III SA/Po 362/24

III SA/Po 362/24 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2024-11-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-07-16
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Izabela Paluszyńska /sprawozdawca/
Piotr Ławrynowicz
Szymon Widłak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne
Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
par. 3 ust. 1
ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
Dz.U. 2024 poz 935
art. 153
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 6 listopada 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Szymon Widłak Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (sprawozdawca) Asesor sądowy WSA Piotr Ławrynowicz Protokolant: st. sekr. sąd. Sławomir Rajczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 listopada 2024 roku sprawy ze skargi A. F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] z dnia 23 maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w [...] z dnia 6 marca 2024 nr [...]
Uzasadnienie
Decyzją z 10 sierpnia 2021 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił zaskarżoną przez A. F. decyzję ZUS [I Oddział w [...]] z 25 maja 2021 r. i odmówił [w ramach rozpatrzenia sprawy z wniosku zobowiązanego z 03 lutego 2021 r.] umorzenia odsetek od nieopłaconych składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą - w łącznej kwocie 45 720,18 zł.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu prawomocnym wyrokiem z 02 czerwca 2022 r. III SA/Po 1449/21 uchylił obie ww. decyzje, podkreślając, że dopiero wyczerpujące, aktualne ustalenia dotyczące sytuacji materialnej i rodzinnej oraz zdrowotnej skarżącego pozwolą na stwierdzenie, czy jest on w stanie dokonać spłaty zadłużenia bez uszczerbku zarówno dla siebie jak i pozostałych domowników.
Decyzją nr [...] z dnia 14 grudnia 2022 r. Zakład ponownie odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą będącą jednocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie 45 720,18 zł oraz odsetek. Rozpoznając wniosek skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS decyzją z 16 lutego 2023 r. utrzymał w mocy decyzję z 14 grudnia 2022 r.
WSA w Poznaniu prawomocnym wyrokiem z 20 września 2023 r. III SA/Po 206/23 uchylił obie ww. decyzje wydane w sprawie. Wskazał na art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Zakład, prowadząc ponownie postępowanie podjął wysiłki w celu uzupełnienia materiału dowodowego i wyjaśnienia tych okoliczności, na które zwrócił uwagę Sąd w wskazaniach co do dalszego postępowania. Uzasadnienie obu decyzji było obszerne i poruszało wiele istotnych zagadnień dla rozstrzygnięcia sprawy. Mimo to część ustaleń organu i końcowych wniosków, jakie na ich podstawie wyciągnął, nie w pełni realizuje wytyczne Sądu, a zatem narusza art. 153 p.p.s.a. Poza tym w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd ocenił, że w aktualnym stanie sprawy zasadne jest jedynie stanowisko organu, że nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 z późn. zm., dalej także jako u.s.u.s.). Niemniej jednak umorzenie należności z tytułu składek w innych sytuacjach niż całkowita ich nieściągalność możliwe jest w sytuacji, którą reguluje art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141, poz. 1365, zwanego dalej także Rozporządzeniem).
Sąd podkreślił, że organ rentowy poczynił ustalenia w powyższym zakresie, ale – w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący – organ nadal nie wykazał, aby nie zachodziła przesłanka do umorzenia z § 3 ust. 1 Rozporządzenia.
Dalej Sąd napisał, że wobec brzmienia § 3 ust. 1 Rozporządzenia takie wartości odniesienia jak minimum socjalne oraz minimum egzystencji nie są jedynymi kryteriami. O ile bowiem mogą być punktem odniesienia przy ocenie przesłanki, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony i członków rodziny (przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1), to przecież z punktu widzenia interesu społecznego nie jest zasadne pozbawienie zobowiązanego wszelkiej możliwości wyjścia z trudnej sytuacji życiowej w celu doprowadzenia do zapłaty choćby części zaległej należności. Dlatego też, oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz przy wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (patrz: wyrok NSA z 08 września 2015 r. II GSK 1807/14, dostępny w bazie orzeczeń pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej jako CBOSA). Dlatego też sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokajania swoich potrzeb materialnych do środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. np. wyrok NSA z 05 marca 2013 r. II GSK 2252/11; CBOSA). Konieczne jest odniesienie stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej zobowiązanego również do wielkości należności i dokonanie oceny, czy spłata pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki na przykład poprzez pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Inaczej powinna zostać oceniona sytuacja osoby, której zobowiązania wynoszą przykładowo 100 000 zł, a inaczej osoby, której zobowiązania wynoszą 1 000 zł (tak NSA w wyroku z 18 czerwca 2020 r. I GSK 539/20; CBOSA).
