III SA/Po 206/23

III SA/Po 206/23 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2023-09-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-04-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Jacek Rejman /sprawozdawca/
Marzenna Kosewska
Mirella Ławniczak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Sentencja
Dnia 20 września 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak Sędzia WSA Marzenna Kosewska Asesor sądowy WSA Jacek Rejman (sprawozdawca) Protokolant: sekr. sąd. Agnieszka Raczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2023 roku sprawy ze skargi A. F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 lutego 2023 roku nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą będącą jednocześnie płatnikiem tych składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział z dnia 14 grudnia 2022 r. nr [...].
Uzasadnienie
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej również: Zakład; ZUS; organ rentowy) decyzją z dnia 16 lutego 2023 r. nr [...], w wyniku rozpoznania wniosku A. F. (dalej również: zobowiązany; skarżący; strona) o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [Oddział [...]] z dnia 14 grudnia 2022 r. nr [...], odmawiającą zobowiązanemu umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą będącą jednocześnie płatnikiem tych składek - w łącznej kwocie [...]zł.
Decyzje te zostały wydane w następującym stanie sprawy.
Decyzją z dnia 10 sierpnia 2021 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił zaskarżoną przez A. F. decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [I Oddział [...]] z dnia 25 maja 2021 r. nr [...] i odmówił [w ramach rozpatrzenia sprawy z wniosku zobowiązanego z dnia 3 lutego 2021 r.] umorzenia odsetek od nieopłaconych składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą - w łącznej kwocie [...]zł.
W uzasadnieniu decyzji Zakład stwierdził, że w sprawie nie zachodzą przesłanki unormowane w art. 28 ust. 2 i 3 oraz w art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r., poz. 1009 ze zm.) - dalej: u.s.u.s.
Organ rentowy wyjaśnił, że: zobowiązany pobiera emeryturę w kwocie [...]zł brutto z której jest prowadzona skuteczna egzekucja (do wypłaty pozostaje kwota [...]zł); jest użytkownikiem wieczystym na zasadach wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej gruntu wpisanego w księgę wieczystą, na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego; zobowiązany – według oświadczenia - pobiera zasiłek z opieki społecznej w kwocie [...]zł; prowadzi gospodarstwo domowe z żoną uzyskującą dochód w kwocie [...]zł netto miesięcznie. Zakład stwierdził, że miesięczny budżet gospodarstwa zobowiązanego wynosi [...] zł i jest wyższy niż poziom minimum socjalnego, a łączne koszty utrzymania według oświadczenia skarżącego wynoszą [...] zł, przy czym nie uwzględniono w tych kosztach zakupu żywności, ubrań, środków higienicznych. Ponadto wskazał na to, że skarżący według oświadczenia posiada zobowiązania z tytułu podatków w kwocie [...]zł w skali roku.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu prawomocnym wyrokiem z dnia 2 czerwca 2022 r. sygn. akt III SA/Po 1449/21 uchylił zaskarżoną przez A. F. decyzję ZUS z dnia 10 sierpnia 2021 r. i poprzedzającą ją decyzję Zakładu [I Oddział [...]] z dnia 25 maja 2021 r., podkreślając, że dopiero wyczerpujące aktualne ustalenia dotyczące sytuacji materialnej i rodzinnej oraz zdrowotnej skarżącego pozwolą na stwierdzenie, czy jest on w stanie dokonać spłaty przedmiotowego zadłużenia bez uszczerbku zarówno dla siebie, jak i pozostałych domowników.
Zakład, ponownie prowadząc postępowanie w przedmiotowej sprawie, w piśmie z dnia 30 sierpnia 2022 r. (doręczonym 2 września 2022 r.) zwrócił się do skarżącego o przedłożenie w terminie 14 dni wypełnionego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby niebędącej przedsiębiorcą (RON). Następnie w piśmie z dnia 17 listopada 2022 r. (doręczonym zobowiązanemu 21 listopada 2022 r.) organ rentowy zawiadomił stronę o zakończeniu postępowania oraz wyznaczył 7-dniowy termin na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów w sprawie.
W piśmie procesowym z dnia 28 listopada 2022 r. skarżący poinformował organ, że cała dokumentacja oraz oświadczenia o stanie majątkowym, orzeczenia lekarskie znajdują się już w zasobach ZUS. Dodatkowo wskazał na to, że nie może podjąć żadnej dodatkowej pracy, gdyż jest poważnie chory. Podniósł, że głodowe emerytury nie wystarczają na zakup ubrań, środków higienicznych, kosmetyków, a poza tym, że skarżący i jego żona wykupują tylko leki przeciwbólowe i nadciśnieniowe. Do tego pisma skarżący załączył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 30 marca 2011 r. dotyczące żony E. F. zaliczające ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, a także orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 27 stycznia 2010 r. dotyczące zobowiązanego, zaliczające go do znacznego stopnia niepełnosprawności.
