III SA/PO 407/24

III SA/Po 407/24 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2024-10-16
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2024-08-14
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Marzenna Kosewska /przewodniczący/
Piotr Ławrynowicz /sprawozdawca/
Walentyna Długaszewska
Symbol z opisem
6209 Inne o symbolu podstawowym 620
638  Sprawy egzekucji administracyjnej;  egzekucja obowiązków o charakterze niepieniężnym
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Ochrona zdrowia
Inspekcja sanitarna
Sygn. powiązane
II GSK 106/25 - Wyrok NSA z 2025-09-03
Skarżony organ
Inspektor Sanitarny
Treść wyniku
Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 2505
art. 33 § 2 pkt 6 lit. c, art. 56
Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 1657
art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b, ust. 2, art. 17
Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t. j.)
Sentencja
Dnia 16 października 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Kosewska Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz (sprawozdawca) Protokolant: st. sekr. sąd. Agnieszka Raczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 października 2024 roku sprawy ze skargi K. P. na postanowienie Inspektor Sanitarny z dnia 17 czerwca 2024 r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym I. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w [...] z dnia 8 maja 2024 r. nr [...]; II. zasądza od Inspektor Sanitarny na rzecz skarżącej kwotę 597,- (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 17 czerwca 2024 r. nr Inspektor Sanitarny (dalej: WPWIS) po rozpoznaniu zażalenia K. P. (matki małoletniego F. N.) na postanowienie Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w [...] (dalej: PPIS) z 8 maja 2024 r. w sprawie zgłoszonych zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.
Postanowienie to wydano następującym stanie faktycznym i prawnym.
PPIS [...] w dniu 24.05.2019 r. uzyskał od PPIS w P. dokumentację dotyczącą braku realizacji szczepień ochronych małoletniego F. N. ur. [...] r.
W związku z powyższym PPIS w [...] pismem z 19.06.2019 r. zwrócił się do K. P. o podanie danych dziecka, wskazanie podmiotu leczniczego sprawującego nad nim opiekę medyczną, pytając o jego zaszczepienie.
Następnie PPIS uzyskał z NFZ informację, że rodzice ww. dziecka nie zgłosili go do żadnej przychodni w ramach ubezpieczenia NFZ.
W związku z powyższym PPIS pismem z 7.10.2020 r. wezwał K. P. do niezwłocznego wykonania obowiązkowych szczepień ochronnych syna przeciwko gruźlicy i WZW typu B, w podanym terminie lub przedstawienia zaświadczenia o przeciwwskazaniach do wykonania szczepień. Wezwanie ponowiono 21.10.2021 r.
K. P. 29.11.2021 r. odpowiedziała, że nie zaszczepiła syna, a w Poradni Chorób Zakaźnych w P. ustalono nowy kalendarz jego szczepień. Przekazała również informację o trwającej chorobie syna i zapewniła, że gdy jego stan zdrowia na to pozwoli zrealizuje obowiązek szczepień wynikający z nowego kalendarza szczepień.
PPIS 11.08.2022 r. ponownie zwrócił się do K. P. o podanie podmiotu leczniczego, do którego zapisała syna i czy syn został zaszczepiony.
NFZ powiadomił zaś PPIS, że F. N. został zapisany do Przychodni Lekarzy Rodzinnych i Specjalistów "[...]" [...] i partnerzy w O.. W związku z tym organ zwrócił się do ww. Przychodni o informację, czy rodzice złożyli deklaracje wyboru lekarza POZ dla ww. małoletniego i poddali go obowiązkowym szczepieniom. W odpowiedzi POZ podał, że rodzice ww. dziecka nie zgłosili się do celem wykonania szczepień.
W związku z tym PPIS 24.11.2022 r. wystawił K. P. upomnienie i wezwał ją do poddania dziecka ww. szczepieniom ochronnym, informując, że w razie niewykonania obowiązku w podanym terminie zostanie wszczęte postępowanie egzekucyjne.
Następnie PPIS 30.01.2023 r. zwrócił się do Przychodni w O. o podanie, czy K. P. poddała syna obowiązkowym szczepieniom. W Odpowiedzi POZ podał, że dziecka nie poddano szczepieniom przeciwko gruźlicy i WZW t. B.
PPIS jako wierzyciel 28.02.2023 r. skierował do Wojewody W. do egzekucji administracyjnej tytuł wykonawczy nr [...] wystawiony na K. P.. Ten zaś 21.02.2024 r. skierował do zobowiązanej zawiadomienie o wszczęciu postępowania egzekucyjnego, by następnie 27.03.2024 r. wydać postanowienie o nałożeniu grzywny w celu przymuszenia w wys. 1060 zł z wezwaniem zobowiązanej do poddania syna ww. szczepieniom w terminie do 31.05.2024 r.
Zobowiązana reprezentowana przez adw. A. T. wniosła zarzuty (braku wymagalności obowiązku szczepień – art. 33 § 2 pkt 6c upea), które Wojewoda przekazał PPIS. W zarzutach podniesiono, że jako podstawę prawną w tytule wykonawczym podano art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i ust. 2 oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2022 r. poz. 1657, dalej: u.z.z.z.) oraz rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2172, rozporządzenie z 2011 r.). Tymczasem Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 9 maja 2023 r. sygn. akt SK 81/19 uznał, że przepisy art. 17 ust. 11 u.z.z.z. w zw. z § 5 rozporządzenia z 2011 r. w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszany przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 87 Konstytucji RP.
Postanowieniem z 8 maja 2024 r. PPIS na podstawie art. 34 § 1 i 2 w zw. z art. 18 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2505 ze zm., dalej: u.p.e.a.) oddalił zarzuty w sprawie egzekucji administracyjnej.
W motywach postanowienia wskazano, że na dzień wydania tytułu wykonawczego objęty nim obowiązek poddania się szczepieniom ochronnym wynikał wprost z przepisów prawa – przepisów art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) i art. 17 ust. 1 u.z.z.z. oraz § 5 rozporządzenia z 2011 r. (przywołano). Obowiązujące zaś na dzień złożenia zarzutów w sprawie postępowania egzekucyjnego rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (t.j. Dz. z 2023 r. poz. 2077, dalej: rozporządzenie z 2023 r.), wydane po uwzględnieniu wyroku TK z 9.05.2023 r. sygn., akt SK 81/19 określa m.in. wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkowym szczepieniom ochronnym, osoby lub grupy osób obowiązanych do poddawania się takim szczepieniom, wiek i inne okoliczności stanowiące przesłankę powstania obowiązku szczepień ochronnych. Rozporządzenie to precyzyjnie wskazuje terminy szczepień w zależności od wieku dziecka, jak i odstępy pomiędzy poszczególnymi dawkami. PPIS wyjaśnił, że F. N. w dniu wystawienia tytułu wykonawczego (28.02.2023r.) miał ukończone 4 lata i w myśl § 3 pkt 2, 12 lit. a) rozporządzenia z 2011 r. podlegał obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw gruźlicy i WZW t. B. Obowiązek ten utrzymany został regulacją § 3 ust. 1 pkt 1, 7 i ust. 2 rozporządzenia z 2023 r. Schematy obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży obejmujące liczbę dawek i terminy ich podania wymagane dla danego szczepienia podstawowego lub przypominającego, z uwzględnieniem wieku osoby objętej obowiązkiem szczepień, określa załącznik nr 1 do rozporządzenia. Zatem tytuł wykonawczy z 28.02.2023 r. obejmuje obowiązek szczepień ochronnych, którym nie został poddany małoletni mimo konieczności ich wykonania w świetle ww. przepisów. PPIS dodał, że dziecka nie poddano również, co nierozerwalnie wiąże się z obowiązkiem szczepień, badaniu kwalifikacyjnemu (art. 17 ust. 2 u.z.z.z.). W dniu 24.05.2019 r. wpłynęło pierwsze zgłoszenie o uchylaniu się rodziców ww. dziecka od szczepień ochronnych. Wydanie tytułu wykonawczego poprzedzono wezwaniem przez wierzyciela z 7.10.2020 r. i kolejnym z 21.10.2021 r. matki dziecka do poddania syna obowiązkowym szczepieniom ochronnym bądź przedłożenia zaświadczenia o przeprowadzonym lekarskim badaniu kwalifikacyjnym potwierdzającym przeciwwskazania do przeprowadzenia tychże szczepień oraz skierowaniem do zobowiązanej upomnienia z 24.11.2022 r. Pomimo również wyboru lekarza POZ K. P. nie poddała syna obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Odbyła się tylko jedna wizyta lekarska (8.11.2021 r.) w trakcie której lekarz wystawił skierowanie do poradni szczepień ochronnych, lecz rodzice nie zgłosili się do przychodni. PPIS dodał, że na żadnym etapie postępowania do organu nie wpłynęło zaświadczenie i przeprowadzonym lekarskim badaniu kwalifikacyjnym stwierdzającym przeciwwskazania do przeprowadzenia obowiązkowych szczepień ochronnych u ww. dziecka. W związku z tym zarzut braku wymagalności obowiązku szczepień uznano za nieuzasadniony.
