III SA/Po 2/25

III SA/Po 2/25 - Wyrok WSA w Poznaniu
Data orzeczenia
2025-04-11
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-02
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Sędziowie
Izabela Paluszyńska /przewodniczący sprawozdawca/
Walentyna Długaszewska
Zbigniew Kruszewski
Symbol z opisem
6559
Hasła tematyczne
Środki unijne
Skarżony organ
Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 2742
par. 14 ust. 1 pkt 2
Rozporządzenie Ministra  Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 grudnia 2022 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz  wypłaty pomocy finansowej na operacje typu Pomoc dla rolników szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę w ramach  działania Nadzwyczajne tymczasowe wsparcie dla rolników, mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw szczególnie  dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020
Sentencja
Dnia 11 kwietnia 2025 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (sprawozdawca) Sędzia WSA Walentyna Długaszewska Sędzia WSA Zbigniew Kruszewski Protokolant: St. sekr. sąd. Anna Adamska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2025 roku sprawy ze skargi I. P. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia 5 listopada 2024 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu pomocy dla rolników szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] z dnia 20 września 2024 r. nr [...]; II. umarza postępowanie administracyjne; III. zasądza od Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w [...] na rzecz skarżącej kwotę 2 125,- (dwa tysiące sto dwadzieścia pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa decyzją z 05 listopada 2024 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w [...] z 20 września 2024 r. nr [...] o ustaleniu I. P. (dalej także jako skarżąca) kwoty 37 500 zł nienależnie pobranych płatności z tytułu pomocy dla rolników szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę w ramach działania "Nadzwyczajne tymczasowe wsparcie dla rolników, mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020.
Jak wynika z akt sprawy decyzje zostały wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
W dniu 25 stycznia 2023 r. J. P. złożył wniosek o przyznanie pomocy na operację typu "Pomoc dla rolników szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę" w ramach działania "Nadzwyczajne tymczasowe wsparcie dla rolników, mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę" objętego PROW na lata 2014-2020 (k. 3/3-3/5). Jak wynika wprost z wniosku, J. P. został pouczony o możliwości i trybie żądania doręczenia decyzji która uwzględnia w całości żądanie strony i nie określa zmniejszeń, wykluczeń lub pozostałych kar administracyjnych oraz nie ustala kwot podlegających odliczeniu; nie zażądał doręczenia decyzji.
W dniu 18 marca 2023 r. J. P. zmarł (k. 2/2).
Jak podawał organ w aktach sprawy, decyzja przyznająca płatność "została wydana" w dniu 20 marca 2023 r. (k. 12/2, 15-2).
O śmierci wnioskodawcy organ został poinformowany przez I. P., która w dniu 21 marca 2023 r. złożyła wniosek o przyznanie płatności, dołączając kserokopię skróconego aktu zgonu męża (k. 3/1-3/2).
W dniu 29 marca 2023 r. wypłacona została płatność w kwocie 60 000 zł na rachunek wskazany we wniosku o wpis do ewidencji producentów tj. na rachunek bankowy J. P. (k. 12/5).
W aktach sprawy znajduje się decyzja z 20 marca 2023 r. przyznająca J. P. pomoc w ramach działania "Nadzwyczajne tymczasowe wsparcie dla rolników, mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę" w wysokości 60 000 zł. W uzasadnieniu zastrzeżono, że decyzja uwzględnia w całości żądanie rolnika, rolnik nie złożył żądania doręczenia decyzji i decyzja pozostaje w aktach sprawy (k. 2/1).
Prawomocnym postanowieniem z 23 czerwca 2023 r. I Ns 168/23 Sąd Rejonowy w [...] stwierdził, że spadek po J. P. na podstawie ustawy nabyły: żona I. P. w 1/4 części, córka M. P. w 3/16 części, córka Z. P. w 3/16 części, córka D. P. w 3/16 części, córka O. P. w 3/16 części (k. 7/3).
Decyzją z 03 października 2023 r. organ umorzył postępowanie w sprawie przyznania pomocy, z uwagi na śmierć wnioskodawcy (k. 4/1).
Skarżąca, w reakcji na wezwanie organu, wyjaśniła w piśmie z 04 lutego 2024 r. że bank, po otrzymaniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, przekazał płatność w odpowiednich częściach skarżącej i córkom (k. 7/1-7/2).
Postanowieniem z 04 października 2023 r. (k. 5/1-5/3) Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w [...] odmówił wszczęcia postępowania z wniosku I. P. w sprawie przyznania pomocy dla rolników szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę w ramach działania "Nadzwyczajne tymczasowe wsparcie dla rolników, mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę" .