Jako dalece niewystarczające Sąd ocenił proste powołanie się przez organ na to, że dochód skarżącego ze świadczenia emerytalnego, po potrąceniach na rzecz ZUS w kwocie 618,71 zł, wynosi 1633,41 zł netto, a żona pobiera świadczenia emerytalne w kwocie 1569,19 zł netto, jak i odniesienie ich aktualnego łącznego dochodu w gospodarstwie domowym w wysokości 4037,15 zł (świadczenia emerytalne przed potrąceniami) do minimum socjalnego w III kwartale 2022 r. dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynoszącego 2516,66 zł. Sąd ocenił, ze trudno uznać, że takie kryterium przystaje do każdej indywidualnej sytuacji rozpatrywanej na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia.
Sąd wytknął brak pogłębionych rozważań odnoszących się do konkretnej sytuacji strony, w której skarżący nie jest "zwykłym" emerytem z niejako typowymi dla takiego wieku przypadłościami zdrowotnymi, lecz osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i wymaga wsparcia w postaci usług opiekuńczych, zaś jego żona jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Razem też w ramach zaspokajania podstawowych potrzeb bytowych muszą wspólnie utrzymać nieruchomość, na której zamieszkują w domu o pow. 143 m˛ (obciążoną przy tym hipoteką na zabezpieczenie należności publicznoprawnych). Skarżący przedstawił argumentację co do braku możliwości przeprowadzenia niezbędnych remontów, jak również na podnoszenie kosztów opału, z których według jego deklaracji część sfinansował we własnym zakresie – być może właśnie kosztem zaspokojenia innych podstawowych potrzeb.
Okoliczność, że skarżący poza zasiłkiem pielęgnacyjnym nie korzysta z innych form opieki społecznej nie może stanowić podstawy do uznania, że konieczność spłaty wysokiego zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, wynoszącego blisko 46 000 zł nie pociąga zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Brak ubiegania się o wsparcie z pomocy społecznej nie może być argumentem rozstrzygnięcia na niekorzyść strony. Zasiłek ten jako świadczenie opiekuńcze nie jest zresztą instrumentem stricte pomocy społecznej, lecz systemu świadczeń rodzinnych. Nie tylko samo wystąpienie stanu ubóstwa, ale i realne zagrożenie popadnięcia w niedostatek powinno zostać rozważone w ramach uznania administracyjnego organu. Należy zatem zbadać i to, czy dalsze egzekwowanie należności nie doprowadzi do takiego stanu, w którym skarżący znajdzie się w takiej sytuacji, że bezwzględnie będzie musiał ubiegać się o wparcie z pomocy społecznej.
Natomiast w kwestii wydatków na podstawowe potrzeby bytowe, w tym odzież, środki higieniczne, kosmetyki i leki, co do których skarżący podnosi, że ich nie nabywa, gdyż nie posiada wystarczających środków finansowych na ten cel, trzeba mieć na uwadze, że przy oparciu się na art. 77 § 4 k.p.a. jest możliwość uznania za fakt powszechnie znany okoliczności, że w skład kosztów zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych wchodzą przede wszystkim koszty wyżywienia, a także w pewnym zakresie koszty ubrania, koszty zakupu podstawowych środków higieny i czystości (por. wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2018 r. sygn. akt I GSK 1757/18; CBOSA). W przypadku skarżącego trzeba mieć na uwadze również koszty usług opiekuńczych. Założenia takie mogą być niezależne od oszacowania przez stronę kosztów wyżywienia na kwotę 2400 zł na dwie osoby miesięcznie. Z kolei na ponoszenie kosztów podstawowych (niektórych) lekarstw skarżący zwrócił wcześniej uwagę w postępowaniu administracyjnym – w piśmie procesowym z 01 grudnia 2022 r. (data wpływu do organu pisma z 28 listopada 2022 r.).
Nadto, wskazanie przez organ na to, że w stosunku do skarżącego wydaje się zasadna spłata zadłużenia w układzie ratalnym, musi mieć realne podstawy. Zdaniem Sądu niedostateczne jest samo stwierdzenie, że zobowiązany może spłacać zadłużenie w ratach, jeżeli organ nie wskazuje przy tym źródła finansowania oraz wysokości ewentualnych rat.