W zażaleniu na powyższe postanowienie PPIS K. P. zarzuciła PPIS naruszenie:
- art. 124 § 2 w zw. z art. 107 § 3 w zw. z art. 126 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. poprzez brak odniesienia się w uzasadnieniu postanowienia do sytuacji indywidualnej zobowiązanego – kiedy obowiązek zaszczepienia jej syna stał się wymagalny, na podstawie jakich dowodów to stwierdzono i uznano, że może być wykonany,
- art. 6, art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. poprzez nieustosunkowanie się do twierdzeń strony odnośnie naruszenia art. 4 u.z.z.z.z., co miał wpływ na wynik postępowania,
- art. 8 w zw. z art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. poprzez nierozpoznanie całego materiału dowodowego,
- art. 5 ust. 1 pkt 1b u.z.z.z. w zw. z § 3 rozporządzenia poprzez uznanie, że obowiązek szczepień ochronnych u małoletniej jest wymagalny ze względu na osiągnięcie przez nią przedziału wiekowego,
- art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 ze zm.), [dalej: Konwencja] oraz art. 31 ust. 1 w zw. z art. 47 w zw. z art. 68 Konstytucji RP poprzez uznanie, że zachodzą przesłanki do ograniczenia przysługującego stronie prawa do ochrony życia prywatnego oraz prawa do ochrony zdrowia.
Strona wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i uznania zarzutów.
Zaskarżonym postanowieniem - jak wskazano na wstępie - WPIWS na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 K.p.a. w zw. z art. 17 § 1 i art. 18 pkt 2 u.p.e.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.
W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że organ I instancji prawidłowo rozpoznał zarzuty egzekucyjne dotyczące braku wymagalności obowiązku szczepień. PPIS odniósł się do sytuacji indywidualnej zobowiązanej wskazując informacje o korespondencji prowadzonej z nią oraz podając wiek dziecka i inne dane. Uzasadnienie faktyczne i prawne zaskarżonego postanowienia jest zgodne z przepisami, a tym samym zarzut tego dotyczący bezzasadny. Wyjaśniono, że lekarz podstawowej opieki zdrowotnej nad dzieckiem jako realizator Programu Szczepień Ochronnych uznał, że obowiązek szczepień ochronnych nie został wykonany w terminach wskazanych w zał. nr 1 do rozporządzenia z 2023 r., zgłaszając tym samym rodziców małoletniego Filipa jako osoby uchylającej się od obowiązku szczepień. Postanowienie PPIS zawiera wszelkie niezbędne fakty w sprawie uchylania się K. P. matki F. N., w tym o prowadzonym wobec niej postępowaniu egzekucyjnym. Podkreślono, że nie ma obowiązku czekania, aż małoletni ukończy ostateczny wiek, np. 15 czy 19 lat, bowiem obowiązek szczepień dziecka powinien być realizowany zgodnie ze schematem zawartym w zał. nr 1 do rozporządzenia z 2023 r., który konkretyzuje liczbę dawek, wiek, w którym powstaje obowiązek szczepienia oraz termin wykonania. Jego niezrealizowanie skutkuje wszczęciem postępowania egzekucyjnego.
WPWIS wskazał, że w zarzutach w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego brak jest zarzutu naruszenia art. 4 u.z.z.z. w związku z czym PPIS nie miał obowiązku odnoszenia się do tegoż. Organ wyjaśnił, że obowiązek został nałożony z mocy prawa – z przepisów u.z.z.z. i rozporządzenia z 2023 r. Wykonanie obowiązku szczepień ochronnych wynikający z u.z.z.z. z mocy prawa zabezpieczone jest przymusem administracyjnym oraz odpowiedzialnością regulowaną mocą Kodeksu wykroczeń. Oznacza to, że wynikający z przepisów prawa obowiązek poddania dziecka szczepieniu jest bezpośrednio wykonalny. Przywołano treść art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b) oraz art. 17 ust. 1 u.z.z.z. dodając, że wydane na mocy delegacji ustawowej rozporządzenie z 2023 r. doprecyzowuje obowiązek przeprowadzenia szczepień ochronnych wynikający z tej ustawy. Przytoczono w tym, miejscu § 3 pkt 2 tegoż rozporządzenia.
WPWIS wskazał, że PPIS otrzymał z Przychodni Lekarzy Rodzinnych i Specjalistów "[...]" w O. informację, że zobowiązana po złożeniu deklaracji wyboru lekarza POZ nie poddała syna obowiązkowym szczepieniom. Nie uczyniła tego również później, ani nie dostarczyła zaświadczenia mogącego odroczyć szczepienia. Zgłosiła 18.11.2021 r. się do Poradni Chorób Zakaźnych w P., gdzie lekarz ustalił indywidualny kalendarz szczepień, lecz w dalszym ciągu nie poddała syna obowiązkowym szczepieniom. W dacie wystawienia tytułu wykonawczego dziecko znajdowało się w przedziale wiekowym, w którym obowiązują szczepienia przeciwko gruźlicy i WZW t. B, a zatem obowiązek był wymagalny.
Organ II instancji stwierdził, że wierzyciel działał zgodnie z kompetencjami stosownie do art. 17 u.z.z.z., co odpowiada normie określonej w art. 68 ust. 4 Konstytucji RP zobowiązującej władze publiczne do zwalczania chorób epidemicznych. Z kolei przepisy art. 8 Konwencji nie mają zastosowania w przypadku obowiązków wynikających bezpośrednio z przepisów ustawowych, których wykonania organy władzy publicznej mogą wymagać obligatoryjnie, ponieważ "niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na m.in. ochronę zdrowia".
WPWIS wskazał również, że wyrok TK z 9.05.2023 r. sygn. akt SK 81/19 nie podważa zasadności szczepień ochronnych u dzieci, a jedynie uznaje, że Program Szczepień Ochronnych na dany rok winien być ogłaszany przez Ministra Zdrowia w drodze rozporządzenia, a nie w postaci komunikatu GIS. W związku z tym weszło w życie rozporządzenie z 2023 r., w którego załączniku nr 1 określono schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży ze względu na wiek, w którym powstaje obowiązek szczepienia, liczbę dawek oraz termin wykonania poszczególnych szczepień.
