III SA/Kr 9/22

III SA/Kr 9/22 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2022-10-04
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-01-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko /przewodniczący sprawozdawca/
Janusz Kasprzycki
Katarzyna Marasek-Zybura
Symbol z opisem
6037 Transport drogowy i przewozy
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
Art. 145 par. 1 pkt 1  lit. a  i art. 250
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Dz.U. 2021 poz 735
Art. 156
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2013 poz 885
Art. 55  i 56 w zw. z art. 60 pkt 7
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych - tekst jednolity
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 października 2022 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 15 października 2021 r., nr BP.504.293.2021.1958.ML6.91164 w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji i umarza postępowanie administracyjne, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata J. W. kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług obowiązującą dla tego rodzaju czynności w dniu orzekania.
Uzasadnienie
Główny Inspektor Transportu Drogowego decyzją z dnia 15 października 2021 r. nr BP.504.293.2021.1958.ML6.91164 działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 156 1 pkt 2 oraz art. 157 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku skarżącego M. G. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymało w mocy decyzje Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 14 kwietnia 2021 r. nr BP.504.88.2020.0164.ML6.1573 w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji.
Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Decyzją z dnia 26 listopada 2003 r. nr [...] Małopolski Wojewódzki Inspektor Transportu Drogowego nałożył na skarżącego karę pieniężną w kwocie 3 000,00 zł za naruszenie ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym.
Pismem z dnia 12 lutego 2004 r. Małopolski Wojewódzki Inspektor Transportu Drogowego skierował do Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. tytuł wykonawczy nr [...] z uwagi na nieuiszczenie należności.
Postanowieniem z dnia 11 maja 2006 r. znak: [...], Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w T., umorzył prowadzone postępowanie egzekucyjne.
Nie zgadzając się ze stanowiskiem Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w T., Małopolski Wojewódzki Inspektor Transportu Drogowego wniósł zażalenie na ww. postanowienie, zarzucając błędne ustalenia merytoryczne oraz bezpodstawną odmowę wszczęcia postępowania egzekucyjnego, a także bezczynność organu administracji publicznej.
Dyrektor Izby Skarbowej w K. postanowieniem z dnia 4 lipca 2006 r. utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji.
Pismem z dnia 14 września 2006 r. Małopolski Wojewódzki Inspektor Transportu Drogowego wezwał skarżącego do uregulowania należności w kwocie 3.000 zł tytułem kary pieniężnej w transporcie drogowym w terminie 7 dni od dnia doręczenia upomnienia.
Małopolski Wojewódzki Inspektor Transportu Drogowego, pismem z dnia 17 października 2006 r., skierował do Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w T. nowy tytuł wykonawczy nr [...] z dnia 17 października 2006 r. wystawiony na skarżącego, załączając odpis upomnienia wysłanego do Zobowiązanego oraz potwierdzenie niepodjęcia upomnienia w terminie.
Postanowieniem z dnia 25 stycznia 2010 r. nr [...] Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w T. umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec majątku zobowiązanego.
W dniu 7 lipca 2014 r. Małopolski Wojewódzki Inspektor Transportu Drogowego wydał decyzję nr [...], którą umorzył karę pieniężną nałożoną decyzją z dnia 26 listopada 2003r. nr [...] w kwocie 3.000 zł ze względu na umorzenie przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w T. postępowania egzekucyjnego w administracji w związku ze stwierdzeniem, iż nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne.
Pismem z dnia l września 2020 r. nr [...] Główny Inspektor Transportu Drogowego zawiadomił skarżącego o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 7 lipca 2014 r. nr [...], a następnie decyzją nr BP.504.88.2Q200164.ML6.1573 Główny Inspektor Transportu Drogowego stwierdził nieważność ww. decyzji.
Pismem z dnia 8 maja 2021 r. skarżący złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy w przedmiocie stwierdzenia nieważności przedmiotowej decyzji, zarzucając naruszenie art. 8 k.p.a. oraz art.156 § l pkt 2 k.p.a., kwestionując uznanie przez organ decyzji Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 7 lipca 2014 r. za wydaną z rażącym naruszeniem prawa po upływie 7 lat od wydania ostatecznej decyzji i podnosząc, że nie prowadzi już działalności gospodarczej od 17 lat.
Po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku, Główny Inspektor Transportu Drogowego, wydał opisaną we wstępie decyzję z dnia 15 października 2021 r.
W swoich rozważaniach organ odwoławczy wskazał, że przesłanką stwierdzenia nieważności decyzji Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 7 lipca 2014 r. nr [...] wskazaną przez Głównego Inspektora Transportu Drogowego w decyzji z dnia 14 kwietnia 2021 r. nr BP.504.88.2020.0164.ML6.1573 jest rażące naruszenie prawa.
Wydanie przez Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego decyzji umarzającej niepodatkową należność budżetową stanowiło bowiem rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., gdyż należność wynikająca z decyzji Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 26 listopada 2003 r. jest należnością budżetową niepodatkową w świetle ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 305 z późn. zm.), nie zaś należnością mającą charakter cywilnoprawny, jak przyjęto w przedmiotowej decyzji Małopolskiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 7 lipca 2014 r. W konsekwencji, organ nie miał kompetencji do umorzenia należności, gdyż w świetle art. 64 ust. 1 ustawy o finansach publicznych w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji, umorzenie należności, stanowiące udzielenie ulgi w spłacie należności niepodatkowej, mogło nastąpić jedynie na wniosek zobowiązanego, a nie z urzędu.
Organ w decyzji stwierdzającej nieważność decyzji Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Transportu zasadnie zwrócił uwagę, iż niezależnie od braku wniosku zobowiązanego o umorzenie należności, nie było możliwe udzielenie ulgi z urzędu niepodatkowej należności budżetowej podmiotowi prowadzącemu działalność gospodarczą.