Uzasadniając wyjaśnił, że I. P. złożyła wniosek 21 marca 2023 r. a więc po terminie. Zgodnie bowiem z § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 grudnia 2022 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej na operacje typu "Pomoc dla rolników szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę" w ramach działania "Nadzwyczajne tymczasowe wsparcie dla rolników, mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014—2020 (Dz. U. poz. 2742, dalej także jako Rozporządzenie), w przypadku śmierci rolnika pomoc może zostać przyznana małżonkowi rolnika, jeżeli małżonek rolnika, między innymi, złoży wniosek o przyznanie pomocy, a w przypadku, gdy śmierć rolnika nastąpiła w okresie od dnia złożenia przez rolnika wniosku o przyznanie pomocy do dnia doręczenia decyzji w sprawie o przyznanie pomocy, małżonek rolnika złoży wniosek o przyznanie pomocy nie później niż do dnia 15 marca 2023 r. Zgodnie z ust. 2 tego paragrafu, termin na złożenie wniosku przez małżonka rolnika nie podlega przywróceniu.
Decyzją z 20 września 2024 r. nr [...] Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w [...], na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, z późn. zm., dalej jako K.p.a.) art. 29 ust. 1, ust. 1a, ust. 1c, ust. 2 i ust. 7 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji Modernizacji Rolnictwa (Dz. U. z 2023 r., poz. 1199, dalej także jako ustawa o Agencji) w zw. z art. 26 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 (Dz. U. z 2022 r. poz. 2422 z późn. zm., dalej także jako ustawa o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich) w zw. z § 2, § 3 Rozporządzenia – ustalił I. P. kwotę nienależnie pobranych płatności w łącznej wysokości 37 500 zł, mając na uwadze udział spadkowy przypadający skarżącej oraz dwóm niepełnoletnim córkom, nad którymi skarżąca sprawuje opiekę.
W terminowo wniesionym odwołaniu skarżąca wniosła o uchylenie decyzji i umorzenie postępowania, z daleko idącej ostrożności wniosła o umorzenie należności która miałaby podlegać zwrotowi lub ewentualnie jej rozłożenie na raty, zasądzenie kosztów postępowania. Skarżąca zarzuciła naruszenie:
1. § 14 ust. 3 Rozporządzenia poprzez jego niezastosowanie polegające na przyjęciu, że ma obowiązek zwrotu nienależnie przyznanych kwot, podczas gdy J. P. zmarł po złożeniu wniosku, a przed doręczeniem decyzji w sprawie o przyznanie pomocy, a skarżąca złożyła stosowne dokumenty 21 marca 2024 r. w przedmiocie przyznania jej pomocy, jako małżonki prowadzącej wspólnie z mężem gospodarstwo rolne, zatem brak jest podstaw do odmowy przyznania jej pomocy i nakazania zwrotu rzekomo nienależnie pobranych kwot,
2. art. 7 ust. 3 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 809/2014 z dnia 17 lipca 2014 r. poprzez ich niezastosowanie polegające na uznaniu, że istnieje obowiązek zwrotu rzekomo nienależnie otrzymanych kwot, podczas gdy do wypłaty środków doszło na skutek błędu Agencji, mimo iż skarżąca poinformowała w dniu 21 marca 2023 r. o śmierci męża i przedłożyła akt zgonu, a Agencja dopiero 29 marca 2024 r. wypłaciła środki pieniężne,
3. art. 7 K.p.a. poprzez zaniechanie przez organ podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, polegający na braku zweryfikowania, czy skarżąca mogła powziąć wątpliwości co do zasadności wypłaty ww., środków,
4. art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez nierozpatrzenie całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności twierdzeń i oświadczeń skarżącej oraz dowolną ocenę, polegającą na przyjęciu, iż rzekomo skarżąca mogła spodziewać się, że niezasadnie wypłacono środki pieniężne, podczas gdy dopełniła wszystkich formalności, dostarczając w dniu 21 marca 2023 r. akt zgonu męża oraz wniosek o wypłatę środków,
5. art. 109 K.p.a. poprzez zaniechanie doręczenia decyzji z 20 marca 2023 r. i niezasadne utożsamianie pojęcia wydania decyzji z jej doręczeniem.
Decyzją z 05 listopada 2024 r. nr [...] Dyrektor [...] Oddziału Regionalnego ARiMR w [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. – utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy o Agencji środki publiczne: 1) pochodzące z funduszy Unii Europejskiej, 2) krajowe, przeznaczone na: a) współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej, b) finansowanie przez Agencję pomocy przyznawanej w drodze decyzji administracyjnej - podlegają zwrotowi, jeżeli płatność lub pomoc finansowa wypłacone z tych środków zostały pobrane nienależnie lub w nadmiernej wysokości w wyniku naruszenia prawa albo regulaminu naboru wniosków o przyznanie pomocy finansowej lub w przypadkach określonych w przepisach odrębnych dotyczących przyznawania lub wypłaty płatności lub pomocy finansowej lub zwrotu tych środków lub w postanowieniach umów o przyznaniu pomocy finansowej.