W skardze na powyższe postanowienie K. P. reprezentowana przez adw. A. T. zarzuciła naruszenie przepisów mające istotny wpływ na wynik postępowania:
1. art. 87 Konstytucji w zw. z art. 17 ust. 11 u.z.z. przez zaliczenie komunikatu GIS do katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego i przyjęcie na tej podstawie, że może nakładać na obywateli obowiązek zaszczepienia dziecka określoną liczbą dawek szczepionek w ustalonych odgórnie okresach, mimo że komunikat nie zalicza się do aktów stanowienia prawa powszechnego, a jest jedynie aktem prawa wewnętrznego, w ramach którego brak jest możliwości nakładania obowiązków i ograniczenia praw obywateli, co potwierdził TK w wyroku z 9.05.2023r.,
2. art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z.z. w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych przez uznanie, że obowiązek szczepień ochronnych u małoletniego w zakresie podania poszczególnych dawek szczepionek jest wymagalny ze względu na osiągnięcie przez niego przedziału wiekowego, mimo że nawet sam organ nie wskazuje z jakiego aktu normatywnego o charakterze powszechnie obowiązującym wynika obowiązek podania dziecku tych dawek szczepionek;
3. art. 33 § 1 pkt 2 u.p.e.a. w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych przez uznanie że szczepienia ochronne wymienione w tytule wykonawczym są wymagalne, a termin ich wymagalności wynika z treści komunikatu GIS, podczas gdy ten akt nie jest źródłem prawa powszechnie obowiązującego, zaś programy zapobiegania i zwalczania określonych zakażeń lub chorób zakaźnych zgodnie z art. 4 w zw. z art. 2 pkt 26 u.z.z.z. może określać wyłącznie Rada Ministrów w drodze rozporządzenia, a nie GIS, co wskazuje, że skarżący może zaszczepić syna w terminie przewidzianym w rozporządzenia z 2011 r.;
4. art. 124 § 1 i 2 w zw. z art. 107 § 3 w zw. z art. 126 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. przez niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia aktu prawnego, z którego wynika wymagalność obowiązku podania małoletniemu poszczególnych dawek szczepionek, dowodów na których oparł się organ i dowodów, którym odmówił wiary stwierdzając, że obowiązek zaszczepienia małoletniego przeciwko chorobom wymienionym w tytule wykonawczym jest wymagalny i podlega egzekucji administracyjnej;
6. art. 8 ust. 1 Konwencji oraz art. 31 ust. 1 w zw. z art. 47 w zw. z art. 68 Konstytucji przez uznanie, że zachodzą przesłanki do ograniczenia przysługującego skarżącej prawa do ochrony życia prywatnego i prawa do ochrony zdrowia.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i poprzedzającego je postanowienia organu I instancji oraz o umorzenie postępowania, a także zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania. Nadto wniosła o zwrócenie się z zapytaniem do Trybunału Konstytucyjnego co do zgodności z Konstytucją art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 1, ust. 10 pkt 1 i pkt 2, ust. 11 u.z.z.z. z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 1, 2, 3 oraz art. 68 ust. 1, 2, 3 i art. 87 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim nie przewidują wolności wyboru rodziców w zakresie szczepień, jak to jest w większości krajów Unii Europejskiej, braku właściwego rejestru powikłań, braku celowego funduszu przeznaczonego na wsparcie finansowe i rehabilitację osób, u których wystąpiły powikłania, jak i w zakresie, w jakim Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu czy też Minister Zdrowia w formie rozporządzenia Program Szczepień Ochronnych na dany rok, wykaz chorób, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek, przez co rozstrzyga o wolnościach obywatelskich z pominięciem ustawy, ewentualnie o zwrócenie się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) o wykładnię art. 8 ust. 1 Konwencji, czy system przymusu szczepień ochronnych państwa członkowskiego Unii Europejskiej, który nie przewiduje systemu odszkodowawczego dla dzieci rodziców dotkniętych powikłaniami poszczepiennymi nie stanowi naruszenia powyższego przepisu Konwencji. Z uwagi na powyższe zagadnienia o charakterze prejudycjalnym skarżący wniósł o zawieszenie postępowania do czasu wydania rozstrzygnięcia przez TK, względnie TSUE.
W odpowiedzi WPWIS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko.
Na rozprawie sądowej w dniu 15 października 2024 r. pełnomocnik skarżącej wniósł i wywiódł, jak w skardze oraz w piśmie procesowym złożonym na rozprawie do akt. Złożył również do akt zaświadczenie dr med. A. N. z 24 stycznia 2024 r. (dot. pierwszej podawanej w pierwszej dobie życia dziecka szczepionki BCG) celem uprawdopodobnienia okoliczności uzasadniających skargę i argumentację strony skarżącej o zwrócenie się z zapytaniem do Trybunału Konstytucyjnego. Wyjaśnił, że w piśmie uzupełniającym wskazał na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego na poparcie argumentacji strony. Równocześnie nie wniósł formalnie o dopuszczenie dowodu z tych orzeczeń. W złożonym piśmie pełnomocnik skarżącego przywołał wyrok TK z 9.05.2023 r. sygn. akt SK 81/19 podkreślając, że akt normatywny uchylony (w całości lub w części) na skutek orzeczenia TK, niezależnie od odroczenia utraty jego mocy obowiązującej, traci cechę domniemania konstytucyjności. Wzruszenie tego domniemania następuje już z momentem ogłoszenia wyroku Trybunału na sali rozpraw. Z tą chwilą nie ma już wątpliwości, że taki akt normatywny nie spełnia standardów konstytucyjnych. Sąd rekonstruując podstawę rozstrzygnięcia zobowiązany jest uwzględnić wszystkie normy obowiązujące w systemie prawnym, w tym te o charakterze konstytucyjnym i stosować w tym zakresie reguły kolizyjne zgodnie z zasadą lex superior derogat legi inferiori. Wynika z tego, że akt normatywny uznany przez TK za niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany przez sąd w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału. Pełnomocnik skarżącego wskazał również na dominujący w 25 państwach Europy system dobrowolnych szczepień i zważył, iż jego zdaniem obowiązek szczepień w Polsce narusza konstytucyjną zasadę proporcjonalności. Ta zaś zasada, jako element składowy zasady państwa prawnego, oznacza przyjmowanie danej regulacji tylko wówczas, gdy jest niezbędna dla ochrony interesu publicznego, z którym jest powiązana, a także nakaz kształtowania danej regulacji w sposób zapewniający osiągnięcie zamierzonych skutków, jak i wymóg zachowania proporcji między efektami wprowadzonej regulacji a ciężarami względnie niedogodnościami wynikającymi z niej dla obywateli. W ujęciu szerokim zasada ta szczególny nacisk kładzie na adekwatność celu i środka użytego do jego osiągnięcia. Jeżeli zatem cel regulacji prawnej można osiągnąć przy pomocy dwóch środków, przy czym jeden z nich w większym stopniu pogarsza sytuację prawną podmiotu, to należy wybrać ten drugi. W tym kontekście pełnomocnik strony wskazał, że zaskarżone przepisy, jak i § 2 rozporządzenia z 2023 r. naruszają również art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zakresie w jakim nakładają obowiązki na obywateli określone w komunikacie GIS bez rozważenia innych rozwiązań w tym zakresie, które bazowałyby na dobrowolności szczepień i świadomej zgodzie na wykonanie tej procedury medycznej przewidzianej przez art. 16 ustawy o prawach pacjenta, jak i bez analizy przesłanek zawartych w art. 17 ust. 10 u.z.z.z. zawierającego delegację ustawową do wydania rozporządzenia. Brak jest uwzględnienia jakichkolwiek danych epidemiologicznych, jak i zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia. Powołując art. 31 ust. 3 Konstytucji, który wprowadza nakaz zupełności regulacji ustawowej ograniczającej wolności i prawa człowieka i obywatela zaznaczył, że ów nakaz należy uznać za funkcjonalnie związany z zasadami pewności i bezpieczeństwa prawnego oraz ochrony zaufania do państwa i tworzonego przezeń prawa. W ustawie nie tylko musi więc być zawarty zakres ograniczenia konstytucyjnych wolności i praw. Niedopuszczalne jest