Za niedostatecznie umotywowane Sąd uznał sugestie organu dotyczące obowiązku alimentacyjnego, jaki ciąży na dzieciach w stosunku do skarżącego.
Sąd podsumował, że dla rozstrzygnięcia sprawy niewystarczające jest stwierdzenie, że dochody skarżącego (rodziny skarżącego) jest wyższe niż określone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne w danym kwartale 2022 r. W trybie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 Rozporządzenia możliwe jest bowiem umorzenie należności nie tylko z powodów wskazanych w poszczególnych punktach ust. 1 tego ostatniego przepisu. Sąd ocenił, że nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że dochód strony jest większy od minimum socjalnego. Wyznacza ono bowiem jedynie modelowy wzorzec konsumpcji niezamożnych gospodarstw domowych, w którym przewidziano taki zakres i poziom zaspokajanych potrzeb, aby osobom w gospodarstwie na każdym etapie ich rozwoju umożliwić reprodukcję sił życiowych i utrzymanie więzi społecznych. Zakłada to zaspokajanie potrzeb na godziwym, choć skromnym poziomie, z uwzględnieniem wskazań nauki (np. normy żywieniowe), ale także norm obyczajowych i kulturowych czy norm prawnych (np. w zakresie mieszkania - por. informacje stronie internetowej: www.ipiss.com.pl). Jest to więc zatem jedynie model, który należy odnieść do konkretnej sytuacji konkretnego człowieka (por. wyroki WSA w Poznaniu: z 09 lutego 2023 r. IV SA/Po 24/23 i z 15 września 2023 r. III SA/Po 429/23; CBOSA).
Sąd ocenił, że organy nie wykazały, że w sytuacji rodzinnej i majątkowej w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwości spłacenia zadłużenia bez zagrożenia zbyt ciężkimi skutkami dla niego i jego rodziny jest realne i zasadne w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego. Wnioski organu w tym zakresie ostatecznie uznał za dowolne i przekraczające granice uznania administracyjnego. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nadal niedostatecznie rozważono możliwość uwzględnienia słusznego interesu skarżącego przed interesem publicznym.
Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Sąd nakazał organowi, uwzględniając zastrzeżenia co do ustaleń i rozważań prawnych organu: przeprowadzenie aktualnej analizy dochodów i wydatków oraz majątku skarżącego i jego żony, w tym uwzględnienie ich wieku i stanu zdrowia w kontekście stwierdzonego stopnia niepełnosprawności – a dalej realnej możliwości spłaty zadłużenia bez spowodowania trudnych społecznie do zaakceptowania skutków po stronie zobowiązanego i jego rodziny. Sąd zobowiązał organ do uwzględnia w tym zakresie niedopuszczalności pozbawiania jednostek przez organy władzy publicznej możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, w tym bytowych.
Decyzją nr [...] ([...]) z 06 marca 2024 r. ZUS I Oddział w [...], powołując się na art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1230, zwanej dalej "u.s.u.s.), § 3 ust. 1 Rozporządzenia odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 45 720,18 zł, w tym na:
a) ubezpieczenia społeczne za okres: 05/2001-07/2001, 12/2001, 03/2002, 06/2002, 11/2003-08/2004, 10/2004-12/2004, 01/2005-12/2005 łącznie 30 636,28 zł, w tym składek -11 328,28 zł, odsetek liczonych na 03 lutego 2022 r. i na dzień przedawnienia - 19 308,00 zł,
b) ubezpieczenie zdrowotne za okres: 06/2001, 08/2003-12/2005 łącznie 12 191,55 zł, w tym składek - 4 541,10 zł, odsetek liczonych na 03 lutego 2022 r. i na dzień przedawnienia - 7 616,00 zł,
c) Fundusz Pracy za okres: 12/2002, 01/2003-08/2004, 10/2004-06/2005, 08/2005- 12/2005 łącznie 2 892,35 zł, w tym składek - 1055,35 zł, odsetek liczonych na 03 lutego 2022 r. i na dzień przedawnienia - 1 837,00 zł.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący napisał, że WSA w Poznaniu w prawomocnym wyroku III SA/Po 1449/21 nie zobowiązał do uzupełnienia dokumentów dotyczących stanu majątkowego czy kosztów egzystencji, które nie zmieniły się a nawet się pogorszyły. W drugim prawomocnym wyroku, sygn. akt III SA/Po 206/23 Sąd nakazał ponowne postępowanie dowodowe.