Przepis ten stosuje się również do podmiotów niebędących stronami postępowania w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej, które nienależnie lub nadmiernie pobrały środki publiczne, o których mowa w ust. 1. (ust. 1a).
Ustalenie kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych, o których mowa w ust. 1, następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 1c). Właściwym w sprawie ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych, o których mowa w ust. 1, jest organ właściwy do rozstrzygnięcia w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej z tych środków publicznych przyznawanej w drodze decyzji administracyjnej (ust. 2 art. 29 ustawy o Agencji).
Punkt pierwszy odwołania całkowicie dotyczy postępowania o przyznanie płatności, które zostało już zakończone. Natomiast wniosek skarżącej został rozstrzygnięty postanowieniem z 04 października 2023 r. o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie przyznania płatności.
W związku z powyższym I. P. czy J. P. nie uzyskali prawa do płatności, które zostały przelane na konto J. P. wskazane we wniosku o wpis do ewidencji producentów. Nadto kwota wypłacona po śmierci beneficjenta, w momencie, gdy nie uzyskał do nich prawa na mocy ostatecznej decyzji, nie mogła wchodzić w skład spadku. W chwili śmierci posiadacza rachunku umowa o prowadzenie rachunku bankowego ulega rozwiązaniu z mocy prawa. Bank ustala faktyczną datę śmierci (najczęściej na podstawie pozyskanego aktu zgonu) i wskazuje ją w systemie informatycznym, w celu potwierdzenia zamknięcia rachunku (często z datą wsteczną). Jednak w tym przypadku Bank nie zdążył zamknąć rachunku.
Organ nie jest uprawniony w postępowaniu ustaleniowym do kontrolowania zasadności uchylenia decyzji przyznającej pomoc, a jedynie jest zobligowany do ustalenia faktu wynikającego z jej uchylenia, a mianowicie tego, że pomoc taka – w tej sytuacji - jest kwotą pobraną nienależnie lub też w nadmiernej wysokości. Jeżeli zatem kwota pomocy została wypłacona w większej kwocie niż przyznana decyzją ostateczną, to obowiązkiem organu jest ustalić obowiązek jej zwrotu.
Organ zgodził się ze stanowiskiem skarżącej, że błąd wynikał z winy ARiMR gdyż organ nie zdążył wstrzymać przelewu mimo uzyskania wiadomości o śmierci wnioskodawcy. Jednak obowiązek zwrotu nienależnej płatności nie ma zastosowania pod warunkiem łącznego spełnienia następujących przesłanek: dana płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwego organu lub innego organu oraz jeśli błąd nie mógł zostać wykryty przez rolnika w zwykłych okolicznościach (art. 7 ust. 3 rozporządzenia Komisji (UE) nr 809/2014). Organ ocenił, że skarżąca musiała zdawać sobie sprawę, iż płatność została dokonana po śmierci wnioskodawcy oraz że ani skarżąca ani J. P. nie otrzymali decyzji przyznającej płatność.
Organ przyznał, że skarżąca nie miała możliwości złożenia wniosku w terminie, jednak przepisy zostały tak sformułowane ze względu na specyficzny charakter pomocy i krótki termin rozliczenia. Fakt ten potwierdzają § 11, § 12 czy § 13 Rozporządzenia, które wskazują jak skrócony był termin realizacji tej pomocy i jej rozliczenia.
Uprawnieniem do wypłaconej kwoty jest decyzja o przyznaniu pomocy, przy czym wnioski składane były na osoby fizyczne a nie na gospodarstwo rolne.
W sprawie nie doszło do przedawnienia. Zgodnie z art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) nr 2988/95 okres przedawnienia wynosi cztery lata od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości. Zgodnie z art. 3 ust. 3 tego rozporządzenia, Państwa Członkowskie zachowują możliwość stosowania dłuższego okresu przedawnienia. Przerwanie okresu przedawnienia jest spowodowane przez każdy akt właściwego organu władzy, o którym zawiadamia się daną osobę, a który odnosi się do śledztwa lub postępowania w sprawie nieprawidłowości. Po każdym przerwaniu okres przedawnienia biegnie na nowo. Upływ terminu przedawnienia (uwzględniając przerwanie okresu przedawnienia) następuje najpóźniej w dniu, w którym mija okres odpowiadający podwójnemu terminowi okresu przedawnienia (tj. osiem lat od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości), jeśli do tego czasu właściwy organ władzy nie wydał decyzji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności.