odesłanie w tej materii do aktów wykonawczych, czy aktów organów administracji publicznej. skierowanie do ustawodawcy, co wiąże się ze skierowanym do ustawodawcy nakazem szczegółowości, jasności i precyzyjności, który pozbawi organy stosujące prawo nadmiernej swobody przy ustalaniu w praktyce zakresu podmiotowego i przedmiotowego ograniczeń konstytucyjnych wolności i praw jednostki. Dlatego rozporządzenie z 2023 r., wydane z przekroczeniem delegacji ustawowej, jest niezgodne z Konstytucją RP. W związku z tym wniósł on o zwrócenie się z zapytaniem do TK o zbadanie zgodności § 2 rozporządzenia z 2023 r. jako niezgodnego z art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 1, 10 pkt 1 i 2, ust. 1 u.z.z.z. z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 1-3 oraz art. 68 ust. 1-3, art. 87 ust. 1 Konstytucji oraz wydanego z przekroczeniem delegacji ustawowej zawartej w art. 17 ust. 10 u.z.z.z.w zakresie, w jakim nie przewidują one wolności wyboru rodziców w zakresie szczepień, tak jak to jest w większości krajów Unii Europejskiej, braku właściwego rejestru powikłań tzw. "NOP", braku celowego funduszu przeznaczonego na wsparcie finansowe, rehabilitację osób, u których wystąpiły powikłania, jak i w zakresie, w jakim GIS ogłasza w formie komunikatu, czy tez Minister Zdrowia w formie rozporządzenia Program Szczepień Ochronnych (PSO) na dany rok, wykaz chorób, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek przez co rozstrzyga o wolnościach obywatelskich z pominięciem ustawy. Ewentualnie wniósł o zwrócenie się do TSUE o wykładnię treści art. 8 ust. 1 Konwencji, czy system przymusu szczepień ochronnych państwa członkowskiego UE, który nie przewiduje systemu odszkodowawczego dla dzieci rodziców dotkniętych powikłaniami poszczepiennymi nie stanowi naruszenia art. 8 ust. 1 Konwencji. Przywołał wypowiedź prof. Czubaka odnośnie przyczyny gruźlicy u dzieci. Ten zaś w trakcie przesłuchania (uw. Sądu: nie wyjaśniono w jakiej sprawie i czego dotyczącej) podał, że "Infekcje gruźlicze są wyjątkowo rzadkie. Najczęściej jest to związane z zakażeniem gruźliczym spowodowanym przez szczepionkę." Zaznaczając, że obowiązek szczepień ochronnych w Polsce uzasadnia się koniecznością budowania odporności populacyjnej (herd immunity) pełnomocnik skarżącego wskazał, że dzieci to statystycznie Ľ populacji polskiego społeczeństwa, a według dostępnych danych dorośli nie odnawiają szczepień z dzieciństwa i w sytuacji tej rodzi się pytanie o zasadność PSO, który dotyczy Ľ populacji i wiąże się z ryzykiem nieodwracalnych powikłań – niepożądanego odczynu poszczepiennego. Dodał również, że w Polsce na skutek zmieniającego się komunikatu GIS ilość szczepień obowiązkowych wzrosła na przestrzeni lat z kilku do kilkudziesięciu i bez żadnej dodatkowej analizy została powielona na zasadzie kopiuj/wklej do rozporządzenia z 2023 r. Zmiana taka jest trudna do zrozumienia jako wiążąca się z drastycznym rozszerzeniem obowiązku sankcjonowanego przy pomocy grzywny w celu przymuszenia. Podał, że w trakcie posiedzenia Rady Sanitarno-Epidemiologicznej z 8.02.2017 r. Dyrektor Departamentu Zapobiegania oraz Zwalczania Zakażeń i Chorób u Ludzi GIS – M. I. przedstawił propozycje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych rekomendując przywrócenie zapisu dotyczącego podania 4-ej dawki szczepionki w 16-18 miesiącu życia, co da szanse równego dostępu wszystkim producentom szczepionek do uczestnictwa w realizacji PSO (s. 3 protokołu). Z protokołu posiedzenia wynika też, że uzasadnieniem rekomendacji w tym wypadku był interes producenta, a nie bezpieczeństwo i zdrowie pacjenta. Ponadto podczas posiedzenia Zespołu Parlamentarnego (uw. Sądu: nie podano daty posiedzenia i kadencji Sejmu) prof. E. H. wprost wskazała, że szczepienie noworodków w 1. dobie podyktowane jest polityka medyczną, a nie ma uzasadnienia z punktu widzenia ochrony zdrowia. W kontekście konstytucyjnej zasady proporcjonalności pełnomocnik skarżącego podniósł, że negatywne skutki danej regulacji nigdy nie mogą przeważać, zawsze muszą pozostawać w rozsądnej proporcji do zamierzonego celu i treści tych wolności i praw, które są gwarantowane przez normy konstytucyjne. Rozważając bilans korzyści – negatywne skutki – Polska do dnia dzisiejszego nie wypełniła swoich zobowiązań dotyczących prawidłowego rejestrowania NOP (niepożądanych odczynów poszczepiennych). Nie stworzono systemu odszkodowawczego np. za zgon z powodu NOP, który może wynikać np. z reakcji osobniczej organizm. Kontroli sądowoadministracyjnej nie podlega również uregulowany w art. 21 u.z.z.z. system rejestracji NOP, a z relacji rodziców dzieci, u których wystąpił NOP wynika, że często spotykają się oni z niechęcią lekarzy do wykonania obowiązku zgłoszenia Inspekcji Sanitarnej podejrzenia wystąpienia NOP. Zdaniem pełnomocnika niezrozumiałe jest, że w Polsce przysługuje skarga do sądu na decyzję odmawiającą rejestracji pojazdu, a w przypadku spraw niepomiernie ważniejszej – rejestracji NOP u dziecka skarga taka na czynności PPIS nie przysługuje (postanowienie WSA w Warszawie z 5.04.2017 r. sygn. akt VII SA/Wa 301/17). Rejestr prowadzony jest bez nadzoru sądu przez organ o de facto sprzecznych kompetencjach – który równocześnie wszczyna postępowanie przymuszające do wykonania zaległych szczepień ochronnych i jest odpowiedzialny za utrzymanie wysokiej wyszczepialności. Zaznaczył, że dyrektywa PEiR 2010/84/UE z 15 grudnia 2010 r. zmieniająca - w zakresie nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii - dyrektywę 2001/83/WE w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi (Dz. U. UE L z 2010 r. poz. 348, s. 74 z 31 grudnia 2010 r.) wskazuje, że pacjenci, ich przedstawiciele ustawowi i opiekunowie faktyczni winni zyskać uprawnienia do bezpośredniego zgłaszania niepożądanych działań produktów leczniczych, których doświadczyli lub które obserwowali u osób trzecich.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga jako zasadną należało uwzględnić, ponieważ zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie organu I instancji naruszają przepisy prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej: P.p.s.a.).
Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).
Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).
Przedmiotem zaskarżenia jest postanowienie Inspektor Sanitarny z 17 czerwca 2024 r., którym utrzymano w mocy postanowienie Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w [...] z 8 maja 2024 r. oddalające zarzuty w sprawie egzekucji administracyjnej. Tak z sentencji i uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, rozstrzygnięcia organu I instancji oraz postawionych przez zobowiązaną zarzutów wynika, że jedynym zarzutem sformułowanym w przedmiotowym postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym niepieniężnego administracyjnego obowiązku poddania małoletniego syna skarżącej obowiązkowym szczepieniom ochronnym był zarzut braku wymagalności obowiązku szczepień (art. 33 § 2 pkt 6 lit. c u.p.e.a.).
W ocenie Sądu nieprawidłowe jest stanowisko organów obu instancji w zakresie uznania za niezasadny zarzutu co do wymagalności obowiązku szczepień, stąd należało uchylić zarówno zaskarżone, jak i poprzedzające je postanowienie organu I instancji o oddaleniu zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Błędnie organy uznały za wymagalny obowiązek szczepień (art. 33 § 2 pkt 6 lit. c p.e.a.) co do określenia terminu wymagalności szczepień i liczby dawek poszczególnych szczepionek, z uwagi na ich określenie nie w przepisie prawa powszechnie obowiązującego, lecz w komunikacie Głównego Inspektora Sanitarnego.
Wymaga zauważenia, że normy prawne objęte zarzutami skargi były przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego, który wskazanym wyżej wyrokiem z 9 maja 2023 r. sygn. akt SK 81/19 stwierdził, że art. 17 ust. 11 u.z.z.z. w zw. z § 5 rozporządzenia z 2011 r. w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 87 Konstytucji.