Odnosząc się do zarzutu stwierdzenia nieważności decyzji po upływie 7 lat od jej wydania, Organ wyjaśnił, iż przeszkodą, w świetle art. 156 § l k.p.a. w brzmieniu obowiązującym w chwili wydania decyzji przez Głównego Inspektora Transportu Drogowego przeszkodą, nie był upływ czasu w przypadku przesłanki określonej w pkt 2 pow. art. 156 § l k.p.a. tj. wydania decyzji bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Od dnia 16 września 2021 r., tj. od dnia wejścia w życie nowelizacji art. 156 § 2 k.p.a. ustawą z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy — Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 2021, póz. 1491) 10-letni upływ czasu od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji będzie stanowić przeszkodę w odniesieniu do wszystkich przesłanek stwierdzania nieważności.
Organ stwierdził również, że bez znaczenia dla postępowania o stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji jest fakt, iż skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej, z którą związana była decyzja Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 7 lipca 2014 r. W przypadku stwierdzania nieważności decyzji nadrzędną kwestią jest zgodność decyzji z prawem, art. 7 Konstytucji RP stanowi bowiem, że organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, zaś art. 6 k.p.a. stanowi, że: "Organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa." i art. 7 k.p.a. stanowi, iż "W toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli."
Należy wskazać, iż niniejsza decyzja nie odnosi się do decyzji organu egzekucyjnego, gdyż postępowanie egzekucyjne jest postępowaniem odrębnym.
Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodził się skarżący i wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 8 k.p.a. polegające na prowadzeniu postępowania w sposób niebudzący zaufania do organów administracji publicznej oraz art. 12 k.p.a. polegające na prowadzeniu postępowania w sposób przewlekły.
Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Postanowieniem z dnia 16 marca 2022 r. Sąd, ustanowił dla skarżącego pełnomocnika z urzędu.
Pismem z dnia 18 lipca 2022 r. skarżący reprezentowany przez pełnomocnika, uzupełnił argumentacje skargi. Dodatkowo zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji stwierdzającej nieważność decyzji Małopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 7 lipca 2014 r. o umorzeniu zobowiązań, pomimo tego, że w niniejszej| sprawie nie zaszła przesłanka do stwierdzenia jej nieważności, gdyż działanie organu nie cechowało się rażącym naruszeniem prawa.
Nadto pełnomocnik skarżącego wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu oświadczając, że koszty nie zostały w całości ani w części pokryte.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Na wstępie wskazać trzeba, że niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym, w składzie trzech sędziów, w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.), ze względu na konieczność jej rozpoznania, a także uwzględniając aktualną sytuację epidemiczną, jak również brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.
Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 15 października 2021 r. utrzymującej w mocy decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia 14 kwietnia 2021 r., na mocy której stwierdzono nieważność decyzji z dnia 7 lipca 2014r., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 156 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. W niniejszej sprawie organy administracyjne stwierdziły nieważność decyzji z dnia 7 lipca 2014r. z uwagi na rażące naruszenie prawa. "O ile wydanie decyzji bez podstawy prawnej wiązało się z brakiem lub naruszeniem normy uprawniającej do konkretyzacji prawa (normy kompetencyjnej), o tyle przyczyna nieważności decyzji teraz rozważana dotyczy normy konkretyzowanej. Prawem w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 in fine są zatem przepisy, które zawierają jej elementy i z których jest ona dekodowana; innymi słowy, prawem tym jest zasadniczo administracyjne prawo materialne sensu stricto, które stanowi punkt odniesienia dla ukształtowania treści decyzji. Nie chodzi zatem o to, że organ orzekał mimo braku sprawy administracyjnej, ani o to, że nieprawidłowo prowadził czynności jurysdykcyjne, lecz o to, że wadliwy jest ich rezultat" (T. Kiełkowski [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. II, red. H. Knysiak-Sudyka, Warszawa 2019, art. 155(a), art. 156). Należy jednak zauważyć, że zgodnie z przeważającym poglądem dotyczącym terminu "prawo" użytym we wskazanym przepisie "powinno być rozumiane szeroko, obejmując swoim zakresem przepisy prawa materialnego, procesowego oraz przepisy o charakterze ustrojowym" (A. Matan [w:] G. Łaszczyca, C. Martysz, A. Matan, Kodeks..., t. 2, s. 351; por. też J. Borkowski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks..., s. 878; Z. Janowicz, Kodeks..., 1999, s. 426–427; M. Jaśkowska [w:] A. Wróbel, M. Jaśkowska, Kodeks..., s. 1063–1069; M. Kamiński [w:] Postępowanie administracyjne, red. T. Woś, 2017, s. 569).
"Kryteria uznania naruszenia prawa za "rażące" w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 in fine były przedmiotem sporu w doktrynie (jego przebieg i najważniejsze głosy w nim przedstawia J. Borkowski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks..., s. 874–875), ale obecnie uległy dość daleko idącemu skrystalizowaniu. Przyjmuje się, że o rażącym naruszeniu prawa przesądzają – występujące zasadniczo kumulatywnie – trzy przesłanki: "oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony, oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze – skutki, które wywołuje decyzja" (W. Chróścielewski [w:] W. Chróścielewski, J.P. Tarno, Postępowanie..., s. 190; podobnie NSA w wyroku z 14.03.2012 r., II OSK 2525/10, CBOSA). Oczywistość naruszenia prawa ma miejsce wtedy, gdy "rzuca się w oczy" rozbieżność między treścią decyzji a jej normatywnym wzorcem. Przedmiotem rażącego naruszenia mogą być tylko przepisy jednoznaczne w swej treści i niebudzące wątpliwości interpretacyjnych. Gdy zaś idzie o skutki decyzji, to liczą się te, których nie da się pogodzić z wymaganiami praworządności (por. W. Chróścielewski [w:] W. Chróścielewski, J.P. Tarno, Postępowanie..., s. 190; E. Śladkowska, Wydanie..., 208–244)." (T. Kiełkowski [w:] Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. II, red. H. Knysiak-Sudyka, Warszawa 2019, art. 155(a), art. 156). Skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności - skutki gospodarcze lub społeczne skutki naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organ praworządnego państwa. Powołując się na wyrok TK z dnia 12 maja 2015 r., sygn. akt P 46/13, a także orzecznictwo odnoszące się do tego wyroku podkreśla się, że upływ czasu musi być brany pod uwagę przy ocenie skutków społeczno-gospodarczych, jakie wywołuje rozstrzygnięcie.