Pismem z 13 maja 2024 r. skarżący przesłał zestawienie wydatków na utrzymanie i leczenie od stycznia 2024 r., kopie faktur, rachunków i dowodów wpłat.
Decyzją z 23 maja 2024 r. nr [...] ([...]) ZUS Oddział w [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej także jako k.p.a.), w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję z 06 marca 2024 r.
Uzasadniając opisał przebieg dotychczasowego postępowania. Nadto napisał, że należności nie uległy przedawnieniu, powołując się na czynności mające wpływ na zawieszenie biegu przedawnienia dla należności za okres 5/2001-8/2005 (skierowanie należności do przymusowego dochodzenia od 19 listopada 2010 r. co oznacza, że bieg terminu przedawnienia pozostanie zawieszony do dnia zakończenia egzekucji) wyjaśnione w decyzji z 06 marca 2024 r. Natomiast należności za okres 9/2005-12/2005 nie uległy przedawnieniu, gdyż zabezpieczone są hipoteką, jednakże w związku z upływem terminu przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.
Rozważając istnienie przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s organ uznał, że przesłanka:
- wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych,
- określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, bowiem nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że było prowadzone postępowanie upadłościowe, likwidacyjne,
- wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi, bowiem 01 stycznia 2006 r. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej,
- określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s nie zachodzi, gdyż wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,
- z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, bowiem naczelnik urzędu skarbowego bądź komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
- z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., nie zachodzi, skoro należności są skutecznie egzekwowane.
Rozważając istnienie przesłanek do umorzenia z art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia organ ocenił, że w sprawie nie zaszły przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 pkt 2 Rozporządzenia (poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności), ponieważ skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej.
Odnośnie przesłanki do umorzenia z § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia w postaci choroby dłużnika lub członka jego rodziny organ zaznaczył, że wystąpienie tej przesłanki uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległości.
Skarżący wielokrotnie powoływał się na swój stan zdrowia oraz małżonki, podkreślając przy tym, że ulega on systematycznemu pogorszeniu. Aktualnej dokumentacji medycznej, pomimo wezwania jednak nie przedłożył, poprzestając na informacji dla lekarza kierującego z 11 marca 2020 r. z której wynika, że rozpoznano u skarżącego chorobę nadciśnieniową z zajęciem serca i z (zastoinową) niewydolnością serca, cukrzycę insulinozależną, dusznicę bolesną, znaczną otyłość i zaburzenia pamięci. W lipcu 2005 r. skarżący przeszedł udar mózgu z ustępującym niedowładem połowicznym prawostronnym. W związku z tym wymagał dalszego leczenia w poradni kardiologicznej, diety cukrzycowej, niskotłuszczowej i niskocholesterolowej, regularnej kontroli w poradni diabetologicznej, urologicznej i neurologicznej.
Z Orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. z 27 stycznia 2010 r. (wydanego na stałe) wynika, że skarżący jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, a także konieczności stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Małżonka skarżącego orzeczeniem ww. Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. z 30 marca 2011 r. na stałe została zaliczona do grona osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie i korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji.
Organ zastrzegł, że nie kwestionuje sytuacji zdrowotnej skarżącego i małżonki, wykazywane problemy uznał za udokumentowane i podchodzi do nich ze zrozumieniem. Zaznaczył jednak, że źródłem utrzymania jest świadczenie emerytalne wypłacane niezależnie od stanu zdrowia i co roku przewidziana jest jego waloryzacja. Uzyskiwany w ten sposób dochód pozwala na skuteczne prowadzenie postępowania egzekucyjnego. Jednocześnie w ocenie organu kwota świadczenia daje możliwość przystąpienia do dobrowolnej spłaty zadłużenia, np. w układzie ratalnym, z ratą dostosowaną do możliwości finansowych skarżącego. Brak podstaw do stwierdzenia, że to stan zdrowia uniemożliwia uzyskiwanie dochodu pozwalającego na spłatę należności. Podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek nie jest sam fakt zaistnienia choroby, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. Przy czym jako trudny stan majątkowy rozumie się sytuację, w której opłacenie zaległości spowodowałoby niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb, czego po ponownej analizie sprawy zdaniem organu nie można z całą pewnością stwierdzić.