Decyzją nr [...] z dnia 14 grudnia 2022 r. Zakład ponownie odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą będącą jednocześnie płatnikiem składek w łącznej kwocie [...]zł, w tym: a) na ubezpieczenie społeczne za okres 05/2001-07/2001, 12/2001, 03/2002, 06/2002, 11/2003-08/2004, 10/2004-12/2004, 01/2005-12/2005 w łącznej kwocie [...]zł w tym składek [...] zł oraz odsetki liczone na dzień 3 lutego 2022 r. i na dzień przedawnienia w kwocie [...]zł; b) na ubezpieczenie zdrowotne za okres 06/2001, 08/2003-12/2005 w łącznej kwocie [...]zł, w tym składek [...] zł oraz odsetki liczone na dzień 3 lutego 2022 r. i na dzień przedawnienia w kwocie [...]zł, a także koszty upomnienia w kwocie [...]zł; c) na Fundusz Pracy za okres 12/2002, 01/2003-08/2004, 10/2004-06/2005, 08/2005-12/2005 w łącznej kwocie [...]zł, w tym składek [...] zł oraz odsetki liczone na dzień 3 lutego 2022 r. i na dzień przedawnienia w kwocie [...]zł.
W uzasadnieniu organ wskazał na oświadczenia wnioskodawcy, że jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i ma orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy na stałe; poza tym jego żona posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności i również ma orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy na stałe Ponadto zauważył, że w piśmie z dnia 1 grudnia 2022 r. (data wpływu do ZUS) skarżący stwierdził, że cała dokumentacja, materiały oraz zaświadczenia o stanie zdrowia, a także orzeczenia lekarskie znajdują się w zasobach ZUS; skarżący nie przedłożył do akt wypełnionego, przesłanego mu oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby niebędącej przedsiębiorcą (RON).
W ocenie organu, analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania. W stosunku do zobowiązanego nie było prowadzone postępowania upadłościowe ani likwidacyjne, w związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b, 4c u.s.u.s. nie zachodzą. Ponadto w niniejszej sprawie nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 tej ustawy. Wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, w związku z tym przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a powołanej ustawy również nie ma zastosowania. Dodatkowo w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 ustawy. Organ uznał, że wobec skarżącego nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Poza tym, po dokonanej analizie dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy, organ stwierdził, że skarżący nie wykazał zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego ani by powstanie zadłużenia było następstwem jakiegoś szczególnego zdarzenia; i w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.
We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. F. oświadczył, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, która otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł; jego emerytura po potrąceniach wynosi [...] zł oraz pobiera zasiłek z opieki społecznej w kwocie [...]zł. Podniósł, że od lutego 2022 r. wszystko podrożało prawie o 100%. Na sezon grzewczy potrzebują z żoną 5 ton węgla i 5 mł drewna. Dziennie na wyżywienie wydają [...] zł na osobę, czyli ok. [...] zł miesięcznie.
ZUS, w związku z ponownym rozpatrzeniem sprawy, w piśmie z dnia 20 stycznia 2023 r. (doręczonym 25 stycznia 2023 r.) ZUS zawiadomił stronę o zakończeniu postępowania. Następnie Zakład decyzją z dnia 16 lutego 2023 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.) - dalej: k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję z dnia 14 grudnia 2022 r., uznając zasadność odmowy umorzenia należności z tytułu składek.
W uzasadnieniu organ rentowy przywołał brzmienie art. 32 i art. 83 ust. 4 u.s.u.s. i wskazał na następujące okoliczności:
- we wniosku o ponowne rozparzenie sprawy skarżący oświadczył, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, która pobiera świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł netto, po potrąceniach świadczenie emerytalne skarżącego wynosi [...] zł netto, pobiera zasiłek pielęgnacyjny z opieki społecznej ze względu na posiadany znaczny stopień niepełnosprawności przyznany na stałe w wysokości [...] zł (kwota ta wystarcza na opłacenie opiekuna 8 godzin w miesiącu), na sezon grzewczy potrzebuje 5 ton węgla, który przed podwyżką cen kosztował [...] zł, obecnie [...] zł oraz 5,00 mł drewna, które wcześniej kosztowało [...] zł/mł, obecnie [...] zł,
- skarżący nie wykazał wydatków na odzież, środki higieniczne, kosmetyki i leki, ponieważ nie posiada wystarczających środków finansowych na ten cel,
- z dofinansowania otrzymanego z gminy na zakup opału w grudniu 2022 r. nabył 1,5 tony węgla za [...] zł oraz 1 mł drewna za [...] zł,
- koszt wyżywienia dla siebie i żony skarżący oszacował na kwotę [...]zł dziennie, [...] zł miesięcznie.
Wśród istotnych ustaleń faktycznych organ wskazał na następujące: do 31 grudnia 2005 r. skarżący był zgłoszony do ubezpieczeń w ZUS z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, pobiera świadczenia emerytalne w kwocie [...]zł brutto, które po potrąceniach na rzecz ZUS w kwocie [...]zł wynosi [...] zł netto, żona pobiera świadczenia emerytalne w kwocie [...]zł brutto, [...] zł netto, skarżący ma dwoje pełnoletnich dzieci, posiada nieruchomość - grunt oddany w użytkowanie wieczyste o powierzchni [...] ha położony w miejscowości M. (wspólność ustawowa majątkowa małżeńska), na której to nieruchomości ZUS dokonał zabezpieczenia na podstawie wpisu do hipoteki 29 lipca 2011 r. na należności z tytułu składek na kwotę [...]zł, skarżący posiada zarejestrowane dwa pojazdy o zbyt niskiej wartości do dokonania zastawu skarbowego.