W niniejszej sprawie niewątpliwie występuje oczywistość naruszenia prawa przez organ wydający decyzje z dnia 7 lipca 2014r. W ówczesnym stanie prawnym nie można było bowiem umorzyć kary pieniężnej nałożonej na podstawie ustawa z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (t.j. Dz. U. z 2013, poz. 1414) na podstawie art. 55 i 56 w zw. z art. 60 pkt 7 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 885). Oba bowiem wskazane przepisy ustawy o finansach publicznych odnosiły się do należności cywilnoprawnych, a nie publicznoprawnych, jaką jest kara pieniężna nałożona na podstawie ustawy o transporcie drogowym. Art. 55 ustawy o finansach publicznych stanowił, iż należności pieniężne mające charakter cywilnoprawny, przypadające organom administracji rządowej, państwowym jednostkom budżetowym i państwowym funduszom celowym, mogą być umarzane w całości albo w części lub ich spłata może być odraczana lub rozkładana na raty. Z kolei art. 56 ust. 1 wskazane ustawy stwierdzał, że należności, o których mowa w art. 55, mogą być umarzane w całości, jeżeli:
1) osoba fizyczna - zmarła, nie pozostawiając żadnego majątku albo pozostawiła majątek niepodlegający egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawiła przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty 6.000 zł;
2) osoba prawna - została wykreślona z właściwego rejestru osób prawnych przy jednoczesnym braku majątku, z którego można by egzekwować należność, a odpowiedzialność z tytułu należności nie przechodzi z mocy prawa na osoby trzecie;
3) zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności lub postępowanie egzekucyjne okazało się nieskuteczne;
4) jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej uległa likwidacji;
5) zachodzi ważny interes dłużnika lub interes publiczny.
Z kolei ówcześnie obowiązujący art. 64 ustawy o finansach publicznych odnosił się do kwestii udzielania ulg określonych w art. 55 tejże ustawy w odniesieniu do zobowiązań publicznoprawnych. Jego ust. 1 stanowił, że właściwy organ, na wniosek zobowiązanego, może udzielać określonych w art. 55 ulg w spłacie zobowiązań z tytułu należności, o których mowa w art. 60. Przepis ten miał więc zastosowanie do osób fizycznych. Z kolei na podstawie ust. 2 tegoż przepisu właściwy organ, na wniosek zobowiązanego prowadzącego działalność gospodarczą, może udzielać określonych w art. 55 ulg w spłacie zobowiązań z tytułu należności, o których mowa w art. 60 pkt 1-6, które:
1) nie stanowią pomocy publicznej;
2) stanowią pomoc de minimis - w zakresie i na zasadach określonych w bezpośrednio obowiązujących aktach prawa Wspólnot Europejskich dotyczących pomocy w ramach zasady de minimis;
3) stanowią pomoc publiczną:
a) udzielaną w celu naprawienia szkód wyrządzonych przez klęski żywiołowe lub inne nadzwyczajne zdarzenia,
b) udzielaną w celu zapobieżenia poważnym zakłóceniom w gospodarce o charakterze ponadsektorowym lub ich likwidacji,
c) udzielaną w celu wsparcia krajowych przedsiębiorców działających w ramach przedsięwzięcia gospodarczego podejmowanego w interesie europejskim,
d) udzielaną w celu promowania i wspierania kultury i dziedzictwa narodowego, nauki oraz oświaty,
e) będącą rekompensatą za świadczenie usług w ogólnym interesie gospodarczym powierzonych na podstawie odrębnych przepisów,
f) na szkolenia,
g) na zatrudnienie,
h) na rozwój małych i średnich przedsiębiorstw,
i) na restrukturyzację,
j) na ochronę środowiska,
k) na prace badawczo-rozwojowe,
l) regionalną.
Należy więc wskazać, że wobec podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą, a więc takiego jak skarżący, można było umorzyć karę w sposób określony w art. 55, który był doprecyzowany poprzez art. 56 ustawy o finansach publicznych, a więc gdy zachodziło uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności lub postępowanie egzekucyjne okazało się nieskuteczne. Tym niemniej aby umorzyć zobowiązanie publicznoprawne podmiot zobowiązany musiał wystąpić z odpowiednim wnioskiem. Nie miało przy tym znaczenia dla zastosowania art. 64 ustawy o finansach publicznych fakt, że zobowiązanie skarżącego było niepodatkową należnością budżetową. W jednym ze swoich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że art. 55, art. 56 ust. 1 pkt 3 i 5 i art. 64 ust. 1 ustawy o finansach publicznych, nie wykluczają możliwości umarzania należności pochodzących z niezapłaconych mandatów karnych (wyrok NSA z 24.04.2014 r., II GSK 335/13, LEX nr 1481784). Orzeczenie to miało również znaczenia w odniesieniu do kar pieniężnych określonych w ustawie o transporcie drogowym. Należy przy tym wskazać, że materialną przesłanką umorzenia kary skarżącemu było uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności lub postępowanie egzekucyjne okazało się nieskuteczne. Na skarżącego została bowiem nałożona kara pieniężna jako na przedsiębiorcę, a więc podmiot gospodarczy, a egzekucja została umorzona na podstawie postanowienia z dnia 25 stycznia 2010r. przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w T. z uwagi na ustalenie, że brak jest składników ruchomych oraz praw majątkowych, z których możliwa byłaby skuteczna egzekucja należności wierzyciela, a należności objęte tytułami wykonawczymi nie podlegają regulacji dot. Pomocy państwa obcego.
