III SA/Lu 68/25

III SA/Lu 68/25 - Wyrok WSA w Lublinie
Data orzeczenia
2025-04-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Sędziowie
Iwona Tchórzewska
Jerzy Drwal /sprawozdawca/
Robert Hałabis /przewodniczący/
Symbol z opisem
6059 Inne o symbolu podstawowym 605
Hasła tematyczne
Ewidencja ludności
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 653
art. 75 ust. 1, 3 pkt 3  (obecnie Dz.U.2022.671 t.j.)
Ustawa z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Hałabis Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal (sprawozdawca) Sędzia WSA Iwona Tchórzewska Protokolant Sekretarz sądowy Małgorzata Rębacz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2025 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] grudnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia dokumentów zgromadzonych w kopercie dowodowej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia 18 grudnia 2024 r. znak [...]; II. zasądza od Wojewody Lubelskiego na rzecz skarżącego D. S. kwotę [...]zł ([...] złotych) z tytułu zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 31 grudnia 2024 r. Wojewoda Lubelski utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 18 grudnia 2024 r. o odmowie udostępnienia dokumentacji związanej z dowodem osobistym.
Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie sprawy.
Wnioskiem z dnia 16 grudnia 2024 r. D. S. (skarżący, prawnuk zmarłej) wystąpił do Prezydenta Miasta [...] o udostępnienie dokumentacji związanej z dowodem osobistym dotyczącej S. M. (osoba zmarła, prababcia). W uzasadnieniu wniosku skarżący powołując się na art. 23 kodeksu cywilnego oraz ochronę dobra osobistego w postaci kultu pamięci osoby zmarłej (prababci wnioskodawcy) domagał się udostępnienia w formie skanów elektronicznych dokumentacji - znajdującej się w kopercie dowodowej - związanej z wyrobieniem dowodów osobistych jego prababci S. M.. Koperta dowodowa może być jedynym realnym źródłem zawierającym autentyczne dane biograficzne i pokrewne, a także sam wizerunek jego prababci. Dostęp do żądanych dokumentów nie stanowi realizacji interesu faktycznego, lecz wynika z konieczności ochrony jego prawa do kultywowania pamięci. Dokumenty te mogą być jedynym źródłem informacji o wizerunku i życiu jego prababci, co jest kluczowe dla ochrony pamięci w jego rodzinie i jej godnego upamiętnienia.
Przed złożeniem powyższego wniosku, w piśmie z dnia 7 grudnia 2024 r. D. S. przedstawił dane dotyczące poszukiwanych osób, w tym dane S. M. i wyjaśnił, że prowadzi szczegółowe badania genealogiczne swojej rodziny i poszukuje dokumentacji dotyczącej jego prababci oraz jej matki.
W odpowiedzi, pismem z 11 grudnia 2024 r. Prezydenta Miasta [...] poinformował zainteresowanego, że jest w posiadaniu koperty dowodowej S. M. zmarłej 1 lutego 1998 r. Dodatkowo organ poinformował skarżącego o zasadach udostępniania dokumentacji związanej z dowodami osobistymi, w tym wskazując, że jednym z wymogów jest wykazanie interesu prawnego, tj. oparcie wniosku na obowiązującej normie prawa materialnego. Skarżącemu wyjaśniono ponadto, że wymagane jest udokumentowanie pokrewieństwa ze S. M., poprzez przedłożenie stosownych aktów stanu cywilnego.
W odpowiedzi na wniosek z dnia 16 grudnia 2024 r. decyzją z dnia 18 grudnia 2024 r. Prezydent Miasta [...] odmówił udostępnienia skarżącemu dokumentów zgromadzonych w kopercie dowodowej S. M..
W uzasadnieniu organ I instancji, odwołując się do orzecznictwa oraz treści art. 75 ust. 3 pkt 3 ustawy o dowodach osobistych wskazał, że cechą interesu prawnego, w odróżnieniu do interesu faktycznego, jest oparcie go na obowiązującej normie prawa materialnego. Może to być norma należąca do jakiejkolwiek gałęzi prawa, na podstawie której w postępowaniu administracyjnym podmiot w określonym stanie faktycznym może domagać się konkretyzacji swoich uprawnień.