ZUS wykluczył również możliwość umorzenia ze względu na trudną sytuację finansową, która w przypadku spłaty zadłużenia pozbawiłaby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt. 1 Rozporządzenia). ZUS ustalił, że skarżący jest emerytem kwota przyznanego świadczenia wynosi obecnie 3.185,49 zł brutto. Świadczenie pomniejszane jest m.in. o kwotę 647,20 zł tytułem miesięcznych potrąceń na rzecz Dyrektora ZUS I Oddział w P., więc wypłacane świadczenie wynosi 2.169,60 zł netto. Małżonka skarżącego również jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego jako emeryt, a kwota przyznanego jej świadczenia wynosi 2.219,53 zł brutto, wobec braku potrąceń egzekucyjnych wypłacane jest w wysokości 2.019,77 zł netto. ZUS podkreślił regularność dochodów i ocenił, że zasadniczo nie różnią się od dochodów innych osób pobierających świadczenia.
Skarżący nie podał, że korzysta ze wsparcia finansowego w formie zasiłków stałych, okresowych czy celowych, co zdaniem ZUS pozwala stwierdzić, że jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa. Łączny dochód nawet po uwzględnieniu potrąceń egzekucyjnych (4.189,37 zł) kształtuje się na poziomie wyższym od minimum socjalnego ustalonego 4 kwietnia 2024 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w IV kwartale 2023 r. dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego (2.890,71 zł) i pozwala na zaspokajanie wszystkich podstawowych potrzeb życiowych wskazanych przez skarżącego.
Dalej ZUS zaznaczył, że w przypadku skarżącego istniała także możliwość umorzenia części zadłużenia zgodnie z art. 1 ust. 13 pkt 2 ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551), ale skarżący nie złożył nawet wniosku w tej sprawie. ZUS ocenił, że motywem działania skarżącego nie była spłata zadłużenia, a oczekiwanie na jego przedawnienie. Umorzenie należności byłoby w sprzeczności z interesem publicznym, gdyż premiowałoby osobę o biernej i roszczeniowej postawie wobec budżetu Państwa, a "karało" obywateli, którzy na bieżąco lub w ramach układu ratalnego realizują swoje zobowiązania.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. F. zarzucił, że ZUS mimo korzystnych wyroków notorycznie go nęka, kierując się swoimi regułami. Skarżący wraz z żoną żyje poniżej minimum socjalnego, jak w średniowieczu. Brak środków finansowych na remont kapitalny domu, za parę lat wartość domu nie pokryje hipoteki. Skarżący z żoną nie mogą dostosować łazienki do ich niepełnosprawności, wszystkie czynności związane z higieną robią nad miską, bo nie mogą się wykąpać. We wszystkim muszą się ograniczać, żeby wystarczało pieniędzy na bieżące wydatki, żeby nie popaść w jeszcze większe długi. Nie mogą w całości wykupić leków. Życie skarżącego i żony polega na ciągłym stresie i obawie, że któregoś dnia się załamią.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
W piśmie z 06 listopada 2024 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie obu decyzji wydanych w sprawie, zobowiązanie organu do umorzenia w całości należności skarżącego objętych sprawą oraz zwrot kosztów postępowania. Pełnomocnik podtrzymał stanowisko, wnioski oraz twierdzenia wyrażone w skardze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Obie decyzje wydane w sprawie podlegają uchyleniu.
Znaczenie dla kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie ma okoliczność, iż obie decyzje wydano na skutek prawomocnego wyroku WSA w Poznaniu z 30 września 2023 r. III SA/Po 206/23 jak i wcześniejszego, prawomocnego wyroku WSA w Poznaniu z 02 czerwca 2022 r. III SA/Po 1449/21. Zastosowanie znajduje zatem art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako P.p.s.a.) który określa, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Należy wskazać, że przez "ocenę prawną" ...rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał dany akt, zostało uznane za błędne, bądź za prawidłowe. Natomiast "wskazania co do dalszego postępowania" dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (A. Kabat [w:] B. Dauter i in., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX/el. 2021, uw. 3 i 5 do art. 153).