Należy więc stwierdzić, że w niniejszej sprawie naruszeniem prawa było jedynie umorzenie kary z urzędu bez stosownego wniosku skarżącego. W odniesieniu do należności publicznoprawnych stosowano bowiem art. 55 ustawy o finansach publicznych, jak również należało stosować art. 56 tejże ustawy, który wskazywał konkretne stany faktyczne i prawne, w których można umorzyć należność cywilnoprawną. Art. 56 ustawy o finansach publicznych był prosta konsekwencją uprawnienia organu do umorzenia tejże należności, wskazując przesłanki legitymizujące takie umorzenie. Nie było więc przeszkód w umorzeniu kary pieniężnej (należności publicznoprawnej) podmiotowi gospodarczemu z uwagi na fakt, że zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i egzekucji tej należności lub postępowanie egzekucyjne okazało się nieskuteczne. W związku z powyższym należy przyjąć, że w niniejszej sprawie nastąpiło naruszenie przez organ przepisów prawa procesowego. Jak już jednak było wyżej wskazane, również w takiej sytuacji dopuszczalne jest stwierdzenie nieważności decyzji z uwagi na rażące naruszenie prawa. Należy jednak przyjąć, że w takiej sytuacji naruszenie przepisów proceduralnych powinno być bardzie naganne niż samo tylko wydanie decyzji bez stosownego wniosku, skoro sama decyzja w swoim meritum była poprawna.
W niniejszej sprawie, pomimo dokonanych zmian w art. 156 §2 k.p.a. należy także uwzględnić upływ czasu od momentu wydania decyzji umarzającej skarżącemu karę w 2014r. i poprzedzającego ją postanowienia o umorzeniu egzekucji pochodzącego z 2010r.
Zgodnie z wyrokiem TK z 12.05.2015 r. (P 46/13, OTK-A 2015, nr 5, poz. 62) z art. 2 Konstytucji wywodzone są zasady pochodne, w tym jest on źródłem zasady zaufania obywatela do państwa i zasady bezpieczeństwa prawnego (pewności prawa). Zasada zaufania w stosunkach między obywatelem a państwem przejawia się m.in. w takim stanowieniu i stosowaniu prawa, by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania podejmowane pod rządami obowiązującego prawa i wszelkie związane z nimi następstwa będą także i później uznane przez porządek prawny (zob. orzeczenie z 24 maja 1994 r., sygn. K 1/94, OTK w 1994 r., cz. I, poz. 10; zob też wyrok z 7 lutego 2001 r., sygn. K 27/00, OTK ZU nr 2/2001, poz. 29). Za przykład takiej pułapki Trybunał Konstytucyjny uznał regulację pozostawiającą organowi nieograniczoną, także czasowo, kompetencję w zakresie wzruszania prawomocnych decyzji. Możliwość taka powinna mieć charakter wyjątkowy, obwarowany ściśle określonymi przesłankami (zob. wyrok z 28 lutego 2012 r., sygn. K 5/11, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 16). Dalej w powołanym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że z orzecznictwa Trybunału wynika też, że zasada ochrony zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa opiera się na pewności prawa, a więc takim zespole cech przysługujących prawu, które zapewniają jednostce bezpieczeństwo prawne. Bezpieczeństwo prawne jednostki związane z pewnością prawa umożliwia więc przewidywalność działań organów państwa, a także prognozowanie działań własnych. W ten sposób urzeczywistniana jest wolność jednostki, która według swoich preferencji układa swoje sprawy i przyjmuje odpowiedzialność za swoje decyzje, a także jej godność, poprzez szacunek porządku prawnego dla jednostki, jako autonomicznej, racjonalnej istoty" (wyrok z 14 czerwca 2000 r. sygn. P 3/00, OTK ZU nr 5/2000, poz. 138; podobnie wyroki z: 6 lipca 2004 r., sygn. P 14/03, OTK ZU nr 7/A/2004, poz. 6; 25 kwietnia 2001 r., sygn. K 13/01, OTK ZU nr 4/2001, poz. 81). Trybunał zaakcentował także, że w szczególnych okolicznościach, gdy przemawia za tym inna zasada konstytucyjna, jest dopuszczalne odstąpienie od zasady bezpieczeństwa prawnego (zob. wyroki z: 10 grudnia 2007 r., sygn. P 43/07, OTK ZU nr11/A/2007, poz. 155; 23 kwietnia 2013 r., sygn. P 44/10, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 39). Precyzując pojęcie "szczególnych okoliczności", Trybunał stwierdził, że obejmują one "sytuacje nadzwyczaj wyjątkowe, gdy ze względów obiektywnych zachodzi potrzeba dania pierwszeństwa określonej wartości chronionej bądź znajdującej oparcie w przepisach Konstytucji. Wyjątkowość sytuacji nakazuje dokonanie oceny pod tym względem w każdej z osobna sytuacji, jako że trudno jest tu o wypracowanie ogólniejszej, uniwersalnej reguły" (orzeczenie z 29 stycznia 1992 r., sygn. K 15/91, OTK w 1992 r., cz. I, poz. 8).
