III SA/Kr 875/22

III SA/Kr 875/22 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2022-11-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko
Janusz Kasprzycki /przewodniczący/
Tadeusz Kiełkowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
Art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie : SWSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko SWSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 listopada 2022 r. sprawy ze skargi E. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 16 marca 2022 r. znak SKO-NP-4115-819/21 w przedmiocie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 16 marca 2022 r., znak SKO-NP-4115-819/21, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) oraz art. 2, art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 570), po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 marca 2022 r. odwołania E. I. od decyzji Zastępcy Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej działającego z upoważnienia Burmistrza Miasta Z. z dnia 29 listopada 2021 r., nr sprawy: [...], w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Decyzją z dnia 29 listopada 2021 r., [...], Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Burmistrza Miasta Z., odmówił E. I. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem S. I. (data urodzenia: 1955-03-22), który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że E. I. nie spełnia warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ ustalony stopień niepełnosprawności S. I. datuje się od 6 grudnia 2019 r., zatem po ukończeniu kryterium określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, co powoduje, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ pierwszej instancji wprawdzie wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego wydany 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, ale jednocześnie zauważył, że wyrok ten nie został wykonany i wymaga przeprowadzenia działań legislacyjnych. Kryterium wiekowe, o którym mowa w art. 17 ust. 1b ustawy, w obecnym stanie prawnym zostało zachowane. Norma ta pozostaje zatem obowiązującym przepisem prawa. Organ pierwszej instancji ustalił, iż E. I. jest żoną S. I., a zatem jest inną osobą, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. E. I. i S. I. mają czworo dzieci, które nie są małoletnie oraz nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego ojca ciąży w takim samym stopniu na wszystkich dzieciach, a wykonywanie pracy zarobkowej nie zwalnia tych osób z jego spełniania. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. Ponadto nie istnieją żadne okoliczności wyłączające możliwość sprawowania opieki, które mają charakter obiektywny tzn. nie zależą od woli człowieka i nie są rezultatem jego wyboru, takie jak niepełnosprawność lub ciężka choroba uniemożliwiająca sprawowanie opieki. E. I. ma też przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy do dnia 30 listopada 2022 r. na podstawie orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 19 listopada 2019 r. Wnioskodawczyni nie zrezygnowała zatem z podjęcia zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, gdyż nie podejmuje zatrudnienia z przyczyn obiektywnych, leżących po jej stronie. Uprawnienie wnioskodawczyni do renty z tytułu niezdolności do pracy stanowi negatywną przesłankę wyrażoną w art. 17 ust. 5 pkt 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem organu pierwszej instancji, w ustalonym stanie faktycznym nie było bezpośredniego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką.
Działając na skutek odwołania E. I., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 16 marca 2022 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i wskazał, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., K 38/13. Okoliczność, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki, tj. S. I., powstała w wieku 64 lat, jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie, nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy wskazał następnie na wyrok Trybunał Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., SK 2/17, i stwierdził, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy lub emeryturę może zrealizować uprawnienie do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego poprzez złożenie do organu emerytalno-rentowego ZUS wniosku o zawieszenie prawa do renty (emerytury).
Organ odwoławczy wyjaśnił dalej, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. W grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym. Z normy art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Organ odwoławczy wskazał, że – jak wynika z ustaleń wywiadu środowiskowego oraz dokumentacji medycznej – osoba wymagająca opieki, tj. S. I., został zakwalifikowany od 6 grudnia 2019 r. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, cierpi na zaburzania pamięci, zaburzenia mowy, nie potrafi samodzielnie wypowiedzieć zdania, co znacznie utrudnia kontakty z otoczeniem, porusza się samodzielnie, ale nie potrafi samodzielnie wykonywać podstawowych czynności i wymaga przy ich wykonywaniu pomocy i nadzoru (np. nie pamięta, w jaki sposób się uruchamia i jak działa sprzęt gospodarstwa domowego). Stan ten powoduje, że nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować wymaga pomocy i nadzoru. Pomoc w wykonaniu codziennych obowiązków w robieniu zakupów, przygotowaniu posiłków oraz planowaniu wizyt lekarskich uzyskuje od wnioskodawczyni E. I., która ma problemy zdrowotne w 2017 roku przeszła udar mózgu i od czterech lat ze względu na stan zdrowia przebywa na rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy. E. I. nie jest jednak jedyną osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego S. I. Ma on czworo dzieci: dwóch synów mieszkających w jego sąsiedztwie: Z. C. – I., D. I. i dwie córki: E. P., L. S., na których w równym stopniu spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec ojca zapewnienia pomocy i opieki.