W terminowo złożonej skardze I. P. wniosła o uchylenie decyzji i umorzenie postępowania, z daleko idącej ostrożności o umorzenie należności która miałaby podlegać zwrotowi lub ewentualnie jej rozłożenie na raty, zasądzenie kosztów postępowania. Skarżąca zarzuciła naruszenie:
1. art. 7 ust. 3 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 809/2014 z dnia 17 lipca 2014 r. ustanawiającego zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli, środków rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności poprzez ich niezastosowanie polegające na uznaniu, że zasadne jest orzeczenie o obowiązku zwrotu rzekomo nienależnie otrzymanych kwot, podczas gdy do wypłaty środków doszło na skutek błędu po stronie Agencji,
2. § 14 ust. 3 Rozporządzenia poprzez jego niezastosowanie polegające na przyjęciu, że skarżąca ma obowiązek zwrotu nienależnie przyznanych kwot, podczas gdy J. P. zmarł po złożeniu wniosku a przed doręczeniem decyzji w sprawie o przyznanie pomocy, a skarżąca złożyła stosowne dokumenty w dniu 21 marca 2024 r. w przedmiocie przyznania jej pomocy, jako małżonki prowadzącej wspólnie z mężem gospodarstwo rolne, zatem brak jest podstaw do odmowy przyznania mi pomocy i nakazania zwrotu rzekomo nienależnie pobranych kwot, zważywszy w szczególności, że żadna z decyzji nie została doręczona,
3. art. 7 a K.p.a. poprzez rozstrzygnięcie sprawy w sposób niekorzystny dla skarżącej mimo istniejących wątpliwości co do błędu leżącego po stronie Agencji a związanego z wypłatą świadczenia,
4. art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez nierozpatrzenie całego zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz jego dowolną ocenę polegającą na niezasadnym przyjęciu, że skarżąca mogła wykryć błąd ARiMR i powinna spodziewać się, że przelane środki są nienależne, podczas gdy skarżąca przyjęła, że organ pozytywnie rozpatrzył wniosek i przyznał świadczenie,
5. art. 11 K.p.a. poprzez brak przekonania skarżącej co do zasadności przesłanek którymi kierował się organ wydając zaskarżoną decyzję,
6. art. 109 K.p.a. poprzez zaniechanie doręczenia decyzji z 20 marca 2023 r. i niezasadne utożsamianie pojęcia wydania decyzji z jej doręczeniem.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie skarżąca udzieliła pełnomocnictwa do reprezentowania skarżącej oraz małoletnich córek. Podała, że w dniu 21 marca 2024 r. poszła do organu złożyć akt zgonu męża i urzędniczka poleciła skarżącej złożyć wniosek o przyznanie płatności w związku ze śmiercią męża. Skarżąca myślała, że pieniądze jej się należą bo zawiadomiła Agencję o śmierci męża a Agencja przelała pieniądze. O tym, że organ będzie domagał się zwrotu pieniędzy skarżąca dowiedziała się w 2024 roku i nadal uważa, że pieniądze się skarżącej należą. Prowadzi dalej gospodarstwo rolne, pomagają córki i dlatego uważa, że pieniądze się należą. Dwie córki nadal są małoletnie. Skarżąca dostała zawiadomienie, że wobec starszych córek zostało osobno wszczęte postępowanie, 21 marca 2025 r. Napisała do Agencji żeby się wstrzymali z postępowaniem wobec pełnoletnich córek do czasu zakończenia postępowania.
Pełnomocnik skarżącej wskazał, że organ powinien zastosować art. 15 ust. 3 a nie § 14 ust. 2 Rozporządzenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
W kontrolowanej sprawie spór dotyczy zasadności zwrotu przez skarżącą kwoty 37 500 zł jako płatności pobranej nienależnie, mając na uwadze udział spadkowy przypadający skarżącej oraz dwóm niepełnoletnim córkom, z kwoty pomocy finansowej wynoszącej 60 000 zł a przyznanej przez organ w reakcji na wniosek złożony przez J. P..
Materialnoprawną podstawę decyzji stanowią przepisy art. 29 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji Modernizacji Rolnictwa (Dz. U. z 2023 r., poz. 1199). Zgodnie z ust. 1 tego artykułu, środki publiczne: 1) pochodzące z funduszy Unii Europejskiej, 2) krajowe, przeznaczone na: a) współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej, b) finansowanie przez Agencję pomocy przyznawanej w drodze decyzji administracyjnej - podlegają zwrotowi, jeżeli płatność lub pomoc finansowa wypłacone z tych środków zostały przyznane nienależnie lub zostały pobrane w nadmiernej wysokości w wyniku naruszenia prawa lub w przypadkach określonych w przepisach odrębnych dotyczących przyznawania lub wypłaty płatności lub pomocy finansowej lub zwrotu tych środków. W przepisie ust. 1a zastrzeżono, że przepis ust. 1 stosuje się również do podmiotów niebędących stronami postępowania w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej, które nienależnie lub nadmiernie pobrały środki publiczne, o których mowa w ust. 1.