Zakład wyjaśnił też, że dokonał analizy kwestii przedawnienia i uznał, że należności z tytułu składek za okresy: od maja 2001 r. do sierpnia 2005 r. są wymagalne i nie uległy przedawnieniu, od września 2005 r. do grudnia 2005 r. uległy przedawnieniu i mogą być dochodzone tylko z przedmiotu powyżej hipoteki.
Odwołując się do brzmienia art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., organ rentowy stwierdził, że w tym przypadku: 1) nie zachodzą przestanki z art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4, 4b i 4c; 2) nie zachodzi przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., gdyż nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, jednak nie wystąpiła przesłanka braku majątku, z którego można egzekwować należności, bowiem skarżący uzyskuje dochód z tytułu świadczenia emerytalnego, z którego egzekwowane są należności na rzecz ZUS; zobowiązany posiada składniki majątkowe w postaci nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczania na należności z tytułu składek; skarżący posiada następców prawnych - żonę i dwie pełnoletnie córki; 3) nie zachodzi przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym - zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz.U. z 2021 r., poz. 67) wysokość kosztów upomnienia wynosi 16 zł; 4) nie zachodzi przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., ponieważ naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 5) nie zachodzi przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., gdyż nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne; wobec strony prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora I Oddziału ZUS [...]; skarżący uzyskuje dochód ze świadczenia emerytalnego, z którego prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne na rzecz zaległych składek.
Zdaniem organu rentowego postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek; dopóki postępowanie takie się toczy nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji. Możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały zatem przez organ rentowy wyczerpane.
W konsekwencji organ uznał, że nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.
Odnosząc się do przesłanek z art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz.U. z 2003 r. nr 141, poz. 1365) - dalej: rozporządzenie, Zakład podniósł, że podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w przywołanym rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W tym zakresie Zakład stwierdził, że przesłanka wykazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania, ponieważ skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej. W odniesieniu do przesłanki, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, organ stwierdził, że uwarunkowana jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. W tym zakresie wyjaśnił, że skarżący ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności przyznany na stałe i wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, jak również korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ponadto organ zwrócił uwagę na oświadczenie skarżącego, że z tytułu posiadania znacznego stopnia niepełnosprawności pobiera zasiłek pielęgnacyjny z opieki społecznej. Natomiast w odniesieniu do żony zobowiązanego organ wskazał na to, że ma ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Organ wyjaśnił, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Niemniej jednak, skoro zobowiązany pobiera świadczenie emerytalne przyznane na stałe, które podlega corocznej waloryzacji i jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia, to w związku z tym "w niniejszej sprawie przesłanka zdrowotna nie zachodzi". Zarazem Zakład podniósł, że skarżący nie powołał się na konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, dlatego też niniejsza przesłanka nie zachodzi.
W ocenie organu ograniczone możliwości płatnicze skarżącego, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste. Każda osoba przejściowo może wykazać, że znajduje się w trudnej sytuacji, lecz ZUS jest obowiązany w sposób dokładny i racjonalny ocenić sytuację i podjąć decyzję, czy uznaje ją za przesłankę do zastosowania umorzenia należności czy też nie.
Organ rentowy wskazał na oświadczenie skarżącego, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, która uzyskuje dochód z emerytury w kwocie [...]zł, jak i że w obecnym okresie grzewczym ponosi koszty związane z utrzymaniem w łącznej kwocie [...]zł, w tym zakup opału (drewno - [...] zł, węgiel - [...] zł) i żywności ([...] zł); natomiast nie kupuje lekarstw, ubrań i innych artykułów, ponieważ nie dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi. Zdaniem organu wskazane wydatki nie są nadzwyczajnymi kosztami, jakie strona musi ponosić. Nie można też uznać, że powyższe opłaty są to nadzwyczajne czy nieprzewidziane wydatki, lecz są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. Dodatkowo organ stwierdził, że podniesione okoliczności te w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi, zaś Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Ponadto organ zwrócił uwagę na to, że skarżący nie wskazał, iż obecnie posiada inne zobowiązania pieniężne.
Zakład argumentował również, że osoba, która decyduje się na złożenie wniosku o umorzenie, winna liczyć się z tym, że będzie musiała przedstawić swoją sytuację rodzinną i majątkową oraz, że te dane zostaną poddane szczegółowej analizie, a skarżący – prawidłowo poinformowany w tym względzie – nie złożył żadnych nowych dokumentów.
W następnej kolejności organ rentowy stwierdził, że aktualny dochód skarżącego w gospodarstwie domowym wynosi [...] zł, stanowiąc łączną kwotę pobieranego przez skarżącego świadczenia emerytalnego przed potrąceniami i emerytury jego żony. Natomiast minimum socjalne ustalone 5 grudnia 2022 r. na podstawie danych z GUS przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w III kwartale 2022 r. dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 2516,66 zł. W związku z powyższym organ stwierdził, że w niniejszej sprawie nie można stwierdzić zaistnienia sytuacji ubóstwa.