Należy przy tym podkreślić, że zasada demokratycznego państwa prawa znajduje swoje odbicie w zasadzie praworządności przewidzianej w art. 7 k.p.a. Z tego należy wywodzić, że również zasada zaufania obywateli do prawa oraz bezpieczeństwa prawnego ma tam swoje umiejscowienie. Bez działania bowiem organów na podstawie i w granicach prawa nie można oczekiwać realizacji ani zasady zaufania obywateli do prawa, ani bezpieczeństwa prawnego. Istotne jest przy tym, że dopuszczalne są wyjątki zarówno od zasady praworządności, jak i zasady zaufania obywateli do prawa oraz bezpieczeństwa prawnego. Stąd przyjmuje się, że zasada praworządności może być konkurencyjna wobec zasady zaufania obywateli do prawa oraz bezpieczeństwa prawnego
Niekiedy jednak, jak podkreślił w powołanym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny, uwzględnienie obu zasad prowadzi jednak do podobnego rezultatu. Zagwarantowaniu bowiem bezpieczeństwa prawnego służyć może stabilizacja porządku prawnego wynikającego z aktów administracyjnych. Wówczas efekty funkcjonowania obu zasad się częściowo pokrywają. Wynika to z zakorzenienia obu zasad w klauzuli demokratycznego państwa prawnego. Regułę trwałości decyzji ostatecznych uzasadnia zasada bezpieczeństwa prawnego, wywodzona z art. 2 Konstytucji. Trwałość decyzji wynika też z domniemania jej zgodności z prawem, a więc z - przewidzianej w art. 7 Konstytucji - zasady praworządności. Domniemanie to jest jednak wzruszalne, ale jedynie w szczególnych okolicznościach.
Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny, powyższa relacja jest bardziej złożona w sytuacji, gdy organ władzy publicznej, mimo wskazanych wyżej gwarancji instytucjonalnych i proceduralnych, narusza prawo (zasadę praworządności), jednak jego decyzja wchodzi do obrotu, korzysta z cechy trwałości i kształtuje sytuację prawną (w szczególności przez długi okres). Wtedy występuje kolizja zasad, ponieważ reguła trwałości decyzji realizuje zasadę pewności prawa (bezpieczeństwa prawnego) i w ograniczonym zakresie zasadę zaufania (mając na względzie ukształtowane prawa adresatów decyzji), a instytucje służące wzruszaniu trwałości decyzji ze względu na naruszenie prawa służą zasadzie praworządności. Tym niemniej Trybunał jednoznacznie uznał, że upływ czasu ma znaczenie przy ocenie możliwości unieważniania ostatecznych decyzji.
Wprawdzie powyższy wyrok Trybunału odnosił się do sytuacji, gdy jednostka nabyła prawo lub ekspektatywę, tym niemniej zdaniem Sądu znajduje również zastosowanie w niniejszej sprawie, w której wobec skarżącego nastąpiło umorzenie kary pieniężnej. Skarżący miał bowiem prawo oczekiwać, że nałożona na niego kara nie będzie już wobec niego egzekwowana, zwłaszcza wobec umorzenie postępowania egzekucyjnego w 2010r. Co więcej nie wynika, z zebranego materiału dowodowego, aby skarżący był świadomy konsekwencji nie złożenia wniosku o umorzenie kary. Otrzymał jedynie decyzję o jej umorzeniu, która stała się ostateczna. Miał więc prawo kształtować swoje stosunku społeczne i prawne w zaufaniu do tejże decyzji. Nie powinien więc być po latach zaskakiwany jej unieważnieniem z uwagi na fakt, że organ wydał decyzję z urzędu a powinien na jego wniosek. Powyższa wada wydanego aktu była bowiem nieuchwytna dla niego samego, a jego unieważnienie godzi zarówno w zasadę zaufania do prawa, jak i bezpieczeństwa prawnego. Organy z kolei nie podały żadnych szczególnych okoliczności, które uzasadniałyby przełamanie tych zasad konstytucyjnych w niniejszej sprawie na rzecz zasady praworządności.
Należy podkreślić, że nietrafny jest także argument organu, że skoro ustawodawca w dniu 16 września 2021 r. znowelizował art. 156 § 2 k.p.a. ustawą z dnia 11 sierpnia 2021 r. o zmianie ustawy — Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 2021, póz. 1491) i wprowadził jednolity 10-letni termin liczony od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji, który jest stosowany do wszystkich przesłanek stwierdzania nieważności, to w przypadku upływu krótszego terminu nie można się powołać na przesłankę upływu czasu. Przesłanka upływu czasu wynika bowiem z art. 2 Konstytucji i nie może być sztywno stosowana do wszystkich ostatecznych decyzji, zwłaszcza gdy naruszenie przepisów nie było poważne i nie godziło w jakąkolwiek zasadę konstytucyjną a obecnie ustawodawca dał organowi możliwość w identycznej sytuacji działania z urzędu. Upływ czasu ma bowiem na celu uelastycznienie procedury administracyjnej w poszczególnych sprawach. Należy przy tym podkreślić, że w niniejszej sprawie organ wydając decyzję w 2014r. oparł się na postanowieniu o umorzeniu egzekucji z 2010r. Wprawdzie oba postępowania – postępowanie w sprawie wymierzenia kary pieniężnej oraz postępowanie w sprawie jej wyegzekwowania są niezależne od siebie, ale organ w 2014r. nie mógł nawet na wniosek umorzyć takiego postępowania bez wcześniejszego umorzenia postępowania egzekucyjnego z uwagi na jego bezskuteczność. Co więcej wydając decyzję w przedmiocie stwierdzenia nieważności organ I instancji w ogóle nie rozważył konsekwencji upływu czasu, gdyż wówczas nie obowiązywał zmieniony art. 156 § 2 k.p.a.
Zwrócić uwagę należy także na obecnie obowiązujące przepisy ustawy o finansach publicznych. Zgodnie bowiem z jej art. 64 ust. 1 należności, o których mowa w art. 60, właściwy organ może:
1) z urzędu umarzać w całości - w przypadku gdy zachodzi jedna z okoliczności, o których mowa w art. 56 ust. 1 pkt 1-4;
2) na wniosek zobowiązanego:
a) umarzać w całości - w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym,
b) umarzać w części, odraczać terminy spłaty całości albo części należności lub rozkładać na raty płatność całości albo części należności - w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego.