Z dalszej argumentacji organu wynikało, że interes prawny powinien być sprawdzalny obiektywnie, indywidualny, konkretny, aktualny, a także rzeczywisty, a nie tylko hipotetyczny. Indywidualny i skonkretyzowany charakter interesu prawnego oznacza, że treść przepisu prawa materialnego, z którego dany podmiot wywodzi swój interes prawny, musi przyznawać zainteresowanej osobie konkretne i indywidualne uprawnienia, bądź nakładać obowiązki o takim samym charakterze. Interes prawny musi być też aktualny i sprawdzalny obiektywnie, a jego istnienie ma znajdować potwierdzenie w okolicznościach faktycznych będących przesłankami zastosowania przepisu prawa materialnego. Interes faktyczny występuje natomiast wówczas, gdy dany podmiot jest wprawdzie bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak wskazać przepisu prawa powszechnie obowiązującego, który stanowiłby odstawę jego roszczenia i w konsekwencji uprawniał go do żądania stosownych czynności organu administracji.
Organ stwierdził ponadto, że w niniejszej sprawie wnioskodawca interes prawny wywiódł z przepisu art 23 kodeksu cywilnego, tj. potrzeby ochrony dóbr osobistych obejmujących kult pamięci zmarłej prababci. Skarżący wykazał pokrewieństwo ze S. M.. Jednak okoliczność ta nie była wystarczająca do pozytywnego rozpatrzenia wniosku. Kult pamięci osoby zmarłej jest chroniony na gruncie prawa cywilnego w sytuacji, gdy powstaje jego zagrożenie lub naruszenie (art 24 k.c). Wówczas można wystąpić o ochronę kultu pamięci osoby nieżyjącej. W sytuacji braku zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego, brak jest interesu prawnego w domaganiu się jego ochrony. Istnienie dobra osobistego jest kwestią faktu. Interes prawny ma natomiast wynikać z prawa, a nie z faktu. Z prawa do kultu pamięci osoby zmarłej nie można, wywieść konkretnego obowiązku lub uprawnienia, którego realizacji można dochodzić w postępowaniu administracyjnym. W przypadku, gdy kult pamięci po zmarłej S. M. nie jest ani zagrożony, ani naruszony, uznać należy, że wnioskodawca nie wykazał się interesem prawnym w uzyskaniu wnioskowanych dokumentów.
D. S. wniósł odwołanie.
Decyzją z dnia 31 grudnia 2024 r. Wojewoda Lubelski utrzymał w mocy skontrolowaną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy podniósł m. in., że powołanie przez skarżącego art. 23 k.c. jako podstawy prawnej roszczenia nie jest wystarczające do wykazania interesu prawnego. Posiadanie dobra osobistego w postaci kultu pamięci osoby zmarłej, nie determinuje interesu prawnego co do udostępnienia dokumentacji związanej z dowodami osobistymi. Wnioskujący musi wykazać, że posiadanie wnioskowanych dokumentów służy ochronie jego prawa do kultu pamięci osoby zmarłej. Samo zaś pokrewieństwo lub posiadanie dobra osobistego w postaci kultu pamięci zmarłej nie stanowi automatycznie interesu prawnego uprawniającego do uzyskania takiej dokumentacji. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał ani zagrożenia, ani naruszenia kultu pamięci zmarłej S. M.. Wnioskujący nie wystąpił o ochronę dobra zmarłej. Nie wykazał też aby żądana dokumentacja była konieczna do prowadzonych postępowań przed innymi organami. Zatem jego sytuacja prawna nie zależy od uzyskania dokumentacji zawartej w kopercie dowodowej. Tym samym należy uznać, że D. S. nie wykazał się interesem prawnym w posiadaniu wnioskowanej dokumentacji. Badanie dziejów rodziny nie stanowi interesu prawnego. Jest realizacją interesu faktycznego skarżącego. Interes faktyczny występuje, gdy dany podmiot jest wprawdzie bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak wskazać przepisu prawa powszechnie obowiązującego, który stanowiłby podstawę roszczenia i uprawniał do udostępnienia dokumentacji dowodowej.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skarżący zarzucił, że organ nie uwzględnił zagrożenia dla kultu pamięci osoby zmarłej – prababci wnioskodawcy.