W wyroku tym wskazano, że powyższe stanowisko nie odnosi się do zagadnienia zgodności z Konstytucją samego obowiązku poddania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym jako takiego, w związku z czym konieczne jest zapewnienie stosownych ram realizacji tego obowiązku i z tych przyczyn określono termin utraty mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów - po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Ponieważ wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 12 maja 2023 r. (Dz. U. z 2023 r., poz. 909), termin zawarty w klauzuli odroczenia wejścia w życie skutku derogacyjnego upłynął z dniem 12 listopada 2023 r.
Z wyroku Trybunału wynika również, że Program Szczepień Ochronnych (PSO), wydawany przez GIS w formie komunikatu, wskazuje wiek dziecka, w którym należy poddać je obowiązkowemu szczepieniu ochronnemu przeciwko konkretnej chorobie. Osiągnięcie przez dziecko określonego wieku aktualizuje obowiązek poddania go szczepieniom ochronnym. Wynika to z § 5 rozporządzenia z 2011 r. (obecnie zastąpionego rozporządzeniem z 27 września 2023 r.), który stanowi, że obowiązkowe szczepienia ochronne są przeprowadzane zgodnie z PSO na dany rok. Komunikat GIS wskazuje termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczbę dawek poszczególnych szczepionek. Z tego względu nie można uznać, że PSO na dany rok nie wprowadza nowości normatywnej. Ani w ustawie o zwalczaniu chorób zakaźnych, ani w rozporządzeniu nie sprecyzowano tych kwestii.
W uzasadnieniu wyroku Trybunał zaznaczył, że w zamierzeniu ustawodawcy komunikat GIS ma mieć jedynie charakter techniczny i zawierać reguły instrumentalne kierowane do podmiotów organizacyjnie podległych GIS, jak i personelu medycznego. Przechodząc do istoty oceny zgodności kwestionowanych przepisów z Konstytucją Trybunał stwierdził, że sprecyzowanie zakresu obowiązku jednostki w drodze rozporządzenia jest dopuszczalne, o ile istnieje stosowna delegacja ustawowa, tj. spełnione są przesłanki określone w art. 92 Konstytucji. W realiach sprawy dochodzi jednak do pewnego paradoksu: w sposób niezamierzony nastąpiła subdelegacja kompetencji - termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczbę dawek poszczególnych szczepionek wskazuje GIS w PSO na dany rok, a minister właściwy do spraw zdrowia nakazuje przeprowadzać obowiązkowe szczepienia ochronne zgodnie z PSO. Z kolei art. 17 ust. 11 u.z.z.z. wskazuje, że komunikat GIS ma uwzględniać przepisy rozporządzenia. W zamierzeniu ustawodawcy komunikat GIS ma mieć jedynie charakter techniczny i zawierać reguły instrumentalne kierowane do podmiotów organizacyjnie podległych GIS, jak i personelu medycznego. Uszczegółowienie obowiązku szczepień ochronnych adresowanego do jednostki ma być wyłącznie unormowane rozporządzeniem. W rzeczywistości jednak komunikat GIS wywiera równocześnie skutek w sferze kształtowania praw jednostki. Taka dwutorowość nie jest dopuszczalna na poziomie komunikatu. Powinna wystąpić na poziomie rozporządzenia, będącego podstawą dla GIS do sformułowania reguł instrumentalnych, jak i doprecyzowania obowiązku ciążącego na jednostce. Zestawienie związkowe przepisów będących przedmiotem kontroli pozwalało zatem na taką rekonstrukcję normy, aby Trybunał wydał wyrok zakresowy, albowiem niekonstytucyjność uwidacznia się dopiero przy łącznym ujęciu tych przepisów.
Trybunał również, odwołując się do szeregu wartości demokratycznego państwa prawnego, wynikających z art. 2 Konstytucji, zwłaszcza zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, jak i wymogu ustawowej formy ograniczenia wynikającego z art. 31 ust. 3 Konstytucji, wskazał, że intensywność ingerencji w prawo podmiotowe musi być kontrolowalna przez obywatela, tj. wynikać z prawa powszechnie obowiązującego. Poddanie jednostki obowiązkowi szczepień ochronnych, czy też - w realiach niniejszej sprawy - ponoszenie odpowiedzialności za jego niezrealizowanie przez osobę, która sprawuje prawną pieczę nad osobą małoletnią, stanowi istotną ingerencję w prawa podmiotowe (art. 47 Konstytucji). W wypadku niezrealizowania ciążącego na jednostce obowiązku musi ona liczyć się z poważnymi konsekwencjami. Z tego względu musi być w stanie precyzyjnie ustalić treść ciążącego na niej obowiązku. Sytuacja, gdy jego treść jest współkształtowana komunikatem GIS, niebędącym aktem prawa powszechnie obowiązującego (a contrario art. 87 Konstytucji), jest niedopuszczalna. W rezultacie - termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych powinny być - w ślad za źródłem powszechnie obowiązującego prawa - wskazane w PSO na dany rok, jednakże komunikat GIS nie może stanowić podstawy do rekonstrukcji zakresu nakazów wynikających z obowiązku szczepień ochronnych nałożonego na jednostkę na mocy ustawy.
Wskazano także, że stwierdzenie przez Trybunał zakresowej niezgodności art. 17 ust. 11 u.z.z.z. w zw. z § 5 rozporządzenia z 2011 r. z art. 47 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 87 Konstytucji powoduje konieczność dostosowania stanu prawnego przez właściwy organ władzy publicznej.
Mając przy tym świadomość, że materia dotycząca obowiązkowych szczepień ochronnych może ulegać potrzebie częstych zmian, co zależy od wielu czynników, w tym aktualnej wiedzy medycznej, Trybunał zasugerował dostosowanie stanu prawnego w pierwszej kolejności poprzez zmianę rozporządzenia. Minister właściwy do spraw zdrowia może bowiem rozważyć określenie, w drodze rozporządzenia wydawanego na podstawie art. 17 ust. 10 u.z.z.z., terminu wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczby dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, w szczególności czy takie rozwiązanie mieści się w zakresie spraw przekazanych do uregulowania w art. 17 ust. 10 pkt 2 u.z.z.z., tj. określenia wieku i innych okoliczności stanowiących przesłankę nałożenia obowiązku szczepień ochronnych na osoby lub grupy osób obowiązane do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym. Powinno to umożliwić osiągnięcie efektu dwutorowej spójności normatywnej. Po pierwsze, w sposób konstytucyjnie dopuszczalny, w drodze rozporządzenia, w pełni sprecyzowany zostałby ustawowy obowiązek szczepień ochronnych ciążący na jednostce, która mogłaby ponosić odpowiedzialność w wypadku braku jego realizacji. Po drugie, PSO na dany rok, wydawany przez GIS w formie komunikatu, miałby wtedy czysto techniczny charakter. Minister Zdrowia może rozważyć ponadto sugestię, aby określić termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczbę dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, w formie załącznika do rozporządzenia.
Powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego został wykonany powołanym wyżej rozporządzeniem z 27 września 2023 r.
Sąd orzekający w niniejszej sprawie ma obowiązek uwzględnienia z urzędu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane zaskarżone orzeczenie. Przypomnienia wymaga, że Trybunał w powołanym wyżej wyroku stwierdził, że przepisy wymienione w części I, w zakresie tam wskazanym, tracą moc obowiązującą po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw RP.
Wymaga w tym miejscu wyjaśnienia, że przepis art. 190 Konstytucji RP dotyczy wszystkich wyroków Trybunału Konstytucyjnego, bez względu na ich rodzaj i charakter. Przepis ten w ust. 1 stanowi, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Z powołanego przepisu wynika, że każdy podmiot, w tym każdy organ władzy publicznej, w sytuacji w której jest zobowiązany rozstrzygać jakikolwiek spór lub problem konstytucyjny wcześniej przesądzony przez Trybunał Konstytucyjny jest obligowany uwzględnić jego stanowisko. Dotyczy to każdego z typów wyroków trybunalskich bez względu na ich doktrynalny podział. Judykatura dostarcza wielu przykładów stosowania wyroków Trybunału Konstytucyjnego o różnym charakterze, także zakresowych, bez konieczności oczekiwania na ich wykonanie przez ustawodawcę (por. np. orzecznictwo sądowoadministracyjne do wyroku TK z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 dotyczącego możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, publ.: OTK-A 2014/9/104).