Organy i Sąd pozostają zatem związani tym, że:
1. w stanie sprawy aktualnym dla prawomocnego wyroku III SA/Po 206/23 zasadne było jedynie stanowisko organu, że nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s.,
2. do rozważenia możliwości zastosowania umorzenia należności konieczne jest odniesienie stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej skarżącego również do wielkości należności i dokonanie oceny, czy spłata pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki na przykład poprzez pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,
3. konieczne są pogłębione rozważania organu odnoszące się do konkretnej sytuacji strony, w której skarżący nie jest "zwykłym" emerytem z niejako typowymi dla takiego wieku przypadłościami zdrowotnymi, lecz osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i wymaga wsparcia w postaci usług opiekuńczych, zaś jego żona jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym,
4. brak ubiegania się o wsparcie z pomocy społecznej nie może być argumentem rozstrzygnięcia na niekorzyść strony,
5. przy oparciu się na art. 77 § 4 k.p.a. jest możliwość uznania za fakt powszechnie znany okoliczności, że w skład kosztów zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych wchodzą przede wszystkim koszty wyżywienia, a także w pewnym zakresie koszty ubrania, koszty zakupu podstawowych środków higieny i czystości, zaś w przypadku skarżącego trzeba mieć na uwadze również koszty usług opiekuńczych,
6. wskazanie przez organ na to, że w stosunku do skarżącego wydaje się zasadna spłata zadłużenia w układzie ratalnym, musi mieć realne podstawy. Sąd przesądził, że niedostateczne jest samo stwierdzenie, że zobowiązany może spłacać zadłużenie w ratach, jeżeli organ nie wskazuje przy tym źródła finansowania oraz wysokości ewentualnych rat,
7. podobnie, za niedostatecznie umotywowane Sąd uznał sugestie organu dotyczące obowiązku alimentacyjnego, jaki ciąży na dzieciach skarżącego w stosunku do niego,
8. dla rozstrzygnięcia sprawy niewystarczające jest stwierdzenie, że dochody skarżącego (rodziny skarżącego) są wyższe niż minimum socjalne określone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych,
9. organy nie wykazały, że w sytuacji rodzinnej i majątkowej, w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwości spłacenia zadłużenia bez zagrożenia zbyt ciężkimi skutkami dla niego i jego rodziny jest realne i zasadne w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego.
Sąd stwierdza, że nie wszystkie ww. kwestie, na które zwrócił uwagę Sąd w prawomocnym wyroku III SA/Po 206/23 zostały wyjaśnione, przez co obie decyzje wydane w sprawie muszą zostać uchylone.
Ad. 1
W sprawie, mając na uwadze uzupełnienie materiału dowodowego przez skarżącego (wymienionego na s. 4-5 zaskarżonej decyzji) a w konsekwencji wydanie rozstrzygnięcia na podstawie uaktualnionego stanu faktycznego, Sąd stwierdza, że organ należycie uzasadnił stanowisko, że w sprawie nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Marginalnie Sąd zaznacza, że ustalenie organu, że w sprawie nie występuje żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności składek nie było kwestionowane w sprawie, ani przez skarżącego w skardze ani przez jego zawodowego pełnomocnika (k. 46-50 akt sądowych).
Ad. 2
Organ nie rozważył, czy spłata pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki na przykład poprzez pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych w odniesieniu do wielkości należności, i to mając udokumentowane dochody jak i wydatki rodziny skarżącego oraz wysokość comiesięcznych potrąceń. Wobec jednoznacznego wskazania co do dalszego postępowania to organ miał obowiązek dokonania ww. rozważań, zamiast oceniać, że skarżący nie udowodnił, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w opłacić należności (s. 12-13 decyzji). Wprawdzie organ oceniał sytuację finansową rodziny skarżącego w kontekście dochodów i zadeklarowanych wydatków (s. 14-15) ale uczynił to w oderwaniu od wielkości należności. Nadto z nieznanych przyczyn zakwestionował wydatki w kwocie 1800 zł na wyżywienie, co w przeliczeniu na jedną osobę wynosi 30 zł dziennie. Kwoty tej nie można uznać za wygórowaną, uwzględniając aktualne ceny żywności i rzeczywiste potrzeby starszych, chorych osób. Bezpodstawne było też uznanie, że nie jest niezbędny zakup żeli przeciwbólowych i przeciwzapalnych, witamin i suplementów diety. Nie można uznać, że analizowane wskazanie co do dalszego postępowania, wiążące przecież organ w świetle art. 153 P.p.s.a., zostało przez organ wykonane.