Płatności uznane za nienależne pochodzą ze środków z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz ze środków krajowych, przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej.
Stan faktyczny sprawy jest poza sporem i wynika z jej akt: J. P. w dniu 25 stycznia 2023 r. (w terminie) złożył wniosek o przyznanie pomocy finansowej na podstawie rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 grudnia 2022 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej na operacje typu "Pomoc dla rolników szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę" w ramach działania "Nadzwyczajne tymczasowe wsparcie dla rolników, mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw szczególnie dotkniętych wpływem rosyjskiej inwazji na Ukrainę" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014—2020 (Dz. U. poz. 2742). W dniu 18 marca 2023 r. (sobota) wnioskodawca zmarł. W dniu 20 marca 2023 r. (poniedziałek) organ wydał decyzję, w całości uwzględniając wniosek i przyznając świadczenie 60 000 zł. Skarżąca już 21 marca (wtorek) dostarczyła do organu kopię aktu zgonu męża i wystąpiła z wnioskiem o przyznanie jej płatności. W dniu 29 marca 2023 r. organ przelał kwotę 60 000 zł na rachunek bankowy J. P..
Rozporządzenie na podstawie którego organ przyznał pomoc finansową weszło w życie 24 grudnia 2022 r. Nałożono w nim na prezesa ARiMR obowiązek podania do publicznej wiadomości, między innymi na stronie internetowej administrowanej przez Agencję, ogłoszenia o naborze wniosków o przyznanie pomocy, nie później niż 7 dni przed dniem planowanego rozpoczęcia terminu składania tych wniosków, przy czym zastrzeżono, że termin ten nie może być krótszy niż 14 dni oraz dłuższy niż 30 dni jak i nie podlega przywróceniu (§ 9). Na kierowników biur powiatowych Agencji nałożono obowiązek wydania decyzji w sprawie o przyznanie pomocy w terminie 45 dni od dnia zakończenia terminu składania wniosków o przyznanie pomocy i wypłaty pomocy w miesiącu wydania decyzji w sprawie o przyznanie pomocy, na rachunek beneficjenta wskazany w ewidencji producentów (§ 11-12).
Warto zaznaczyć, że w § 7 Rozporządzenia stawki pomocy finansowej zostały ustalone w formie tzw. "widełek" opartych wyłącznie na ilości zwierząt gatunku świnia urodzonych w siedzibie stada posiadacza tych zwierząt, we wskazanym okresie, a więc pomoc finansowa nie była uznaniowa, nie była rozdzielana przez organ do wysokości przyznanych środków.
W przepisach § 13 Rozporządzenia zastrzeżono, że nie jest możliwe wstąpienie do toczącego się postępowania na miejsce podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy przez jego następcę prawnego albo nabywcę gospodarstwa rolnego lub jego części albo przedsiębiorstwa lub jego części oraz nie są możliwe przyznanie i wypłata pomocy następcy prawnemu beneficjenta albo nabywcy gospodarstwa rolnego lub jego części albo przedsiębiorstwa lub jego części.
Powyżej opisane zasady z § 13 Rozporządzenia zostały jednak uzupełnione przepisami § 14, zgodnie z którymi w przypadku śmierci rolnika pomoc może zostać przyznana małżonkowi rolnika, jeżeli małżonek rolnika: 1) spełnia warunki określone w rozporządzeniu, 2) złoży wniosek o przyznanie pomocy, a w przypadku gdy śmierć rolnika nastąpiła w okresie od dnia złożenia przez rolnika wniosku o przyznanie pomocy do dnia doręczenia decyzji w sprawie o przyznanie pomocy, małżonek rolnika złoży wniosek o przyznanie pomocy nie później niż do dnia 15 marca 2023 r. Zastrzeżono przy tym, że termin na złożenie wniosku przez małżonka rolnika nie podlega przywróceniu.
Jak wynika z ogłoszeń znajdujących się na stronie internetowej ARiMR, prezes ogłosił o naborze wniosków w terminie od 18 do 31 stycznia 2023 r., zmieniając następnie zakończenie terminu, na dzień 07 lutego 2023 r. J. P. złożył wniosek w terminie i spełnił warunki do przyznania pomocy.