W świetle powyższego uznać należy, że wyrok TK z 9 maja 2023 r. o sygn. akt SK 81/19 jest o tyle prawnie relewantny w kontrolowanej sprawie, że w dacie orzekania przez organy stosowne przepisy u.z.z.z. i rozporządzenia z 2011 r. wskazane zakresowo w ww. wyroku TK nie pozostawały już w obrocie prawnym. Zasadne zatem okazały się zarzuty naruszenia prawa materialnego opierające się na twierdzeniu o braku wymagalności obowiązku niepieniężnego.
Należy w tym miejscu przypomnieć, że jako podstawę prawną dotyczącą egzekwowanego obowiązku szczepień ochronnych małoletniego F. N. określoną w wystawionym wobec skarżącej jako zobowiązanego w dniu 28 lutego 2023 r. tytule wykonawczym o nr [...] stanowiły przepisy art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i ust. 2 oraz art. 17 ust. 1 u.z.z.z. oraz rozporządzenie z 2011 r. Wobec więc tego, że przepisy będące podstawą wydanych w sprawie rozstrzygnięć uznane zostały za niezgodne z Konstytucją, za niewymagalny na gruncie art. 33 § 2 pkt 6 lit. c) u.p.e.a. należało uznać określony na podstawie PSO ogłaszanego komunikatem GIS indywidualny ciążący na skarżącej obowiązek zaszczepienia jej syna.
Uchylenie obu postanowień organów umożliwiały zarzuty, w których podniesiono naruszenie: art. 17 ust. 11 u.z.z.z. w zw. z § 5 rozporządzenia z 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych poprzez bezpodstawne uznanie, że przepisy te – jako zgodne z Konstytucją RP – powodują, że obowiązek przeprowadzenia szczepień małoletnich dzieci jest wymagalny i możliwe jest prowadzenie egzekucji w celu przymuszenia skarżącego do wykonania tego obowiązku w sytuacji, w której kwestie takie jak termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia w drodze rozporządzenia, są niezgodne z art. 47 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 87 Konstytucji RP.
Skarżąca zatem trafnie zakwestionowała możliwość prowadzenia egzekucji podważając prawidłowość tytułu wykonawczego (por. wyrok NSA z 18 grudnia 2023r., sygn. akt II GSK 1709/23, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W dacie wystawienia tytułu wykonawczego w niniejszej sprawie, tj. 28 lutego 2023 r., nie obowiązywało nowe rozporządzenie z 27 września 2023 r., które weszło w życie z dniem 1 października 2023 r. W ocenie Sądu, stanowisko organów Inspekcji Sanitarnej odwołujące się do treści aktualnie obowiązującego rozporządzenia z 2023r., które bez odesłania do komunikatu GIS, regulują schemat obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży (zał. nr 1), de facto zmierza do konwalidacji uchybień opisanych wyżej i jest niezasadne. To bowiem przepisy rozporządzenia z 2011 r., stosowane w związku z przepisami u.z.z.z., a odsyłające do komunikatu GIS, stanowiły podstawę prawną określonego w sprawie obowiązku niepieniężnego – poddania szczepieniu małoletniego F. N.. Wskazana natomiast przez Trybunał Konstytucyjny konieczność zapewnienia ciągłości realizacji obowiązkowych szczepień ochronnych nie może stanowić uzasadnienia dla dalszego stosowania zakwestionowanych przepisów po upływie terminu odroczenia utraty przez nie mocy obowiązującej.
Uwzględniając zmianę stanu prawnego jako konieczne jawi się więc uaktualnienie stanowiska wierzyciela w przedmiocie zarzutów strony w aspekcie wymagalności obowiązku poddania dziecka w określonym terminie konkretnym obowiązkowym szczepieniom ochronnym ujętym w schemacie obowiązkowych szczepień dzieci i młodzieży. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji powinien ocenić, czy i jaki w nowym stanie prawnym wyznaczony został termin maksymalny wykonania obowiązku zaszczepienia i jakich szczepień dotyczy. Zobowiązany będzie także uwzględnić zmiany prawne, do jakich doszło. Jakkolwiek Trybunał Konstytucyjny zakwestionował przepisy dotyczące Programu Szczepień Ochronnych ogłaszanego w formie komunikatu GIS, to zarazem potwierdził istniejący z mocy prawa obowiązek tych szczepień.
W okolicznościach niniejszej sprawy Sąd nie stwierdza konieczności kierowania do Trybunału Konstytucyjnego pytania prawnego we wskazanych przez stronę zakresach, albowiem nie wyłoniły się kwestie, które nie mogłyby być rozstrzygnięte przez Sąd samodzielnie.
Odnośnie pierwszego z zagadnień (w zakresie zwrócenia się z pytanie prawnym do TK co do zgodności z Konstytucją art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 1, 10 pkt 1 i pkt 2, ust. 11 u.z.z.z. z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 1, 2, 3 oraz art. 68 ust. 1, 2, 3 i art. 87 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim nie przewidują wolności wyboru rodziców w zakresie szczepień, jak to jest w większości krajów Unii Europejskiej, braku właściwego rejestru powikłań, braku celowego funduszu przeznaczonego na wsparcie finansowe i rehabilitację osób, u których wystąpiły powikłania, jak i w zakresie, w jakim Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu czy też Minister Zdrowia w formie rozporządzenia Program Szczepień Ochronnych na dany rok, wykaz chorób, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek, przez co rozstrzyga o wolnościach obywatelskich z pominięciem ustawy) Sąd uznał, że zagadnienie to de facto zostało już przesądzone w powołanym wyżej wyroku.
Ustosunkowując się zaś do wniosku o zwrócenie się do Trybunału z pytaniem prawnym o zbadanie zgodności § 2 rozporządzenia z 2023 r. jako – jak ujmuje pełnomocnik skarżącego - niezgodnego z art. 2, art. 5 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 1, 10 pkt 1 i 2, ust. 1 u.z.z.z. z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 1-3 oraz art. 68 ust. 1-3, art. 87 ust. 1 Konstytucji oraz wydanego z przekroczeniem delegacji ustawowej zawartej w art. 17 ust. 10 u.z.z.z.w Sąd wskazuje, że tak powołane przepisy rozporządzenia z 2023 r. ani przepis delegacyjny art. 17 ust. 10 pkt 2a u.z.z.z. nie miały zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż – jak Sąd już wyżej wyjaśnił, - weszły w życie 1 października 2023 r., odpowiednio na podstawie § 21 rozporządzenia Ministra Zdrowia oraz art. 23 pkt 3 w zw. z art. 5 pkt 1 lit. b tiret drugie ustawy z dnia 17 sierpnia 2023 r. o zmianie ustawy o refundacji leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 1938). Postępowanie egzekucyjne, w ramach którego wydano kwestionowane postanowienia, zostało zaś wszczęte na wniosek wierzyciela, na podstawie wystawionego przezeń 28 lutego 2023 r. tytułu wykonawczego, w którym to jako materialnoprawną podstawę obowiązku zaszczepienia syna zobowiązanej wskazano przepisy rozporządzenie z 2011 r. Oznacza to, że kwestionowane przez skarżącą przepisy rozporządzenia z 2023 r. nie miały zastosowania przy wydawaniu kwestionowanych postanowień, bez względu powołanie ich (wadliwe) przez organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. W stanie faktycznym i prawnym sprawy nie ma zatem podstaw do badania, czy przepisy rozporządzenia z 2023 r. są zgodne z u.z.z.z., ani czy art. 17 ust. 10 pkt 2a ustawy jest zgodny z Konstytucją. Tak więc podnoszona przez pełnomocnika skarżącej argumentacja odnosząca się do naruszenia określonej w art. 17 ust. 10 u.z.z.z. delegacji ustawowej w zakresie obowiązku uwzględnienia danych epidemiologicznych dotyczących zachorowań, aktualnej wiedzy medycznej oraz zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia, przy przyjęciu nowego rozporządzenia z 2023 r. jawi się jako przedwczesna.