Skarżący podniósł, że brak jest innych dostępnych mu źródeł informacji. Nie posiada żadnych zdjęć, portretów ani innych dokumentów biograficznych, czy powiązanych np. meldunkowych z zasobów rodzinnych. Skarżący wskazał, że próbował kontaktować się z innymi instytucjami, np. ZUS, które nie posiadają dokumentów, które mogłyby pomóc mu w godnym upamiętnieniu jego prababci. Przez brak zainteresowania najbliższej rodziny skarżący nie wie faktycznie nic o życiu jego prababci. Organy administracji publicznej zawężając interpretację pojęcia zagrożenia ograniczają skarżącemu dostęp do ważnych dokumentów, mogących ocalić historię i godnie upamiętnić jego prababcię. Koperta dowodowa stanowi prawdopodobnie jedyny i wiarygodny materiał, który mógłby pozwolić na godne upamiętnienie jego prababci w przyszłości, poprzez umieszczenie jej zdjęcia na nagrobku i stworzenie rzetelnej biografii, a w szczególności przekazanie rzetelnej informacji dla przyszłych pokoleń.
Skarżący wskazał przy tym, że w dniu 5 czerwca 2024 r. złożył do UM [...] podobny wniosek dotyczący jego praprababci A. K.. Ten wniosek został rozpatrzony pozytywnie. Przepisy prawa, na które powoływał się organ w tamtej sprawie, nie uległy zmianie, co dowodzi, że istnieją podstawy do udostępnienia takich dokumentów również w niniejszej sprawie.
Skarżący podkreślił, że organy administracyjne także nie uwzględniły, że jego prababcia, jako gospodyni domowa, nie pozostawiła po sobie prawdopodobnie żadnych innych dokumentów ani pamiątek. W tamtym okresie osoby pełniące takie role praktycznie nigdy nie pozostawiały po sobie trwałych śladów w formie papierowej. Tym samym, koperta dowodowa jest aktualnie jedynym wiarygodnym źródłem informacji o jej wizerunku oraz życiu, a odmowa dostępu do tej dokumentacji skutkuje utratą wiedzy o jej życiu.
Wojewoda Lubelski wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Zaskarżona decyzja Wojewody Lubelskiego z dnia 31 grudnia 2024 r. dotyczy odmowy udostępnienia dokumentacji zawartej w kopercie dowodowej związanej z dowodem osobistym.
Stosownie do art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych (Dz.U. z 2022 r. poz. 671, ze zm.), organy gmin oraz konsulowie Rzeczypospolitej Polskiej udostępniają dokumentację związaną z dowodami osobistymi znajdującą się w ich posiadaniu, z wyjątkiem dokumentu, o którym mowa w art. 62 ust. 4 pkt 5 ustawy. Zgodnie z ust. 2 art. 75 cyt. ustawy, dokumentację związaną z dowodami osobistymi udostępnia się na uzasadniony wniosek złożony przez uprawniony podmiot na piśmie utrwalonym w postaci papierowej, opatrzonym własnoręcznym podpisem lub w postaci elektronicznej, opatrzonym kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym. W myśl art. 75 ust. 3 ustawy o dowodach osobistych, do uzyskania dostępu do dokumentacji związanej z dowodami osobistymi są uprawnione:
1) podmioty, o których mowa w art. 66 ust. 3 pkt 1-11;
2) sądy;
3) inne podmioty - jeżeli wykażą interes prawny.
Podmiotom, o których mowa w ust. 3 pkt 3 ustawy o dowodach osobistych, nierealizującym zadań publicznych na podstawie ustaw szczególnych, dokumentację związaną z dowodami osobistymi udostępnia się odpłatnie (art. 75 ust. 5 ustawy).
Ogólne regulacje ochrony dóbr osobistych zawarto w art. 23 i art. 24 k.c. Dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach (art. 23 k.c.). Z treści art. 24 k.c. wynika, że ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne (§ 1). Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych (§ 2). Przepisy powyższe nie uchybiają uprawnieniom przewidzianym w innych przepisach, w szczególności w prawie autorskim oraz w prawie wynalazczym (§ 3 art. 24 k.c.).