Analiza przepisów Rozporządzenia prowadzi do wniosku, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, wydając Rozporządzenie w dniu 16 grudnia 2002 r. przewidywał rozdysponowanie pomocy finansowej w krótkim okresie. Świadczą o tym: krótki termin składania wniosków który nie podlegał przywróceniu ( 18 – 31.01. 2023r. następnie wydłużony do 7.02.2023r. , obowiązek procedowania złożonych wniosków w terminie 45 dni od dnia zakończenia terminu składania wniosków o przyznanie pomocy i wypłaty pomocy w miesiącu wydania decyzji, uregulowanie sytuacji małżonka rolnika w sytuacji, że rolnik umiera po złożeniu wniosku ale przed doręczeniem decyzji w sprawie - i to do 15 marca 2023 r.
W ocenie Sądu, w realiach sprawy wykonanie kontrolowanych decyzji byłoby sprzeczne z normą prawną przewidującą przyznanie pomocy finansowej małżonkowi rolnika w razie śmierci rolnika już po złożeniu wniosku ale przed doręczeniem decyzji; prowadziłoby do niesprawiedliwego i zarazem nieracjonalnego rezultatu, skoro skarżąca należycie dopilnowała swoich interesów, obarczona sytuacją związaną ze śmiercią męża.
Sprzeciw Sądu budzi wykładnia przepisów prowadząca do sytuacji, że przejście prawa do pomocy, którego warunki przyznania zmarły niewątpliwie spełnił jest uzależnione wyłącznie od szybkości procedowania wniosku J. P. przez organ. Organ otrzymał wniosek J. P. o przyznanie pomocy finansowej w dniu 25 stycznia 2023 r. (k. 3/5, bezsporne). W dniu 20 marca 2023 r. żądanie zostało uwzględnione w całości, ale wnioskodawca zmarł 18 marca 2023 r. Gdyby organ zachował 45 – cio dniowy termin do wydania decyzji określony w §11 rozporządzenia liczony od pierwotnego terminu zakończenia składania wniosków, decyzja zostałaby wydana najpóźniej 17 marca 2023r., czyli przed śmiercią J. P.. Wcześniejsze procesowanie wniosku przez organ umożliwiłoby nie tylko wydanie decyzji za życia wnioskodawcy ale i dokonanie wypłaty przysługującej mu pomocy. Tak się jednak nie stało, organ wydał decyzję w wydłużonym terminie do 24 marca 2023r. Organy obu instancji powołały się na przepisy § 14 Rozporządzenia ustanawiające termin do 15 marca 2023 r. na składanie wniosku o przyznanie pomocy przez małżonka rolnika (ust. 1 pkt 2) i zakazujące przywracania tego terminu (ust. 2), bez ustalenia jaki był ich cel, bowiem wykładnią nie można nazwać stwierdzenia o specyficznym charakterze pomocy i krótkim terminie rozliczenia tejże pomocy (s. 6 zaskarżonej decyzji). Sąd podkreśla, że przedmiotowe Rozporządzenie nakładało zadania wyłącznie na organy ARiMR, zaś działanie na podstawie i w granicach prawa obejmuje także rozumienie celów jakie postawił sobie normodawca (tutaj: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi).Wątpliwości interpretacyjne Sądu budzi również to, że nieprzywracalny termin do złożenia wniosku przez małżonka rolnika ( § 14 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 rozporządzenia) wskazany jako 15 marca 2023r. upływał przed zakończeniem maksymalnego terminu dla organu na wydanie decyzji a tym samym wykluczał z niewiadomych przyczyn możliwość złożenia wniosku przez małżonków rolników, którzy zmarli, jak J. P. w okresie między 15 a 17.03.2023r. bądź 15 a 24.03.2023r. tj. w wydłużonym terminie składania wniosków. Już w tym zakresie, zdaniem Sądu uznać można, że wskazane przepisy naruszają zasadę równości (art. 32 Konstytucji) oraz zasadę demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej w rozumieniu przepisu art. 2 Konstytucji, a mianowicie z zasadą ochrony zaufania obywateli do państwa oraz bezpieczeństwa prawnego. Nadto, są sprzeczne z prawem do rzetelnej procedury, zasadą zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasadą pewności i bezpieczeństwa prawnego, wynikających z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji.
W niniejszej sprawie organ pozostawił w obrocie decyzję z 20 marca 2023r. przyznającą wnioskowaną pomoc J. P. po jego śmierci a jednocześnie decyzją z dnia 3.10.2023r. nr [...] umorzył postępowanie w sprawie jego wniosku, mimo, że decyzja z 20 marca 2023r. została, zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 20 lutego 2015r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 – 2020 (t.j.Dz.U. 2023.2298) doręczona w dniu uznania przyznanej pomocy na rachunku bankowym strony. Nadto postanowieniem z dnia 4.10.2023r. odmówił wszczęcia postępowania z wniosku I. P. i zawiadomieniem z dnia 4 kwietnia 2024r, wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranych kwot.