Sąd orzekając na podstawie akt sprawy i badając w oparciu akta administracyjne sprawy legalność wydanych w niej postanowień nie miał podstaw, by stwierdzić, że w sprawie doszło do naruszenia art. 8 ust. 1 Konwencji oraz art. 31 ust. 1 w związku z art. 47 w związku z art. 68 Konstytucji RP poprzez uznanie, że zachodzą przesłanki do ograniczenia przysługującego skarżącej prawa do ochrony życia prywatnego oraz prawa do ochrony zdrowia.
W orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok NSA z 25 maja 2022 r., II OSK 3352/19, publ.: j.w.) wyrażano już pogląd, że konieczność wykonania obowiązku poddania osoby małoletniej obowiązkowym szczepieniom ochronnym nie pozostaje w sprzeczności z art. 8 ust. 2, art. 31 ust. 2, art. 47 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 1 Konwencji. Ustawodawca w art. 68 ust. 4 Konstytucji RP nałożył na władze publiczne obowiązek zwalczania chorób epidemicznych. Obowiązek poddania dziecka szczepieniom ochronnym realizuje wskazywane wyżej powinności państwa względem jednostki oraz ogółu społeczeństwa. W realiach demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) konieczne jest przyjmowanie takich rozwiązań, które równoważą możliwości prawne ochrony interesu indywidualnego i interesu społecznego. Tak dobro dziecka, jak i interes społeczny wymagają, aby rodzice dobrowolnie poddawali dziecko obowiązkowym szczepieniom ochronnym m. in. po to, by uniknąć stosowania przez organy państwa przymusu dla wykonania tego obowiązku, nakazanego art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.z.z., ale zwłaszcza by chronić prawa dziecka, których zabezpieczenie zapewnia Rzeczpospolita Polska (art. 72 ust. 1 Konstytucji RP). Co do zasady obowiązek poddania osoby małoletniej szczepieniom ochronnym nie pozostaje w sprzeczności z poszanowaniem życia prywatnego i rodzinnego jednostki. W przypadku, gdy zachodzi zderzenie się dwóch interesów: indywidualnego i ogólnospołecznego, wymagane jest uwzględnienia zasady proporcjonalności, która jest jednym z filarów demokratycznego państwa prawnego, o jakim mowa w art. 2 Konstytucji RP. Każdy ma prawo do ochrony zdrowia, przy czym władze publiczne są obowiązane do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom, z uwzględnieniem zasady równości w dostępie do świadczeń zdrowotnych (art. 68 ust. 1-3 Konstytucji RP). "Obowiązkowość" szczepień ma na celu zabezpieczenie społeczeństwa przed występującymi zagrożeniami (wewnętrznymi i zewnętrznymi). Zgodnie zaś z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla m. in. ochrony zdrowia albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw. Tak jak wyjaśniono, obowiązek szczepień wynika bezpośrednio z u.z.z.z. Powyższe wyklucza istnienie problemu zgodności z Konstytucją "obowiązkowości" szczepień na tle jej art. 31 ust. 1 i ust. 2. Ponadto ustawodawca przewidział odpowiedni mechanizm poprzedzający wykonanie szczepienia, to jest badanie kwalifikacyjne celem stwierdzenia, czy nie istnieją w indywidualnym przypadku przeciwwskazania do wykonania szczepienia. Nie wydaje się zatem, aby tego rodzaju rozwiązanie miało prowadzić do naruszenia praw i wolności oraz godności człowieka (por. wyrok NSA z 19 grudnia 2018 r., II OSK 2546/18, publ. j.w.).
Odnosząc powyższe do okoliczności sprawy Sąd pragnie dodać, że przedstawienie przez skarżącą organowi I instancji wyniku badań w Poradni Chorób Zakaźnych autorstwa dr n. med. I. M. – specjalisty pediatry zalecającego indywidualny kalendarz szczepień (k. 53 akt adm.) nie powoduje na gruncie przepisów u.z.z.z. i u.p.e.a., że obowiązek staje się niewymagalny, bądź obowiązek nie istnieje. Jak wynika z art. 17 u.z.z.z. to lekarz sprawujący podstawową opiekę zdrowotną realizuje obowiązkowe szczepienia ochronne wobec małoletnich i to od jego decyzji zależy, czy przeprowadzić szczepienia, czy – w razie wątpliwości co do stanu zdrowia dziecka – skierować je do konsultacji specjalistycznej. Tak więc skarżąca, dysponując tego rodzaju wynikiem badań lekarza specjalisty, uprawniona jest zgłosić okoliczności z tego badania wynikające, jednocześnie poddając dziecko lekarskiemu badaniu kwalifikacyjnemu. Jedynie bowiem w wyniku tego rodzaju badania, na gruncie art. 17 ust. 2 i 5 u.z.z.z., lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, a nie lekarz specjalista, upoważniony jest do długotrwałego odroczenia obowiązkowego szczepienia ochronnego wraz ze skierowaniem osoby objętej obowiązkiem szczepienia ochronnego do konsultacji specjalistycznej. Stwierdzenie przeciwwskazania do przeprowadzenia danego obowiązkowego szczepienia ochronnego stanowi podstawę do odroczenia wykonania szczepienia, a w konsekwencji stanowi podstawę do zawieszenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 56 § 1 pkt 1 u.p.e.a. Tak ukształtowane prawa procesowe rodzica dziecka w zakresie objęcia obowiązkowymi szczepieniami ochronnymi wydają się nie naruszać w sposób nieproporcjonalny wolności obywatela, w tym prawa do prywatności z uwzględnieniem dobra dziecka.
Sąd dostrzega również, że w wyroku Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 8 kwietnia 2021 r. (sprawa nr 47621/13 – Vavřička i inni przeciwko Czechom), zapadłym na tle stosowania czeskich przepisów dotyczących szczepień ochronnych, Trybunał wskazał, że obowiązek szczepienia stanowi ingerencję w integralność fizyczną osoby i jako przymusowa interwencja medyczna wchodzi w zakres gwarancji prawa do poszanowania życia prywatnego i art. 8 Konwencji. Trybunał uznał, że ustawowy nakaz szczepień i wynikające stąd sankcje administracyjne realizują ważne cele społeczne, to jest ochronę zdrowia publicznego i ochronę praw innych osób: szczepienia chronią zarówno osoby zaszczepione, jak i osoby, które z powodów medycznych nie mogą się zaszczepić, a tym samym polegają na tzw. "stadnej" odporności całego społeczeństwa. Wskazano, iż ustawowy obowiązek szczepień stanowczo poparły w pozwanym państwie wszelkie autorytety medyczne, a obowiązkowe szczepienia mogą zostać uznane za prawidłową reakcję organów państwowych wobec pilnej potrzeby ochrony zdrowia publicznego i indywidualnych osób przed ciężkimi chorobami. Trybunał podkreślił również, że w przypadku dziecka nadrzędną przesłanką jest jego dobro, a zaszczepienie i ochrona przed groźnymi chorobami bezsprzecznie leżą w interesie dziecka. Celem polityki szczepień jest ochrona każdego dziecka – czy to zaszczepionego indywidualnie, czy w drodze odporności "stadnej" – przed poważnymi chorobami. Tym samym ingerencja w prawo do poszanowania prywatności skarżących nie mogła zostać uznana za naruszenie ze względu na ważne interesy społeczne, które realizowała. Nie doszło zatem do naruszenia art. 8 Konwencji (por. K. Warecka, Obowiązek szczepienia a Konwencja Praw Człowieka. Omówienie wyroku Wielkiej Izby ETPC z dnia 8 kwietnia 2021 r., nr 47621/13, System Informacji Prawnej LEX/el 2021).