Jest więc obecnie legalne umorzenie kary z urzędu, a więc niepodatkowej należności budżetowej o charakterze publicznoprawnym, gdy zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty wyższej od kosztów dochodzenia i jednocześnie egzekucja tej należności lub postępowanie egzekucyjne okazało się nieskuteczne. W przypadku skarżącego niewątpliwie obie kumulatywne przesłanki zostały spełnione. Nie ma wobec tego żadnych szczególnych racji, które przemawiałyby za obaleniem zasady zaufania obywateli do prawa i bezpieczeństwa prawnego na korzyść formalnie i sztywno rozumianej zasady praworządności, zwłaszcza że naruszony został jedynie tryb wydania decyzji o umorzeniu kary, a sama decyzja jako taka, a więc umarzająca karę z uwagi na jej nieściągalność i jednocześnie nieskuteczność egzekucji administracyjnej, była merytorycznie poprawna.
Należy także wskazać, że zgodnie z obecnie obowiązującym art. 189g § 3 administracyjna kara pieniężna nie podlega egzekucji, jeżeli upłynęło pięć lat od dnia, w którym kara powinna być wykonana. Postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z powodu jego bezskuteczności nastąpiło w 2010r. Wobec powyższego obecnie i tak należałoby uznać, że kara nałożona na skarżącego uległa już przedawnieniu na gruncie obecnie obowiązujących przepisów, zwłaszcza że art. 189c k.p.a. przewiduje, że jeżeli w czasie wydawania decyzji w sprawie administracyjnej kary pieniężnej obowiązuje ustawa inna niż w czasie naruszenia prawa, w następstwie którego ma być nałożona kara, stosuje się ustawę nową, jednakże należy stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest ona względniejsza dla strony.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się wprawdzie, że inny jest bowiem przedmiot i zakres postępowania administracyjnego, które toczy się w trybie zwykłego postępowania, a inny w przypadku postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji. O ile w postępowaniu zwykłym organ rozpatrując odwołanie ponownie merytorycznie rozpoznaje sprawę, to w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji, bada czy decyzja nie została wydana z naruszeniem przesłanek określonych w art. 156 § 1 k.p.a., natomiast w postępowaniu tym organ nie rozpoznaje ponownie sprawy, tym samym nie prowadzi ponownie postępowania dowodowego w sprawie, która w postępowaniu zwykłym zakończyła się decyzją ostateczną. Stąd też formułowanie zarzutów skargi kasacyjnej nie może być oderwane od tego, w jakim trybie zapadła decyzja administracyjna, która była przedmiotem kontroli przez Sąd pierwszej instancji (Wyrok NSA z 26.03.2021 r., II OSK 1494/18, LEX nr 3242937). Tym niemniej jak już wyżej zostało wskazane istotne jest również zbadanie skutków społecznych i gospodarczych jakie wywołuje stwierdzenie nieważności decyzji. Skoro bowiem na podstawie obecnie obowiązującej regulacji egzekucja kary pieniężnej uległa przedawnieniu, to pozbawione jest sensu ekonomicznego (biorąc pod uwagę koszt działania administracji publicznej) unieważnianie decyzji umarzającej karę, skoro efekt postępowania zainicjowany takim unieważnieniem byłby identyczny. Skutek unieważnienia decyzji z 2014 nie da się więc pogodzić z wymaganiami praworządności.
Należy więc stwierdzić, że w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka rażącego naruszenia prawa, gdyż po pierwsze, naruszone zostały jedynie normy proceduralne, a w obecnym stanie prawnym organ ma prawo wydać identyczną decyzję wobec skarżącego o umorzeniu kary z uwagi na zmianę przepisów ustawy o finansach publicznych. Po drugie, upłynęło 11 lat od umorzenia postępowania egzekucyjnego i 7 lat od wydania decyzji o umorzeniu kary, a upływ czasu ma znaczenie w sytuacji naruszenia w niewielkim zakresie przepisów proceduralnych. Skarżący nie mógł się orientować, że umorzenie mu kary nastąpiło na podstawie błędnego przepisu i bez koniecznego wniosku z jego strony. W tym przypadku nie może więc mieć zastosowania zasada ignorantia iuris nocet, gdyż zakres samego naruszenia przez organ przepisów był tego rodzaju, że zwykły obywatel nie mógł się zorientować w fakcie naruszenia i odwołać od korzystnej dla niego decyzji. W takiej sytuacji konieczna jest ochrona zaufania skarżącego do prawa i do wydawanych przez organ rozstrzygnięć, zwłaszcza że decyzja z 2014r. była korzystna dla skarżącego. Po trzecie, należy podkreślić, że powstały skutek społeczny i gospodarczy po unieważnieniu decyzji jest nie do pogodzenia z wymaganiami praworządności, skoro nałożona kara na skarżącego jest już przedawniona. Tak więc ponowne prowadzenie postępowania w tym zakresie niesie za sobą jedynie niepotrzebne wydatki. Po czwarte, nie do pogodzenia z zasadą zaufania obywateli do prawa i bezpieczeństwa prawnego jest ponoszenie skutków błędnych decyzji urzędnika przez obywatela. To od urzędnika należy wymagać znajomości prawa i wobec tego to on powinien skierować odpowiednie pismo do skarżącego celem poinformowania go o konieczności złożenia odpowiedniego wniosku w celu umorzenia kary. Tak więc to urzędnik powinien ponieść konsekwencje błędnej decyzji, a nie skarżący.