Ta sekwencja zdarzeń skutkuje uznaniem, mimo błędów organu wskazanych wyżej , że powodem samodzielnie uzasadniającym uchylenie obu zaskarżonych decyzji wydanych w sprawie jest naruszenie przez organ art. 7 ust. 3 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 809/2014 z dnia 17 lipca 2014 r. ustanawiającego zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1306/2013 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli, środków rozwoju obszarów wiejskich oraz zasady wzajemnej zgodności (Dz.U.UE.L.2014.227.69 z dnia 2014.07.31). Wprawdzie rozporządzenie 809/2014 utraciło moc ze skutkiem od dnia 1 stycznia 2023 r. stosowane jest jednak nadal do:
a) wniosków o przyznanie pomocy w odniesieniu do płatności bezpośrednich, złożonych przed dniem 1 stycznia 2023 r.;
b) wniosków o płatność złożonych w związku ze środkami wsparcia wdrażanymi na podstawie rozporządzenia (UE) nr 1305/2013;
c) systemu kontroli i kar administracyjnych w odniesieniu do przepisów dotyczących zasady wzajemnej zgodności, z wyjątkiem danych kontrolnych i statystyk kontroli, o których mowa w art. 9 ust. 1 lit. b) tego rozporządzenia wykonawczego, od dnia 1 stycznia 2024 r.
zgodnie z art. 14 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2022/1173 z dnia 31 maja 2022 r. ustanawiające zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2116 w odniesieniu do zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli we wspólnej polityce rolnej (Dz.U.UE.L.2022.183.23 z dnia 2022.07.08). Przedmiotowe rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi reguluje przyznanie pomocy rolnikowi na o którym mowa w art. 39c ust. 1 rozporządzenia nr 1305/2013.
Na podstawie art. 7 ust. 3 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) nr 809/2014 obowiązek zwrotu nienależnej płatności nie ma zastosowania, jeżeli dana płatność została dokonana na skutek pomyłki właściwego organu lub innego organu oraz jeśli błąd nie mógł zostać wykryty przez beneficjenta w zwykłych okolicznościach. Obie te przesłanki musza wystąpić łącznie.
Nie budzi wątpliwości, że w realiach sprawy organ dokonał płatności na skutek swojej pomyłki, mimo uzyskania wiadomości o śmierci wnioskodawcy. Organ niezasadnie jednak uznał, że nie ziściła się druga przesłanka z art. 7 ust. 3 cyt rozporządzenia a mianowicie, że uznał, iż błąd mógł być wykryty przez skarżącą w zwykłych okolicznościach.
Zauważyć należy, że jak wyżej wspomniano decyzja uwzględniającą żądanie J. P. nie wymagała doręczenia bez wniosku strony (art. 32 ust. 1 ustawy z 20 lutego 2015 PROW 2014 – 2020). Brak jej doręczenia nie oznaczał, że skarżąca mogła uznać, iż nie została wydana przed śmiercią jej męża. Nadto płatność została przelana na rachunek J. P. 29 marca 2023r. Postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z 23 czerwca 2023 r. I Ns 168/23 o stwierdzeniu nabycia spadku po J. P. uprawomocniło się z dniem 01 lipca 2023 r. (k. 4/3) i dopiero wtedy spadkobiercy uzyskali dostęp do konta bankowego męża skarżącej. Skarżąca wyjaśniła przy tym, że bank w miesiącu lipcu 2023 r. przekazał środki pieniężne na konta spadkobierców (k. 9/4). Spadkobiercy nie mają przy tym obowiązku analizowania przychodów i wydatków na koncie spadkodawcy. Nie można więc im zarzucić, że mogli zauważyć błąd organu. Jeszcze później, bowiem 04 października 2023 r. organ odmówił wszczęcia postępowania z wniosku I. P. w sprawie przyznania postępowania, o czym skarżąca dowiedziała się w dacie odbioru przesyłki tj. 11 października 2023 r. (k. 5/1, 4/3). Z kolei zawiadomienie o wszczęciu postępowania w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności, z 04 kwietnia 2024 r. zostało doręczone skarżącej 08 kwietnia 2024 r. (k. 8/1-8/2). Dopiero od tego dnia skarżąca dysponowała wszystkimi informacjami na podstawie których mogła potencjalnie wykryć błąd organu polegający na przelaniu świadczenia na konto męża, błąd popełniony ponad rok wcześniej. Choć i w tym momencie biorąc pod uwagę opisaną wyżej sekwencję zdarzeń i brak zgody na pozbawienie należnych płatności błąd organu w przelaniu środków nie był tego rodzaju, że mógł być wykryty w zwykłych okolicznościach.