Prawo do kultu zmarłego członka rodziny należy uznać za samoistne dobro osobiste człowieka podlegające ochronie prawnej, pomimo tego, że takie dobro nie zostało wprost wymienione art. 23 k.c. (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 lutego 2011 r. sygn. V CSK 256/10). Jak wyjaśnia ten Sąd - w postanowieniu z dnia 13 grudnia 2024 r. sygn. I CSK 3017/23 - nikt nie ma obowiązku pomagania uprawnionemu w realizacji jego dóbr osobistych.
W świetle stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowanego w wyrokach z dnia 13 grudnia 2023 r. sygn. II OSK 1761/22, II OSK 1762/22, II OSK 1983/22 i II OSK 517/23, samo posiadanie dobra w postaci kultu pamięci po zmarłym, które jest chronione na gruncie art. 23 i art. 24 k.c. przed zachowaniem mu zagrażającym lub je naruszającym, nie skutkuje jeszcze istnieniem interesu prawnego, o którym mowa w art. 75 ust. 2 i ust. 3 pkt 3 ustawy o dowodach osobistych, warunkiem udostępnienia dokumentacji związanej z dowodami osobistymi jest legitymowanie się przez wnioskodawcę interesem prawnym mającym swoje oparcie w konkretnej normie prawa materialnego.
Skład orzekający WSA w Lublinie podziela powyższy pogląd prawny.
Niemniej zauważyć trzeba, że rozpoznawanej sprawie organ dokonał zawężającej wykładni art. 75 ust. 3 pkt 3 ustawy o dowodach osobistych oraz pojęcia zagrożenia dla dobra osobistego uznając, że dobro osobiste w postaci kultu pamięci osoby zmarłej nie przysługuje wnioskodawcy, pomimo tego, że jest on prawnukiem zmarłej S. M.. Organ argumentował mianowicie, że art. 23 k.c. sam w sobie nie skutkuje istnieniem interesu prawnego, o którym w art. 75 ust. 3 pkt 3 ustawy. Powołany przepis wiąże się – zdaniem organu - z działaniami zmierzającymi do ochrony określonego dobra w sytuacji jego naruszenia lub wskazania na toczące się postępowanie sądowe lub inne postępowanie przed organem., a do takiej sytuacji skarżący nie odwoływał się.
Organ zdaje się pomijać to, że skarżący konsekwentnie twierdził, że brak dostępu do koperty dowodowej prowadzi do realnego zagrożenia dla kultu pamięci zmarłej w sytuacji, kiedy występują szczególne okoliczności (brak innych źródeł informacji o zmarłej, brak zainteresowania najbliższej rodziny życiem i losami zmarłej, brak możliwości podjęcia konkretnych działań kultywujących pamięć w przypadku, gdy koperta dowodowa stanowi prawdopodobnie jedyny i wiarygodny materiał pozwalający na godne upamiętnienie prababci w przyszłości). Skarżący podniósł także, że organ pominął istotną cześć argumentacji zawartej w wyroku z dnia 13 grudnia 2023 r. sygn. II OSK 1983/22 i nie uwzględnił tego, że NSA wskazał wyraźnie, że kult pamięci osoby zmarłej podlega ochronie w przypadku naruszenia lub zagrożenia. Wcześniej na etapie postępowania odwoławczego skarżący zarzucił, w nawiązaniu do przywołanego przez organ wyroku NSA z dnia 13 grudnia 2023 r. sygn. II OSK 517/23, że sytuacji braku innych źródeł informacji o prababci oraz odmowy udostępnienia dokumentów, istnieje zagrożenie prowadzące do trwałego uniemożliwienia realizacji kultu pamięci. Skarżący podniósł w tej materii, że nieujawnione dokumenty pozostające w urzędzie z upływem czasu będą ulegać stopniowemu niszczeniu.