Ad. 3 i ad. 5
Analizując zrealizowanie przez organ obowiązku rozważenia sytuacji skarżącego i małżonki wymagających wsparcia w postaci usług opiekuńczych z uwagi na stwierdzoną niepełnosprawność w stopniu znacznym (skarżący) oraz w stopniu umiarkowanym (małżonka) Sąd stwierdza, że organ w piśmie z 15 grudnia 2023 r. (k. 25) wezwał skarżącego do przedłożenia informacji między innymi o wydatkach wynikających z naruszonej sprawności skarżącego jak i małżonki skarżącego, wprost wymieniając koszty usług opiekuńczych, realizując w ten sposób ww. wskazanie co do dalszego postępowania. Skarżący nie nadesłał jednak informacji w tym zakresie, przez co nieznane pozostają koszty usług opiekuńczych. Sąd podkreśla, że skarżący nie może oczekiwać, że milczenie co do określonych elementów sytuacji finansowej zadziała na jego korzyść.
Ad 4 i 8
Organ wbrew wskazaniom Sądu ponownie podał, że argumentem przemawiającym na niekorzyść skarżącego jest stwierdzenie, że dochody skarżącego (rodziny skarżącego) są wyższe niż minimum socjalne określone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych oraz brak ubiegania się o wsparcie z pomocy społecznej. Minimum socjalne jest ustalone dla dwuosobowego typowego małżeństwa emeryckiego. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy i co podkreślił Sąd w sprawie III SA/Po 206/23 skarżący nie są "zwykłymi" emerytami. Skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym a jego żona w stopniu umiarkowanym. Z dotychczasowych ustaleń organu wynika, że skarżący cierpi na wiele chorób, przeszedł udar mózgu, ma chorobę nadciśnieniową z zajęciem serca i z (zastoinową) niewydolnością serca, cukrzycę, dusznicę bolesną, znaczną otyłość i zaburzenia pamięci. Z uwagi na orzeczony stopień niepełnosprawności wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, a także konieczności stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. To z pewnością generuje dodatkowe koszty, wykraczające poza minimum socjalne. Jak wynikało z twierdzeń skargi skarżący z żoną mieszkają w domu o niskim standardzie, myją się w misce, nie stać ich na dostosowanie łazienki do własnej niepełnosprawności, co również wskazuje, że nie są typowym małżeństwem emeryckim. W takiej sytuacji niewystarczająco przekonujące jest twierdzenie organu, iż dochody rodziny skarżącego, choć przekraczające minimum socjalne i pozwalające na prowadzenie skutecznej egzekucji, nie doprowadzą do ubóstwa i niemożliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego i jego rodziny.
Ad 7
Organ zgodnie ze wskazaniami Sądu pominął sugestie organu dotyczące obowiązku alimentacyjnego, jaki ciąży na dzieciach skarżącego w stosunku do niego,
Ad. 6 i ad. 9
Sąd przesądził w prawomocnym wyroku z 20 września 2023 r. III SA/Po 206/23, że niedostateczne jest samo stwierdzenie przez organ, że zobowiązany może spłacać zadłużenie w ratach, jeżeli organ nie wskazuje przy tym źródła finansowania oraz wysokości ewentualnych rat. Kontrolując decyzje wydane w sprawie Sąd stwierdza, że wymieniając i analizując źródła dochodu skarżącego i małżonki i ich wysokość (emerytury) organ w decyzji pierwszoinstancyjnej poprzestał na poinformowaniu skarżącego o prawem przewidzianej możliwości zawarcia umowy o rozłożenie na raty należności jak i obowiązku ZUS polegającym na naliczeniu do każdej raty opłaty prolongacyjnej w wysokości 50% stawki odsetek za zwłokę obowiązującej w dniu podpisania umowy (s. 16 tej decyzji). Także w zaskarżonej decyzji organ poprzestał na poinformowaniu o możliwości przystąpienia do dobrowolnej spłaty zadłużenia np. w układzie ratalnym i doliczeniu opłaty prolongacyjnej (s. 12 i s. 16-17) bez jednak wskazania wysokości ewentualnych rat, przez co należy rozumieć przykładowe wskazanie ich wysokości np. w kwotach od-do (tzw. widełki) które organ byłby skłonny zaakceptować, ze szczegółowym wyjaśnieniem istoty, wysokości i zasad płatności opłaty prolongacyjnej. Dopiero wtedy okaże się, czy spłata zadłużenia w układzie ratalnym przez skarżącego ma realne podstawy, czego konieczność sprawdzenia podkreślił Sąd w ww. prawomocnym wyroku III SA/Po 206/23. Nie można uznać, że i to wskazanie co do dalszego postępowania, wiążące organ w świetle art. 153 P.p.s.a., zostało przez organ wykonane.