W realiach sprawy organy obu instancji zdają się oczekiwać, że to obywatel dostrzeże przymiot nienależności świadczenia, mimo że organ I instancji ponad rok tego nie dostrzegł. Sprzeciw Sądu budzi bezkrytyczne przyjęcie, że w takich sytuacjach kosztami błędu organu obciążone mają być osoby nieposiadające specjalistycznej wiedzy prawniczej.
Na marginesie podnieść należy, choć nie ma to oparcia w przepisie ustawy, że skarżąca działała w dobrej wierze i w zaufaniu do organu ARiMR. Przyjmuje się, że dobra wiara polega na usprawiedliwionym w danych okolicznościach przekonaniu, iż podmiotowi przysługuje prawo, że działa zgodnie z prawem. Może to być więc błędne, ale - w danych okolicznościach - usprawiedliwione przekonanie, że działa zgodnie z prawem. W dobrej wierze jest ten, kto powołuje się na pewne prawo lub stosunek prawny, mniemając, że one istnieją, choćby mniemanie to było błędne, jeżeli tylko błędność tego mniemania można w danych okolicznościach uznać za usprawiedliwioną (por. wyrok NSA z 05 marca 2015 r., II GSK 21/14; CBOSA).
Z udokumentowanego zachowania skarżącej wynika jednoznacznie, że podjęła wszelkie niezbędne kroki aby uchronić się przed pobraniem nienależnego świadczenia. Trzy dni po śmierci męża poinformowała organ o tym fakcie. Jak wyjaśniła na rozprawie składając wniosek w siedzibie organu w dniu 21 marca 2023r. o przyznanie pomocy w związku ze śmiercią męża działała na skutek pouczenia pracownicy organu. Złożenie tego wniosku nie wskazuje, jak błędnie uznał organ, że mogła pozostawać w przekonaniu, że pieniądze, które zostały przelane na konto jej męża kilka dni po złożeniu w organie jego aktu zgonu są płatnościami nienależnymi. Nawet jeżeli skarżąca, po otrzymaniu w lipcu 2023 r. dostępu do konta bankowego zmarłego męża, przeanalizowała przychody i wydatki na koncie spadkodawcy, to miała podstawę do zaufania organowi, który dokonał przelewu pomocy finansowej a tym samym nie można uznać, że była w stanie wykryć błąd organu. Trudno wymagać od obywatela, żeby podejmował działania mające na celu sprawdzenie prawidłowości działania organu (por. wyrok WSA w Łodzi z 08 marca 2019 r., III SA/Łd 939/18; CBOSA).
W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej jako P.p.s.a.) orzekł jak w punkcie I. wyroku, uchylając obie decyzje wydane w sprawie.
Uznanie bezprzedmiotowości dalszego prowadzenia postępowania przez organ przy stwierdzeniu zaistnienia przesłanek z art. 7 ust. 3 rozporządzenia wykonawczego 809/2014 i tym samym - braku obowiązku zwrotu pobranej przez skarżącą kwoty 37 500 zł (mając na uwadze udział spadkowy przypadający skarżącej oraz dwóm niepełnoletnim córkom, nad którymi skarżąca sprawuje opiekę) postępowanie administracyjne w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych płatności należało umorzyć, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a zw. z art. 105 § 1 k.p.a.., w punkcie II. wyroku.
O kosztach postępowania (wpis od skargi – 1125 zł, opłata za czynności radcy prawnego – 1 000 zł) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 i art. 206 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) w zw. z § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935) to jest poniżej stawki minimalnej. Sąd uznał bowiem, iż w realiach rozpoznawanej sprawy miała zaistniała okoliczność szczególna, dopuszczająca zastosowanie normy art. 206 P.p.s.a. Zgodnie z powołanym przepisem Sąd w uzasadnionych przypadkach może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części, w szczególności jeżeli skarga została uwzględniona w części niewspółmiernej w stosunku do wartości przedmiotu sporu ustalonej w celu pobrania wpisu. Przywołany przepis dopuszcza możliwość tzw. miarkowania przy zasądzaniu zwrotu kosztów postępowania od organu na rzecz skarżącego. Zastosowanie omawianej normy ustawowej pozostawione zostało uznaniu Sądu i swobodnej ocenie w odniesieniu do okoliczności konkretnej sprawy. Za przesłankę miarkowania kosztów postępowania w sprawie Sąd uznał obecność pełnomocnika wyłącznie na rozprawie, kiedy to skarżąca udzieliła pełnomocnictwa do protokołu.