Ubocznie trzeba dodać, że w zdaniu odrębnym do powyższego wyroku ETPCz sędzia Wojtyczek zwrócił uwagę, że obowiązek szczepień dotyczy dzieci i stanowi ingerencję państwa w integralność cielesną dzieci. Jest to – jak zauważył – ważny argument za stosowaniem dla uzasadnienia ingerencji jeszcze wyższych standardów kontroli. Zważył, iż: "To do rodziców, a nie do państwa, należy podejmowanie decyzji dotyczących dzieci, określanie ich najlepszego interesu i wskazywanie dzieciom sposobu korzystania z ich praw (por. M.A.K. i R.K. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nr 45901/05 i 40146/06, § 75-79, 23 marca 2010 r.). Prawa rodzicielskie mogą być ograniczone tylko w wyjątkowych okolicznościach (zob. Strand Lobben i inni przeciwko Norwegii [WI], nr 37283/13, 10 września 2019r.) i, co do zasady, na najlepszy interes dziecka można powoływać się przeciwko rodzicom wyłącznie w przypadku ograniczenia lub utraty przez nich praw rodzicielskich." Dalej wskazał, iż (...) zasadniczym pytaniem dotyczącym dobra dzieci nie jest to, czy ogólna polityka zdrowotna pozwanego państwa wspiera dobro dzieci jako grupy, lecz to, jak ocenić w odniesieniu do każdego konkretnego dziecka skarżących rodziców, z uwzględnieniem jego szczególnego stanu zdrowia, czy różne korzyści ze szczepienia będą rzeczywiście większe niż szczególne ryzyko z nim związane. Rodzice – czasem słusznie, czasem niesłusznie, ale w dobrej wierze – mogą zidentyfikować pewne bardzo indywidualne czynniki ryzyka, które umykają uwadze innych osób. Sędzia Wojtyczek skonstatował, że choć skarżący powołują się na argument, że dostępne są mniej restrykcyjne alternatywy, ponieważ te same cele mogą zostać osiągnięte bez nakładania obowiązku stosowania szczepień (powołują się na prawo porównawcze, które wskazuje, że wiele państw uważa, iż cele zdrowia publicznego mogą zostać osiągnięte bez wprowadzania obowiązku szczepień) to argument ten nie został w przekonujący sposób obalony przez Rząd, który jedynie wspomniał, w bardzo ogólny sposób, o ryzyku "ewentualnego obniżenia poziomu wyszczepialności, gdyby szczepienia stały się jedynie zabiegiem zalecanym (zob. par. 283 wyroku). Jednakże – zdaniem sędziego zgłaszającego votum separatum - argument skarżących zasługuje na bardzo wnikliwe rozpatrzenie i wymaga przekonującego odparcia.
Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności przedmiotowej sprawy Sąd wskazuje, że z treści przedłożonego do akt sprawy przez stronę skarżącą zaświadczenia specjalisty neurologa dr. med. A. N. z 24 stycznia 2024 r. wynika, że szczepionka BCG jako preparat zawierający żywe bakterie gruźlicy jest obarczona ryzykiem ciężkim powikłań w sytuacji niedoboru odporności komórkowej u biorcy. Jak podano w zaświadczeniu istnieje możliwość np. rozwoju postaci skórnej/kostnej gruźlicy, która wymaga wielomiesięcznego leczenia antybiotykami i ma rokowania niepewne. O ww/ zagrożeniu informuje sam producent w ulotce produktu zawężając jego użycie do osób po wykluczeniu przeciwwskazań np. w postaci niedoborów odporności.
Sąd okoliczności powyższe przytacza w takim celu, by przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy Inspekcji Sanitarnej rozważyły, czy w ewentualnej procedurze przeprowadzenia badania kwalifikacyjnego małoletniego syna skarżącej wzięto również pod uwagę – o ile skarżąca przedłoży lekarzowi POZ stosowne dowody - wskazane wyżej zastrzeżenia natury medycznej dotyczące szczepionki BCG w korelacji z ewentualnymi zaleceniami lekarza specjalisty, zbliżonymi do wspomnianych wyżej wyników badań z 18 listopada 2021 r. zalecających indywidualizację kalendarza szczepień.
W kontekście powyższego należy dodać, że w pkt 21. preambuły do dyrektywy PEiR 2010/84/UE z 15 grudnia 2010 r. zmieniającej - w zakresie nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii - dyrektywę 2001/83/WE w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi (Dz. U. UE L z 2010 r. poz. 348, s. 74 z 31 grudnia 2010 r.) wskazuje się, że unijne przepisy dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii powinny nadal opierać się na kluczowej roli pracowników służby zdrowia w monitorowaniu bezpieczeństwa produktów leczniczych oraz powinny uwzględniać fakt, że pacjenci są również dobrym źródłem informacji na temat podejrzewanych działań niepożądanych produktów leczniczych. Stosowne jest zatem ułatwienie zgłaszania podejrzewanych działań niepożądanych produktów leczniczych zarówno pracownikom służby zdrowia, jak i pacjentom, a także udostępnienie im odpowiednich metod takiego zgłaszania. Jednocześnie prawodawca wspólnotowy w punkcie 5 preambuły - dla zapewnienia jasności – zalecił zmienić definicję terminu "działanie niepożądane" w celu zagwarantowania, aby obejmowała ona szkodliwe i niezamierzone skutki wynikające nie tylko z dozwolonego stosowania produktu leczniczego w normalnych dawkach, ale także z błędnego stosowania i ze stosowania poza warunkami określonymi w pozwoleniu na dopuszczenie do obrotu, w tym ze stosowania niezgodnego z przeznaczeniem i z nadużywania produktu leczniczego. Jak określa - podejrzenie niepożądanego działania leku, oznaczające że istnieje co najmniej rozsądna możliwość związku przyczynowego między produktem leczniczym a niepożądanym działaniem, powinno stanowić wystarczającą przyczynę jego zgłoszenia. Termin "podejrzewane działanie niepożądane" powinien zatem być używany w odniesieniu do obowiązku zgłaszania.
Odwołując się zatem do zasad konstytucyjnych i konwencyjnych, na gruncie konfliktu wartości, tj. czy wartości chronione w polskim systemie prawnym (dobro wspólne a szczegółowiej – ochrona zdrowia publicznego, solidarność społeczna – preambuła do Konstytucji) przeważają nad wartościami naruszanymi (prawo do poszanowania życia prywatnego – art. 8 Konwencji, art. 47 Konstytucji, prawo do ochrony zdrowia i życia – art. 68 Konstytucji) koniecznym będzie ustalenie i wykazanie, że korzyści dla społeczeństwa jako całości i dla jego obywateli przeważają nad kosztami indywidualnymi i społecznymi oraz uzasadniają podjęcie ryzyka poniesienia skutków ubocznych szczepienia dziecka. Uwzględniwszy wagę rozważanych wartości ocena taka wymagać będzie, również w świetle przyjętego rozporządzeniem z 2023 r. samego obowiązku poszczególnych szczepień, ich liczby i kalendarza w kontekście przepisu delegacyjnego art. 17 ust. 10 u.z.z.z. (uw. Sądu: obowiązek uwzględnienia przez prawodawcę dane epidemiologicznych dotyczących zachorowań, aktualnej wiedzy medycznej oraz zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia) "niezwykle precyzyjnych i kompleksowych danych naukowych na temat analizowanych chorób i szczepionek. Bez takich danych analiza jako całość staje się irracjonalna" (por. zd. odrębne sędziego Wojtyczka do wyroku ETPCz z 8 kwietnia 2021 r. w spr. Vavricka i in. v. Rep. Czeska).
W tym stanie sprawy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. orzekł jak w pkt I. sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania Sąd w pkt II. sentencji wyroku podjął na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964). Na zasądzone koszty składają się kwoty: 100 zł uiszczonego wpisu od skargi, 17 zł uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz 480 zł stawki wynagrodzenia pełnomocnika.