Organ podkreślił, że ZUS, dokonując rozeznania sytuacji finansowej klienta, każdorazowo zobowiązany jest do analizy dochodów osiąganych w rodzinie na podstawie minimum socjalnego. Dodatkowo podniósł, że do oceny sytuacji finansowej gospodarstwa domowego dłużnika należy przyjąć dochód przed potrąceniami egzekucyjnymi, które są konsekwencją nieregulowania zobowiązań i nie są uwzględniane przez praktykę orzeczniczą w ocenie sytuacji dla potrzeb umorzenia zaległości publicznoprawnych. Organ nie może pominąć również faktu otrzymywania jednorazowego "trzynastego" i "czternastego" świadczenia emerytalnego, z których to świadczeń nie można dokonać potrąceń i egzekucji, co z pewnością wpływa na poprawę sytuacji finansowej rodziny skarżącego.
Ponadto Zakład stwierdził, że z jego ustaleń wynika również, że skarżący ma dwie córki i w tym zakresie organ wskazał na obowiązek alimentacyjny na podstawie ustawy dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2022 r., poz. 2140). Poza tym podniósł, że pomimo deklarowania trudnej sytuacji materialnej i finansowej skarżący nie korzysta z pomocy państwa. W tym względzie argumentował, że udzielenie pomocy ze środków z pomocy społecznej poprzedzone jest szczegółowym wywiadem środowiskowym, a zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 14 lipca 2021 r. (Dz.U. z 2021 r., poz. 1296) w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - od 1 stycznia 2022 r. obowiązuje kwota kryterium dochodowego z pomocy dla społecznej dla osoby w rodzinie 600 zł. Dalej wyjaśnił, że korzystanie z form wsparcia, jakie oferuje pomoc społeczna nie jest obowiązkowe, jednak "stanowi dodatkowe potwierdzenie, że wnioskodawca znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej, ponieważ jego dochody nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, czego nie można stwierdzić w niniejszej sprawie". Z kolei subiektywne przekonanie zobowiązanego o spełnieniu przesłanek uzyskania umorzenia należności nie uzasadnia rezygnacji z dochodzenia zaległości przez Zakład. Organ uznał, że sytuacja finansowa skarżącego, pomimo że jest przez stronę uznana za trudną, nie nosi znamion ubóstwa. organ podkreślił, że skarżący posiada stałe źródło dochodu, a potrącenia egzekucyjne są konsekwencją nieregulowania zobowiązań wobec ZUS. Organ uznał, że biorąc po uwagę kwotę, jaka jest potrącana jego świadczenia emerytalnego ([...] zł), zasadna wydaje się być spłata zadłużenia wobec ZUS w ramach układu ratalnego z kwotą raty dostosowaną do możliwości finansowych skarżącego - mniejszą niż obecnie potrącana ze świadczenia. Takie rozwiązanie pozwoli na pozyskanie w gospodarstwie domowym dodatkowych środków na bieżące wydatki. Natomiast na podstawie dostępnych materiałów organ stwierdził, że skarżący nie udowodnił, iż sytuacja materialno-bytowa całkowicie i trwale uniemożliwia mu spłatę zaległych należności wobec ZUS.
Na koniec Zakład zauważył, że instytucja umorzenia służy wsparciu osób w zupełnie wyjątkowych okolicznościach związanych ze skrajną biedą, nieprzewidzianymi wypadkami losowymi czy innymi, niemożliwymi do przewidzenia zdarzeniami, w sytuacji gdy status materialny trwale nie rokuje w kontekście spłaty zadłużenia. W przedmiotowej sprawie brak jest dowodów, że takie okoliczności zachodzą.
W skardze na decyzję Zakładu A. F., wskazując na wcześniej wydany w jego sprawie wyrok, powołał się na okoliczności dotyczące "ciężkiego stanu zdrowia" jego i jego żony, podnosząc, że ma on "całkowity zakaz pracy i opiekuna na stałe", a Zakład nie bierze pod uwagę jego "ciężkich chorób i podeszłego wieku". Podtrzymał przy tym swoje wcześniejsze twierdzenia co do tego, że nie wykazuje wydatków na odzież, środki higieniczne, kosmetyki i leki, bo ich nie kupuje, jak również wskazał na okoliczności dotyczące sfinansowania zakupu opału i utrzymania domu, podnosząc, że nie przeprowadził remontu od 30 lat. Podniósł, że wraz z żoną żyją w trudnych warunkach bytowych za [...] zł, a jego dzieci mają swoje problemy ze znalezieniem pracy i utrzymaniem własnym.
W odpowiedzi na skargę Zakład, reprezentowany przez pełnomocnika procesowego, odnosząc się do zarzutów skargi i podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, wniósł o oddalenie skargi.’
Ustanowiony dla skarżącego pełnomocnik z urzędu (radca prawny) w piśmie procesowym z dnia 6 sierpnia 2023 r. podtrzymał stanowisko strony wyrażone w skardze i wniósł o przyznanie kosztów zastępstwa procesowo z urzędu.
Na rozprawie w dniu 20 września 2023 r. pełnomocnik Zakładu podtrzymał wnioski i dotychczasowe stanowisko organu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2022 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Powyższe oznacza, że sąd w ramach kontroli zaskarżonego aktu bada jego zgodność z prawem w pełnym zakresie, z urzędu uwzględniając stwierdzone naruszenia prawa. Przepis ten, wespół z przepisami ustrojowymi, wyznacza zakres kontroli sądowej.