Z powyższym uchybieniem wiąże się brak wykazania przez organy, mimo zobowiązania w prawomocnym wyroku III SA/Po 206/23, że w sytuacji rodzinnej i majątkowej, w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwości spłacenia zadłużenia bez zagrożenia zbyt ciężkimi skutkami dla niego i jego rodziny jest realne i zasadne w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego.
Zgodnie z § 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. 2003.1365):
Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:
1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Słusznie organ uznał, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie występuje, gdyż skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej. Ponownemu rozważeniu w świetle powyższej oceny sądu nadal wymaga spełnienie przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia.
Opisane zastrzeżenia Sądu wzmacnia wykazana w zaskarżonej decyzji bierna postawa skarżącego, który nie złożył wniosku w trybie z ustawy z 09 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551) a także brak dokładnego wyjaśnienia sytuacji rodzinnej i stanu majątkowego. W ocenie Sądu ocena, że brak złożenia wniosku w trybie w/w ustawy oznacza, że skarżący zmierzał do przedawnienia należności jest gołosłowna. Skorzystanie z możliwości umorzenia składek jaką dawała wspomniana ustawa było korzystne, z pewnością bardziej niż oczekiwanie na przedawnienie. Biorąc pod uwagę wiek skarżącego (74 lata) i jego bardzo zły stan zdrowia skutkujący m.in. zanikami pamięci organ winien precyzyjniej opisać w decyzji kwestie prawne które nie są znane skarżącemu, a które mogą mieć znaczenie w sprawie, winien również czytelniej formułować wezwania. Brak złożenia wniosku o umorzenie składek w trybie ustawy abolicyjnej czy skorzystania z dofinansowania z PFRON w remoncie łazienki dla potrzeb osób niepełnosprawnych a także brak wystąpienia o pomoc społeczną wynikać może z nieporadności wynikającej ze złego stanu zdrowia skarżącego i jego żony a nie działania celowego. Choroby, niskie dochody i trudna sytuacja może dodatkowo powodować stres i brak możliwości poprawy swojej sytuacji. Otrzymując emeryturę skarżący będąc zdrową osobą mógłby potencjalnie osiągać dodatkowe dochody. Nie można więc wykluczyć, co stwierdził organ, że trudny stan majątkowy skarżącego jest efektem choroby. Powyższe wymaga wnikliwego rozważenia przez organ.
Ponownie prowadząc postępowanie organ zastosuje się do wszystkich wskazań co do dalszego postępowania, wymienionych w prawomocnym wyroku III SA/Po 206/23, uwzględniając powyżej przedstawione zastrzeżenia Sądu. Nadto organ zadba o udokumentowanie swojego twierdzenia, że należności z tytułu składek nie przedawniły się. Sąd zaznacza, że organ I instancji co prawda wyjaśnił w swojej decyzji, że należności za okres 05/2001-08/2005 nie uległy przedawnieniu, bowiem na zawieszenie biegu terminu przedawnienia wpłynęło skierowanie należności do przymusowego dochodzenia od 19 listopada 2010 r., ale powyższe stwierdzenie nie zostało w żaden sposób udokumentowane w aktach sprawy. Przez co nie jest możliwe jego zweryfikowanie. Z kolei w zaskarżonej decyzji organ poprzestał na odesłaniu w temacie braku przedawnienia, do decyzji wydanej w I instancji. Prowadząc postępowanie organ winien również uwzględnić oświadczenia skarżącego i dokumentację złożoną przy wniosku o umorzenie należności. Brak tych dokumentów budzi wątpliwość, czy organ ponownie rozpoznając sprawę opierał swoje stanowisko na materiałach źródłowych czy jedynie na treści poprzednich, uchylonych decyzji.
Skarżący winien dostarczyć organowi informacje i dokumenty obrazujące najpełniej jego i żony sytuację. Decyzja w przedmiocie umorzenia składek ma charakter uznaniowy a ocena przesłanek następuje w oparciu o okoliczności przedstawione przez osobę wnioskującą o umorzenie składek.
W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 par. 1 pkt. 1 lit. c) w związku z art. 135 oraz art. 153 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.