Wobec powyższego, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
Zgodnie z art. 250 § 1 p.p.s.a. wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Obecnie obowiązują dwa różne rozporządzenia regulujące w rzeczywistości dwie odmienne kwestie odnoszące się do kosztów sądowych tytułem zastępstwa procesowego (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 27 sierpnia 2021 r., III SA/Kr 1133/19, https://cbois.nsa.gov.pl/doc/72445F7F02).Pierwszym jest rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.), które zostało wydane na podstawie art. 16 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1651 z późn. zm.). Zgodnie z ust. 2 powołanego przepisu Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych, określi, w drodze rozporządzenia, wysokość opłat za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości, stanowiących podstawę do zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa prawnego i kosztów adwokackich, mając na względzie, że ustalenie opłaty wyższej niż stawka minimalna, o której mowa w ust. 3, lecz nieprzekraczającej sześciokrotności tej stawki, może być uzasadnione rodzajem i zawiłością sprawy oraz niezbędnym nakładem pracy adwokata. Z kolei jego ust. 3 stanowi, że Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych, określi, w drodze rozporządzenia, stawki minimalne za czynności adwokackie, o których mowa w ust. 1, mając na względzie rodzaj i zawiłość sprawy oraz wymagany nakład pracy adwokata. Rozporządzenie to reguluje kwestię wysokości kosztów, które są zwracane stronie wygrywającej proces z tytułu zastępstwa procesowego.
Drugim aktem normatywnym jest rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 18, zwane dalej rozporządzeniem z 2016 r.), które zostało wydane na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze, który stanowi, że Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej, określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady ponoszenia kosztów, o których mowa w ust. 1, z uwzględnieniem sposobu ustalania tych kosztów, wydatków stanowiących podstawę ich ustalania oraz maksymalnej wysokości opłat za udzieloną pomoc. Rozporządzenie to reguluje więc kwestię wynagrodzenia dla pełnomocnika z urzędu przyznawane od Skarbu Państwa. Należy przy tym odnotować, że powyższe rozporządzenie nie było dotychczas przedmiotem kontroli z punktu widzenia jego zgodności z Konstytucją RP.
Problemem spornym jest natomiast, czy sąd administracyjny może odmówić zastosowania wyżej wymienionego obowiązującego rozporządzenia z 2016 r. i przyznać pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie według stawek minimalnych określonych w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie. Wynika to z faktu, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 kwietnia 2020 r. (SK 66/19) uznał, że poprzednio obowiązujący § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801, zwane dalej rozporządzeniem z 2015 r.) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Należy przy tym podkreślić, że rozporządzenie, którego § 4 ust. 1 uznano za niekonstytucyjny już w czasie orzekania przez Trybunał Konstytucyjny nie obowiązywało. Trybunał jednak stwierdził, że uchylenie całego rozporządzenia z 2015 r. przez § 23 rozporządzenia z 2016 r., nie wpłynęło na modyfikację położenia prawnego skarżącego, a treść przepisu intertemporalnego zawartego w § 22 rozporządzenia z 2016 r. prowadzi wprost do wniosku, iż § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. nadal obowiązuje odnośnie do spraw wszczętych i niezakończonych w danej instancji przed 2 listopada 2016 r. W innym zakresie do obowiązującej obecnie regulacji Trybunał nie odniósł się w uzasadnieniu. Nie wyraził więc nawet pośrednio opinii na ten temat, chociaż przepisy ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) tego nie zakazywały, a samo rozporządzenie z 2016 r. było znane.
Konstrukcja z kolei rozporządzenia z 2015 r. była odmienna niż konstrukcja obecnie obowiązującej regulacji. Przede wszystkim § 4 ust. 1 stanowił, że opłatę ustala się w wysokości co najmniej 1/2 opłaty maksymalnej określonej w rozdziałach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Można więc przyjąć, że jako zasadę wskazywał na połowę stawki zasądzanej tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną, przy czym stawki maksymalne były wskazane w dalszej części tego samego rozporządzenia. Te stawki maksymalne były z kolei identyczne jak opłaty za czynności adwokackie przewidziane w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie. Ustawodawca obniżał więc zasądzane wynagrodzenie pełnomocnikowi z urzędu o połowę, co było regułą, przyjmując jednocześnie, że maksymalne stawki w nim przewidziane były wyjątkiem. Należy bowiem zauważyć, że ust. 2 § 4 rozporządzenia z 2015 dawał możliwość podwyższenia zasądzonego wynagrodzenia do stawki maksymalnej.
Obecna regulacja z kolei przewiduje odmienne rozwiązanie. W rozporządzeniu z 2016 r. ustalone zostały bowiem ściśle określone stawki, które są przyznawane od Skarbu Państwa tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu. Co więcej stawka ta może zostać podniesiona do 150% w ściśle określonych sytuacjach związanych z nakładem pracy adwokata, stopniem zawiłości sprawy czy z uwagi na wartość przedmiotu sporu. Porównując jedynie same kwoty przewidziane w rozporządzeniu z 2016 oraz rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie należy zauważyć, że w sprawach, w których występuje wpis stały w postępowaniu przed sądami administracyjnymi kwoty przyjęte w rozporządzeniu z 2016 r. są o połowę niższe niż opłaty minimalne przyznawane stronie wygrywającej proces na podstawie rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie. Jednak w sytuacji, gdy przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna, a więc gdy wpis w danej sprawie sądowej jest stosunkowy nie ma już takiego prostego przelicznika i stosunku 1:2 pomiędzy kwotami określonymi w rozporządzeniu z 2016 r. i rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie.
Należy także podkreślić, że zarówno na mocy rozporządzenia z 2015 r., jak i obecnie rozporządzenia z 2016 r., pełnomocnikowi sąd przyznając określone wynagrodzenie podwyższa je o kwotę podatku od towarów i usług. Tej regulacji z kolei nie ma w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie. Tak więc stronie zwraca się określoną kwotę ustaloną w tym rozporządzeniu nie zasądzając podatku VAT. Należy więc przyjąć, że profesjonalny pełnomocnik, który świadczy pomoc prawną z wyboru musi ją samodzielnie uiścić na rzecz Skarbu Państwa, z kwoty zapłaconej mu przez klienta z tytuły reprezentacji przed sądem. Porównując więc wynagrodzenie, które adwokat otrzymuje tytułem zastępstwa procesowe z urzędu i z wyboru z uwzględnieniem stawki VAT (jest to oczywiście głębokie uproszczenie ze względu na fakt, że w jednym przypadku mamy do czynienia ze zwrotem opłaty z tytułu zastępstwa procesowego stronie wygrywającej, która nie jest wynagrodzeniem pełnomocnika, a z drugiej mamy jednak do czynienia z zapłatą wynagrodzenia), to różnica pomiędzy nimi wcale nie przedstawia się to jako połowa wartości, ale jest mniejsza.