W niniejszej sprawie istotną okolicznością jest to, że prawomocnym wyrokiem z dnia 2 czerwca 2022 r. sygn. akt III SA/Po 1449/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił zaskarżoną przez A. F. decyzję ZUS z dnia 10 sierpnia 2021 r. i poprzedzającą ją decyzję z dnia 25 maja 2021 r., formułując określone wnioski i wytyczne co do dalszego postępowania. Kolejne rozstrzygnięcie Zakładu w tej sprawie, które jest aktualnie przedmiotem kontroli sądowej, zostało bowiem wydane w następstwie ponownego rozpatrzenia sprawy w sytuacji, gdy wcześniej Sąd stwierdził po stronie organu naruszenie przepisów postępowania.
Wobec tego należy przypomnieć, że Sąd wcześniej podkreślił, iż dopiero wyczerpujące aktualne ustalenia dotyczące sytuacji materialnej i rodzinnej oraz zdrowotnej skarżącego pozwolą na stwierdzenie, czy jest on w stanie dokonać spłaty przedmiotowego zadłużenia bez uszczerbku zarówno dla siebie, jak i pozostałych domowników. W ocenie Sądu organ nie dokonał rzetelnej analizy sytuacji ekonomicznej gospodarstwa domowego zobowiązanego. Organ nie ustalił m.in. jaki jest koszt wydatków ponoszonych przez skarżącego na niezbędne potrzeby w zakresie ubrań, żywności czy kosmetyków i leków, a dopiero pełne ustalenia ponoszonych przez skarżącego i jego żonę kosztów pozwoli organowi rzetelnie zbadać możliwości skarżącego w kwestii obciążenia jego obowiązkiem zapłaty przedmiotowych wierzytelności. Sąd wytknął, że organ wskazał jedynie na to, że skarżący pobiera zasiłek z opieki społecznej, którego kwotę doliczył do dochodów skarżącego. W tym względzie wskazał na potrzebę wyjaśnienia tej kwestii, bowiem nie jest wiadome jaki charakter ma ten zasiłek, czy jest to zasiłek związany z ubóstwem skarżącego i jego żony czy też stały związany z wiekiem osoby uprawnionej. Zdaniem Sądu jest to o tyle istotne, że otrzymywanie regularnej pomocy społecznej w związku z ubóstwem wskazuje na konieczność rozważenia ewentualnego umorzenia spornych należności, albowiem w interesie publicznym nie leży to, by egzekucji były poddawane środki otrzymywane przez skarżącego w ramach pomocy społecznej. Dlatego też Sąd uznał, że konieczne jest ponowne przeprowadzenie postępowania dowodowego celem ustalenia we wszechstronny sposób sytuacji rodzinnej, majątkowej i zdrowotnej zobowiązanego. W szczególności chodzi o zestawienie jego dochodu z wszystkimi ponoszonymi kosztami, obejmującymi m.in. również żywność czy ubranie, a dokonanie takiego uzupełniającego postępowania dowodowego umożliwi stwierdzenie, czy spłata przedmiotowych należności wobec ZUS jest możliwa. Sąd zauważył też, że badając sytuację finansową [osoby zobowiązanej], należy zawsze dokonać oceny pod kątem, czy ściąganie poprzez egzekucję należności na rzecz ZUS nie narusza interesu społecznego z tego powodu, że kwota pozostała po dokonaniu potrącenia egzekwowanej z tego tytułu należności jest poniżej minimum socjalnego. Nie jest bowiem w interesie państwa doprowadzenie ludzi starszych do życia w ubóstwie. Ponadto Sąd zaznaczył, że organ nie przenalizował sytuacji zdrowotnej skarżącego, szczególnie w kontekście wydawanych wobec niego orzeczeń.
W takiej sytuacji warto wskazać na to, że w myśl art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przepis ten w sposób wyczerpujący wyznacza zakres związania oceną i wskazaniami sformułowanymi w prawomocnym wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego. Związanie to dotyczy oceny prawnej, jak i wskazań co do dalszego postępowania. Wynikające z art. 153 i art. 170 p.p.s.a. związanie oceną prawną, jak i samym orzeczeniem oznacza, że ani organ administracji, ani sąd administracyjny nie mogą w tej samej sprawie formułować w przyszłości nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądami wcześniej wyrażonymi w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się im w pełnym zakresie. Ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa lub zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy zaistniałych po wydaniu wyroku oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. np. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2012 r. sygn. akt II FSK 1328/10, dostępny w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W doktrynie (patrz: Dauter B., Kabat A., Niezgódka-Medek M., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, publ: LEX/el. 2021) podkreśla się, że ocena prawna o charakterze wiążącym musi dotyczyć właściwego zastosowania konkretnego przepisu czy też prawidłowej jego wykładni w odniesieniu do ściśle określonego rozstrzygnięcia podjętego w konkretnej sprawie. Musi ponadto pozostawać w logicznym związku z treścią orzeczenia sądu administracyjnego, w którym została sformułowana.
Wobec tego, zgodnie z przywołanym art. 153 p.p.s.a., organ administracyjny, jak również Sąd w składzie aktualnie orzekającym w przedmiotowej sprawie był związany wydanym w przedmiotowej sprawie prawomocnym wyrokiem WSA w Poznaniu w wyżej przedstawionym zakresie.
