzenie. Zgodnie § 3 ust. 1 tego Rozporządzenia, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Sąd zaznacza, że ZUS przeanalizował, czy w sprawie występują ww. przesłanki. Sąd podziela stanowisko organu, że w realiach sprawy nie można stwierdzić spełnienia ww. przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1-3 Rozporządzenia. Organ wykonując wytyczne tut. sądu zawarte w wyroku z 8.12.2020r. (sygn. akt III SA/Po 435/20) dokładnie przeanalizował sytuację skarżącego, również pod kątem minimum socjalnego oraz minimum egzystencji, wskazując, że dochód skarżącego z emerytury, nawet po dokonanych potrąceniach nie przekracza tych kwot. I choć pozostała kwota jest bardzo niska, skarżący jest w podeszłym wieku (81 lat) i choruje, ZUS uznał, że jego sytuacja nie wskazuje na stan ubóstwa i nie zagraża jego egzystencji. Organ wskazał, że skarżący od wielu lat nie spłacał zaległości wobec ZUS podając brak posiadanych środków a jednocześnie regulował inne zobowiązania, nabył samochód. Obecnie nie ma zaległości wobec innych instytucji, nie korzysta z pomocy instytucji pomocowych, nie ma zaległości w opłatach. W tym kontekście ZUS uznał, że sytuacja skarżącego jest stabilna i jest on w stanie z pozostałej po dokonanej egzekucji kwoty zaspokoić wskazane przez siebie potrzeby. W ocenie Sądu, biorąc pod uwagę fakt, że decyzja ma charakter uznaniowy a organ wykonał wytyczne zawarte w wyroku tut. Sądu z 8.12.2020r., nie było podstaw do zakwestionowania stanowiska zawartego w decyzji.
Uznaniowy charakter decyzji oznacza, że organ administracji ma swobodę decyzyjną, co do ustalenia treści takiej decyzji, związaną z realizowaniem określonej w zakresie przedmiotu decydowania, polityki państwa. Kontrola sądu administracyjnego, prowadzona z punktu widzenia legalności decyzji administracyjnych, jest w stosunku do takich decyzji ograniczona. Sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności, a zatem, czy prowadząc postępowanie w sprawie organ ją rozpoznający nie uchybił przepisom art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. oraz czy organ w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy i czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu owego materiału dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania określonego uprawnienia i zakresu owego uprawnienia. Istotne znaczenie przy tym ma uzasadnienie wydanej przez organ decyzji rozstrzygającej sprawę (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 czerwca 2011 r. sygn. akt I OSK 1794/10 dostępny na http://cbois.nsa.gov.pl). Kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym ma ograniczony zakres. Zbadania wymaga to, czy uznanie było w ogóle dopuszczalne, czy nie przekroczono granic uznania przy wydawaniu decyzji i czy prawidłowo uzasadniono wybór rozstrzygnięcia sprawy. Wybór rozstrzygnięcia powinien zaś być oparty o wyraźnie określone kryteria, którymi kierował się organ (patrz wyrok NSA z dnia 4 marca 2022 r. o sygn. I OSK 1157/21, publ. LEX nr 3323438).
W ocenie Sądu w niniejszej sprawie granice uznania administracyjnego nie zostały przekroczone. Podeszły wiek skarżącego i niskie świadczenie samo w sobie nie stanowi o zaistnieniu podstawy do umorzenia należności. Zauważyć należy, że w niniejszej sprawie nie należność główna a odsetki, stanowią większość zobowiązania. Zawarcie układu ratalnego, którego skarżący odmawia mogłoby wstrzymać naliczanie odsetek. Dalej Sąd wskazuje, że poza sporem jest to, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej. Z kolei co do przesłanki dotyczącej stanu zdrowia, to Sąd podziela stanowisko ZUS, że wystąpienie tej przesłanki uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości. Innymi słowy, podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek jest jedynie trudny stan majątkowy będący efektem choroby (chorób), nie zaś sam fakt istnienia choroby (chorób).
Sąd podziela i to stanowisko ZUS, że udokumentowana sytuacja zdrowotna skarżącego nie może stanowić wystarczającej podstawy do umorzenia należności. Nie da się zaprzeczyć twierdzeniu ZUS, że sytuacja zdrowotna nie pozbawia skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości, skoro źródłem utrzymania skarżącego jest świadczenie emerytalne, wypłacane niezależnie od stanu zdrowia.
W tej sytuacji Sąd, na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił.
Wyrok nie zawiera rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, ponieważ skarżący nie był reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, a sprawy sądowe zainicjowane jego skargą z mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) P.p.s.a. były wolne od kosztów sądowych. Nie przedłożono zaś zestawienia innych wydatków.