Opłata określona w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie zawsze jest ponoszona przez stronę przegrywającą dane postępowanie. Wyjątkowo może być ona poniesiona przez Skarb Państwa w sytuacji gdy jest on stroną w danym postępowaniu. Takim wyjątkiem są więc postępowania przed sądami administracyjnymi, w których zawsze jedną ze stron jest organ administracji publicznej (nie ma przy tym znaczenia, czy mamy do czynienia z administracją rządową, czy samorządowa, gdyż zarówno funkcjonowanie jednej, jak i drugiej oparte jest o finanse publiczne). W sytuacji więc uchylenia aktu administracyjnego albo stwierdzenia bezczynności na rzecz strony skarżącej zasądzany jest zwrot poniesionych kosztów sądowych. Nie jest to jednak wynagrodzenie dla pełnomocnika. Wynagrodzenie jest bowiem płatne na podstawie umowy zawartej przez klienta z jego pełnomocnikiem z wyboru. To jest jedynie zwrot stronie poniesionych kosztów, przy czym prawodawca doskonale zdaje sobie sprawę, że nie są to całkowite koszty zastępstwa procesowego.
Jednak patrząc się na kwestię zasądzanych kosztów zastępstwa procesowego z wyboru zawsze należy mieć na uwadze, że koszty te ponosi przegrywający. Należy przy tym pokreślić, że koszty te są zasądzane na rzecz konkretnej strony, skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Nie jest więc do końca pewne, czy kwota ta summa summarum wpłynie na konto pełnomocnika z wyboru, o ile taka była umowa miedzy skarżącym, a pełnomocnikiem z wyboru dotyczące zapłaty jego wynagrodzenia.
W wyroku z dnia 23 kwietnia 2020 r. (SK 66/19) Trybunał Konstytucyjny uznał jedynie za niekonstytucyjny określony zapis w § 4 ust. 1, że opłatę ustala się w wysokości co najmniej 1/2 opłaty maksymalnej określonej w rozdziałach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Tak więc nie zostały uchylone zapisy odnoszące się do wszystkich stawek określonych w rozporządzeniu z 2015 r. W innym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27lutego 2018 r., SK 25/15 dotyczącego § 12 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, także zakwestionowany został tylko jeden konkretny przepis. Trybunał Konstytucyjny nie uchylił więc całego rozporządzenia z 2015 r.
Obowiązujące obecnie rozporządzenie z 2016 r. wprost określa wysokość zasądzanego od Skarbu Państwa wynagrodzenia, zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze. Powołana podstawa prawna do wydania tego rozporządzenia wyraźnie wskazuje obowiązek określenia w drodze rozporządzenia sposobu ustalania tych kosztów, wydatków stanowiących podstawę ich ustalania oraz maksymalnej wysokości opłat za udzieloną pomoc. Tak też ta dyspozycja ustawowa została wykonana. Zostały wskazane określone kwoty, które dotyczą wszystkich pełnomocników z urzędu. Nie ma więc w tym przypadku zróżnicowania podmiotowego. Co więcej zasądzone wynagrodzenie tytułem zastępstwa procesowego jest podnoszone o podatek VAT. Należy przy tym podkreślić, że dla zasądzonej kwoty nie ma znaczenia czy pełnomocnik z urzędu wygra proces, czy też go przegra. Nie ma także znaczenia jakość samej reprezentacji, trafność i właściwość podnoszonych zarzutów, czy nakład pracy. Wskazana w rozporządzeniu stawka zawsze zostanie zasądzona. Co więcej pełnomocnik z urzędu ma pewność, że Skarb Państwa (w tym przypadku sąd administracyjny) zasadzoną kwotę wypłaci i jest ona płatna bezpośrednio na jego ręce. Wprawdzie koszty są zasądzane dopiero w wyroku kończącym sprawę, ale taki pełnomocnik ma pewność, że zostaną mu one wypłacone. Nie jest więc możliwe, aby w jakikolwiek sposób utracił to wynagrodzenie.
Należy także zauważyć, że rozporządzenie z 2016 r. wciąż obowiązuje i ono reguluje kwestę wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu. Sąd nie jest więc związany w tym zakresie wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r. (SK 66/19). Zresztą, gdyby zakwestionować wszystkie kwoty przewidziane w rozporządzeniu z 2016 r., to nie byłoby w ogóle podstawy prawnej do zasądzenia wynagrodzenia na rzecz pełnomocnika z urzędu. W odniesieniu bowiem do rozporządzenia z 2015 r. Trybunał Konstytucyjny uchylił jedynie jego jeden przepis, który o połowę zmniejszał minimalne wynagrodzenie należne pełnomocnikowi z urzędu. Pozostawił natomiast w mocy pozostałe przepisy, które określały stawki, które można było zasądzić tytułem wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu. Gdyby więc sąd postąpił zgodnie z żądaniem skarżącego to musiałby wyeliminować z obrotu prawnego całe rozporządzenie, ze wszystkimi stawkami, a z kolei art. 250 p.p.s.a. nie daje możliwości oparcia się w tej kwestii o rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie. Ewentualnie o to rozporządzenie można by się było oprzeć, gdyby strona reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu wygrała sprawę, a więc jej skarga zostałaby uwzględniona, a decyzja organu administracyjnego uchylona (zob. wyrok WSA w Krakowie z 11.08.2022 r., III SA/Kr 300/22, LEX nr 3397648).
Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 250 § 1 oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 18) pełnomocnikowi przyznano wynagrodzenie w wysokości 240 zł podwyższone o stawkę podatku VAT obowiązującą w dniu orzekania.