Idąc dalej, trzeba podkreślić, że Zakład, prowadząc ponownie postępowanie, podjął wysiłki w celu uzupełnienia materiału dowodowego i wyjaśnienia tych okoliczności, na które zwrócił uwagę Sąd w wskazaniach co do dalszego postępowania. Uzasadnienie obydwu wydanych w sprawie decyzji było obszerne i poruszało wiele istotnych zagadnień dla rozstrzygnięcia sprawy. Mimo to część ustaleń organu i końcowych wniosków, jakie na ich podstawie wyciągnął, nie w pełni realizuje wytyczne Sądu, a zatem narusza art. 153 p.p.s.a. Poza tym w sprawie doszło do naruszenia innych przepisów postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie zgodził się bowiem ze stanowiskiem organu, że Zakład oparł rozstrzygnięcie na wnikliwej analizie zebranych w trakcie prowadzonego postępowania dokumentów oraz dostępnych informacji. W przekonaniu Sądu, w sprawie tej ostatecznie zabrakło należytej realizacji zasad legalności i praworządności (art. 6 i art. 7 k.p.a.), zasady wzbudzania zaufania stron do organów administracji (art. 8 § 1 k.p.a.) i zasady przekonywania (art. 11 k.p.a.).
Wobec tego, wyniku rozpoznania sprawy i przeprowadzenia kontroli zaskarżonego aktu w tak kształtujących się granicach sprawy, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu przy wydaniu zaskarżonego aktu doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w myśl art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. skutkować powinno uchyleniem zaskarżonej decyzji. Przy tym należy jednak zaznaczyć, że ze względu na specyfikę sprawy i charakter stwierdzonych uchybień po stronie organu rentowego, Sąd uznał za zasadne uchylenie nie tylko zaskarżonej decyzji, ale i poprzedzającej ją decyzji z dnia 14 grudnia 2022 r.
Motywując taki wniosek, należy najpierw co do zasady wyjaśnić, że stosownie do art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.
Organ stwierdził, że w niniejszej sprawie nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., jak i art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 przywołanego rozporządzenia, co skutkowało odmową umorzenia należności.
Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w jej art. 28 ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.
W przekonaniu Sądu, w aktualnym stanie sprawy zasadne jest jedynie stanowisko organu, że nie występuje żadna z przesłanek z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Niemniej jednak umorzenie należności z tytułu składek w innych sytuacjach niż całkowita ich nieściągalność możliwe jest w sytuacji, którą reguluje art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia. Zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Pojęcie "w uzasadnionych przypadkach" jest nieostre, stąd też na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego został zobowiązany do określenia, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 28 ust. 3b Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wydał odpowiednie rozporządzenie. Zgodnie z § 3 ust. 1 tego rozporządzenia organ może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.
Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Prawodawca, pozostawiając organom administracji publicznej uznanie w omawianej kwestii, wprowadził w tym zakresie swobodę decyzji, przejawiającą się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Rozstrzygnięcie organu nie może być jednak dowolne, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w istocie zawarto konstrukcję podobną do przyjętej w art. 7 k.p.a., gdzie obowiązek załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli stanowi w orzecznictwie i doktrynie podstawowy element uznania administracyjnego (tak np. NSA w wyroku z dnia 27 lutego 2008 r. sygn. akt II GSK 398/07, dostępnym jw.).
Należy podkreślić, że przy rozpoznawaniu wniosku o umarzenie należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. rozstrzygające znaczenie ma ustalenie, czy ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zobowiązany nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Wskazane w tym przepisie trzy szczegółowe przypadki nie mają bowiem charakteru wyczerpującego. Stanowią jedynie przykładowe wskazanie najbardziej typowych sytuacji, w których to przypadkach zachodzą warunki do uznania podstaw do umorzenia należności. Działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga, by interes społeczny i słuszny interes obywatela (często sprzeczne) zostały należycie wyważone. Temu celowi służy analiza sytuacji materialnej zobowiązanego i jego rodziny, uwzględniająca również stan zadłużenia i związaną z tym realność spłaty zadłużenia bez niebezpieczeństwa powstania ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny (patrz: wyrok NSA z dnia 8 lutego 2011 r. sygn. akt II GSK 188/10, dostępny jw.).
Z jednej strony, to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania okoliczności dotyczących stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej (por. wyrok NSA z dnia 10 maja 2017 r. sygn. akt II GSK 5381/16, dostępny jw.). Z drugiej jednak, w razie wykazania przez wnioskodawcę podstaw umorzenia należności składkowych, stosownie do § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, uznaniowy charakter decyzji w tym przedmiocie może przemawiać za odmową uwzględnienia wniosku strony jedynie w sytuacji wykazania przez ZUS istnienia ważnego interesu publicznego przemawiającego za odmową uwzględnienia wniosku strony (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r. sygn. akt II GSK 203/11, dostępny jw.).