Zdaniem WSA w Lublinie, skarżący miał prawo do uzyskania dokumentacji. Za taką oceną przemawia przede wszystkim treść uzasadnienia wniosku skarżącego z dnia 16 grudnia 2024 r. Analiza tego wniosku pozwala przyjąć, że nie jest on wyrazem tylko zainteresowania skarżącego badaniem dziejów jego rodziny, a przez to zamiarem związanym wyłącznie z realizacją interesu faktycznego. Składając przedmiotowy wniosek skarżący kierował się realizacją własnego interesu prawnego nakierowanego na pielęgnację szeroko pojętej pamięci o zmarłej oraz ochronę tej pamięci. Świadczyć mogą o tym chociażby użyte we wniosku sformułowania: "W przypadku mojej prababci rodzina nie posiada aktualnie zdjęć, portretów ani innych pamiątek (w tym dokumentów), które mogłyby pomoc w zachowaniu jej pamięci", czy "Brak dostępu do dokumentacji skutkuje niemożnością pełnego upamiętnienia ... osoby". Z treści wniosku wynikało ponadto, że poprzez udostępnienie mu koperty dowodowej skarżący pragnie dotrzeć do wizerunku prababci i jej podobizny utrwalonej w postaci (fotografii, zdjęcia). Powyższe oznacza, że niewłaściwą czynnością jest rutynowe rozpoznanie wniosku w przypadku, gdy skarżący próbował kontaktować się z innymi instytucjami, np. ZUS, które nie posiadały jednak dokumentacji mogącej pomóc w godnym upamiętnieniu jego prababci.
Wizerunek jako dobro osobiste człowieka jest wprost wymienione w art. 23 k.c. Przepis ten chroni wizerunek nie tylko przed niekontrolowanym rozpowszechnianiem, ale także przed jakimkolwiek innym naruszeniem. Ochronę wizerunku przewiduje również ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Sfera uczuciowa związana z kultem pamięci osoby najbliższej może stanowić przedmiot ochrony prawnej na podstawie art. 23 i art. 24 k.c. (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 lipca 1968 r. I CR 252/68).
Osoba spokrewniona powinna być uznana za legitymującą się dobrem osobistym w postaci kultu pamięci osoby zmarłej (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 25 października 2021 r. sygn. akt III SA/Kr 706/21 oraz powołane tam orzecznictwo).
W świetle powyższych rozważań, organ ma rację argumentując, że interes prawny - nie tożsamy z interesem faktycznym - można oprzeć na normie prawa materialnego należącej do jakiejkolwiek gałęzi prawa. Nie ma jednak racji twierdząc, że skarżący nie wykazał – w realiach rozpoznawanej sprawy - istnienia interesu prawnego wywiedzionego z przepisów prawa.
Nie budzi większych wątpliwości to, że skarżący w świetle powyższych przepisów jest "innym podmiotem" w rozumieniu art. 75 ust. 3 pkt 3 ustawy o dowodach osobistych i ma prawo dostępu do dokumentacji zgromadzonej w kopercie dowodowej dotyczącej nieżyjącej osoby. Poprzez powołanie się na szczególne okoliczności (związane z kultem pamięci o zmarłej) skarżący spełnił warunek dotyczący wykazania własnego interesu prawnego uzasadniającego udostępnienie dokumentacji związanej z dowodami osobistymi prababci.
Jak wcześniej wykazano, dokumentację związaną z dowodami osobistymi udostępnia się na uzasadniony wniosek złożony przez uprawniony podmiot (art. 75 ust. 2 ustawy).
Wniosek skarżącego z dnia 16 grudnia 2024 r. był uzasadniony w rozumieniu ww. przepisu.
W tym stanie rzeczy zaskarżona decyzja jest rozstrzygnięciem przedwczesnym.
Przy ponownym rozpoznawaniu wniosku skarżącego, organ weźmie pod uwagę przedstawioną wyżej ocenę prawną i interpretację art. 75 ust. 3 pkt 3 ustawy o dowodach osobistych. Dokonując ustaleń w sprawie organ będzie miał obowiązek zbadać w szczególności, czy osoba zmarła nie zastrzegła jawności określonych dokumentów oraz czy konsekwencją udostępnienia dokumentów znajdujących się w kopercie dowodowej może być naruszenie dóbr osobistych osób żyjących oraz ich wrażliwych danych osobowych. Organ będzie miał na uwadze, że kult pamięci osoby zmarłej stanowić może dobro osobiste kilku krewnych.
Mając powyższe na uwadze Sąd, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i lit. /c p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. O zwrocie kosztów postępowania (w wysokości 100 zł z tytułu uiszczonego wpisu od skargi) Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 200 p.p.s.a.