Organ był zatem zobowiązany zbadać możliwość umorzenia należności w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia w sposób wnikliwy, mając na względzie wymagania tej indywidualnej sprawy. Dopiero po spełnieniu tego obowiązku mógł podjąć decyzję, czy odmowa udzielenia takiej ulgi nie spowodowałaby wystąpienia zbyt ciężkiego skutku dla zobowiązanego, a jeśli tak - rozważyć zasadność umorzenia należności, kierując się nie tylko stanem i dobrem finansów Zakładu, ale także słusznym interesem strony. Jeszcze raz należy podkreślić, że organ rentowy poczynił ustalenia w powyższym zakresie, ale w ocenie Sądu – w sytuacji, w jakiej znajduje się skarżący – organ nadal nie wykazał, aby nie zachodziła przesłanka do umorzenia z § 3 ust. 1 rozporządzenia.
Poza tym, wobec brzmienia § 3 ust. 1 rozporządzenia takie wartości odniesienia jak minimum socjalne oraz minimum egzystencji nie są jedynymi kryteriami. O ile bowiem mogą być punktem odniesienia przy ocenie przesłanki, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony i członków rodziny (przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1), to przecież z punktu widzenia interesu społecznego nie jest zasadne pozbawienie zobowiązanego wszelkiej możliwości wyjścia z trudnej sytuacji życiowej w celu doprowadzenia do zapłaty choćby części zaległej należności. Dlatego też, oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz przy wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (patrz: wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r. sygn. akt II GSK 1807/14, dostępny jw.). Dlatego też sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokajania swoich potrzeb materialnych do środków pomocy państwa nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. np. wyrok NSA z dnia 5 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2252/11, dostępny jw.). Wobec tego do rozważenia możliwości zastosowania umorzenia należności konieczne jest odniesienie stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej zobowiązanego również do wielkości należności i dokonanie oceny, czy spłata pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki na przykład poprzez pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Inaczej powinna zostać oceniona sytuacja osoby, której zobowiązania wynoszą przykładowo 100 000 zł, a inaczej osoby której zobowiązania wynoszą 1000 zł (tak NSA w wyroku z dnia 18 czerwca 2020 r. sygn. akt I GSK 539/20, dostępny jw.).
Dlatego też dalece niewystarczające jest proste powołanie przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji na to, że dochód skarżącego ze świadczenia emerytalnego, po potrąceniach na rzecz ZUS w kwocie [...]zł, wynosi [...] zł netto, a żona pobiera świadczenia emerytalne w kwocie [...]zł netto, jak i odniesienie ich aktualnego łącznego dochodu w gospodarstwie domowym w wysokości [...] zł (świadczenia emerytalne przed potrąceniami) do minimum socjalnego w III kwartale 2022 r. dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynoszącego 2516,66 zł. Trudno bowiem uznać, że takie kryterium przystaje do każdej indywidualnej sytuacji rozpatrywanej na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia.
Brak jest pogłębionych rozważań odnoszących się do konkretnej sytuacji strony, w której skarżący nie jest "zwykłym" emerytem z niejako typowymi dla takiego wieku przypadłościami zdrowotnymi, lecz osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i wymaga wsparcia w postaci usług opiekuńczych, zaś jego żona jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Razem też w ramach zaspokajania podstawowych potrzeb bytowych muszą wspólnie utrzymać nieruchomość, na której zamieszkują w domu o pow. 143 m˛ (obciążoną przy tym hipoteką na zabezpieczenie należności publicznoprawnych). W tym zakresie skarżący przedstawił argumentację co do braku możliwości przeprowadzenia niezbędnych remontów, jak również na podnoszenie kosztów opału, z których według jego deklaracji część sfinansował we własnym zakresie – być może właśnie kosztem zaspokojenia innych podstawowych potrzeb.
Z kolei to, że skarżący poza zasiłkiem pielęgnacyjnym nie korzysta z innych form opieki społecznej, nie może stanowić podstawy do uznania, że konieczność spłaty wysokiego zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, wynoszącego blisko [...] zł, nie pociąga zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Brak ubiegania się o wsparcie z pomocy społecznej nie może być argumentem rozstrzygnięcia na niekorzyść strony. Zasiłek ten jako świadczenie opiekuńcze nie jest zresztą instrumentem stricte pomocy społecznej, lecz systemu świadczeń rodzinnych. Nie tylko samo wystąpienie stanu ubóstwa, ale i realne zagrożenie popadnięcia w niedostatek powinno zostać rozważone w ramach uznania administracyjnego organu. Należy zatem zbadać i to, czy dalsze egzekwowanie należności nie doprowadzi do takiego stanu, w którym skarżący znajdzie się w takiej sytuacji, że bezwzględnie będzie musiał ubiegać się o wparcie z pomocy społecznej.
Natomiast w kwestii wydatków na podstawowe potrzeby bytowe, w tym odzież, środki higieniczne, kosmetyki i leki, co do których skarżący podnosi, że ich nie nabywa, gdyż nie posiada wystarczających środków finansowych na ten cel, trzeba mieć na uwadze, że przy oparciu się na art. 77 § 4 k.p.a. jest możliwość uznania za fakt powszechnie znany okoliczności, że w skład kosztów zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych wchodzą przede wszystkim koszty wyżywienia, a także w pewnym zakresie koszty ubrania, koszty zakupu podstawowych środków higieny i czystości (por. wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2018 r. sygn. akt I GSK 1757/18, dostępny jw.). W przypadku skarżącego trzeba mieć na uwadze również koszty usług opiekuńczych. Założenia takie mogą być niezależne od oszacowania przez stronę kosztów wyżywienia na kwotę [...]zł na dwie osoby miesięcznie. Z kolei na ponoszenie kosztów podstawowych (niektórych) lekarstw skarżący zwrócił wcześniej uwagę w postępowaniu administracyjnym – w piśmie procesowym z dnia 1 grudnia 2022 r. (data wpływu do organu pisma z dnia 28 listopada 2022 r.).
Nadto, wskazanie przez organ na to, że w stosunku do skarżącego wydaje się zasadna spłata zadłużenia w układzie ratalnym musi mieć realne podstawy. Zdaniem Sądu niedostateczne jest samo stwierdzenie, że zobowiązany może spłacać zadłużenie w ratach, jeżeli organ nie wskazuje przy tym źródła finansowania oraz wysokości ewentualnych rat. Podobnie, za niedostatecznie umotywowane należy uznać sugestie organu dotyczące obowiązku alimentacyjnego, jaki ciąży na dzieciach skarżącego w stosunku do niego.
Podsumowując, dla rozstrzygnięcia sprawy niewystarczające jest stwierdzenie, że dochody skarżącego (rodziny skarżącego) jest wyższe niż określone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne w danym kwartale 2022 roku. W trybie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia możliwe jest bowiem umorzenie należności nie tylko z powodów wskazanych w poszczególnych punktach ust. 1 tego ostatniego przepisu. W ocenie Sądu nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że dochód strony jest większy od minimum socjalnego. Wyznacza ono bowiem jedynie modelowy wzorzec konsumpcji niezamożnych gospodarstw domowych, w którym przewidziano taki zakres i poziom zaspokajanych potrzeb, aby osobom w gospodarstwie na każdym etapie ich rozwoju umożliwić reprodukcję sił życiowych i utrzymanie więzi społecznych. Zakłada to zaspokajanie potrzeb na godziwym, choć skromnym poziomie, z uwzględnieniem wskazań nauki (np. normy żywieniowe), ale także norm obyczajowych i kulturowych czy norm prawnych (np. w zakresie mieszkania - por. informacje stronie internetowej: www.ipiss.com.pl). Jest to więc zatem jedynie model, który należy odnieść do konkretnej sytuacji konkretnego człowieka (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 9 lutego 2023 r. sygn. akt IV SA/Po 24/23 i 15 września 2023 r. sygn. akt III SA/Po 429/23, dostępne jw.).
W ocenie Sądu organy nie wykazały, że w sytuacji rodzinnej i majątkowej, w jakiej znajduje się skarżący, twierdzenie o możliwości spłacenia zadłużenia bez zagrożenia zbyt ciężkimi skutkami dla niego i jego rodziny jest realne i zasadne w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego. Wnioski organu rentowego w tym zakresie ostatecznie uznane być musiały za dowolne i przekraczające granice uznania administracyjnego. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nadal niedostatecznie rozważono możliwość uwzględnienia słusznego interesu skarżącego przed interesem publicznym.
W takiej sytuacji, z uwagi na zaistniałe uchybienia dotyczące naruszenia przepisów art. 7, art. 8 § 1, art. 11 oraz art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego należało stwierdzić, że w sprawie miało miejsce naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Pomimo podjęcia wysiłków w celu ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład nie zdołał też prawidłowo wypełnić wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku z dnia 2 czerwca 2022 r. W konsekwencji naruszył również dyspozycję przepisu art. 153 p.p.s.a. Zatem i tym razem organ rentowy przedwcześnie uznał brak podstaw do umorzenia skarżącemu zaległości z tytułu składek. Zdaniem Sądu, zawarte w uzasadnieniu decyzji twierdzenia dotyczące oceny stanu faktycznego i zastosowania do niego norm prawa materialnego wciąż nie pozwalają na jednoznaczne formułowanie takich tez końcowych, jakie przyjął organ w tej sprawie.
Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy rzeczą organu będzie uwzględnienie powyżej przedstawionych zastrzeżeń Sądu co do ustaleń i rozważań prawnych organu. Organ rentowy powinien przeprowadzić aktualną analizę dochodów i wydatków oraz majątku skarżącego i jego żony, w tym uwzględnić ich wiek i stan zdrowia w kontekście stwierdzonego stopnia niepełnosprawności – a dalej realnej możliwości spłaty zadłużenia bez spowodowania trudnych społecznie do zaakceptowania skutków po stronie zobowiązanego i jego rodziny. Organ uwzględni w tym zakresie niedopuszczalność pozbawiania jednostek przez organy władzy publicznej możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, w tym bytowych. Następnie, na podstawie całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ jeszcze raz rozpatrzy wniosek strony – z jego ewentualnymi uzupełnieniami co do okoliczności już wcześniej wskazanych w wyroku Sądu z dnia 2 czerwca 2022 r. – na podstawie powołanych norm prawa materialnego. Po czym przedstawi wszechstronne ustalenia i ocenę prawną wszystkich okoliczności sprawy, które mają znaczenie dla jej rozstrzygnięcia, a odnoszą się do podstaw faktycznych i prawnych umorzenia zaległych należności z tytułu składek. Wyciągnięte wnioski w tym przedmiocie ujawni w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymagania art. 107 § 3 k.p.a.
W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.