W ocenie organu odwoławczego brak jest związku przyczynowo skutkowego między rezygnacją przez E. I. z aktywności zawodowej a koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Z materiału dowodowego bezsprzecznie wynika, że w okresie, gdy orzeczono u S. I. znaczny stopień niepełnosprawności i zaistniała konieczność objęcia go opieką, wnioskodawczyni już od czterech lat nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na swój stan zdrowia. Obecnie stan ten również się nie zmienił, nadal przebywa ona na rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Poza tym wykazany przez wnioskodawczynię zakres opieki nad mężem, który jest osobą chodzącą i wykonuje czynności dnia codziennego, choć potrzebuje przy tym pomocy i nadzoru, nie wymaga od niej definitywnej rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej w niepełnym wymiarze czasu pracy także z uwagi na fakt, że są jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji na rzecz S. I., które mogą w tej opiece współuczestniczyć, jeżeli nie w sposób bezpośredni, to pośredni poprzez udzielenie wsparcia finansowego na opłacenie stosownej pomocy. Ponadto istnieje również możliwość uzyskania pomocy w formie usług opiekuńczych realizowanych w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo mających na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym.
Organ odwoławczy podkreślił, że oprócz wnioskodawczyni obowiązek zapewniania opieki S. I. spoczywa na jego dzieciach. Okoliczności sprawy wskazują, że w stosunku do dzieci, czyli osób zobowiązanych do alimentacji na rzecz S. I., nie występują obiektywne okoliczności uniemożliwiające współuczestniczenia w tej opiece. Ze złożonych oświadczeń przez dzieci S. I. wynika, że nie mogą one sprawować nad ojcem opieki ponieważ: – Z. C. –I. nie mieszka z rodzicami, prowadzi swoją działalność gospodarczą, ma na utrzymaniu córkę i żonę; – D. I. pracuje zawodowo, ma swoją rodzinę, córkę i żonę w ciąży; – L. S. mieszka za granicą, a obecnie nie pracuje i utrzymuje ją mąż; – E. P. mieszka wraz z mężem i dwojgiem dzieci w G., duża odległość od miejsca zamieszkania rodziców uniemożliwia jej z nimi regularny, osobisty kontakt. Tymczasem – jak wskazują zasady doświadczenia życiowego – w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad starszymi rodzicami, aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Okoliczności polegającej na tym, iż osoby zobowiązane do opieki mieszkają poza krajem lub miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki, pracują i wykonywane przez nich obowiązki zawodowe w ich ocenie nie pozwalają na sprawowanie opieki nad osobą, w stosunku do której ciążą na nich zobowiązania alimentacyjne, nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego. Kategoria wykonywania pracy zawodowej nie należy do przesłanek o charakterze obiektywnym – zawsze jest to wybór dokonywany przez osobę zobowiązaną do alimentacji. Obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Stąd też, jeżeli dzieci S. I. z subiektywnych względów nie mogą sprawować osobistej opieki nad nim, to nie ma przeszkód, aby opiekę taką sprawowała, np. wnioskodawczyni zaś koszty związane z opieką (jako ekwiwalent za rezygnację przez nią z podjęcia zatrudnienia) pokrywane były przez dzieci S. I. (w ramach ciążącego obowiązku alimentacyjnego), które w takim samym stopniu, co wnioskodawczyni zobowiązane są do alimentacji względem niego.
W ocenie organu odwoławczego przyznanie wnioskodawczyni świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który – z mocy prawa – w pierwszej kolejności ciąży na małżonku i zstępnych S. I. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to, aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. W przypadku odwołującej nie ma takiej konieczności, a zatem organ – pomimo częściowo błędnego uzasadnienia i błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b – postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia.
Pismem z dnia 27 kwietnia 2022 r. E. I. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. 2022 r. poz. 615) poprzez błędną jego wykładnię polegającą na jego literalnym odczytaniu i zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji przyjęciu, że skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt, że są jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji na rzecz S. I., które mogą w tej opiece współuczestniczyć jeżeli nie w sposób bezpośredni to pośredni poprzez udzielenie wsparcia finansowego na opłacenie stosownej pomocy; 2) naruszenie przepisów prawa materialnego tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez zaniechanie wykładni systemowej oraz celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia dyspozycji tego przepisu, podczas gdy w rozumieniu tego przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej jak również, nie ma wpływu obecny stan skarżącej, która nadal przebywa na rencie z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a zatem wbrew stanowisku organu – związek przyczynowy istnieje; 3) naruszenie przepisów prawa materialnego tj.: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że E. I. pomimo, iż nie jest jedyną osobą na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego S. I., z uwagi, że posiadają czworo dorosłych dzieci, które mogą zaopiekować się ojcem lub wspomóc go finansowo z uwagi na ciążący na nich obowiązek alimentacyjny, więc stanowi to negatywną przesłankę do udzielenia świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy obowiązek opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem, z którego wynika prawo do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wyprzedza ten sam obowiązek ciążący nad innymi osobami, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki; 4) mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów prawa procesowego tj.: art. 6 k.p.a., 7 k.p.a., 8 k.p.a. poprzez wydanie niepraworządnego rozstrzygnięcia, z rażącym pokrzywdzeniem słusznego interesu strony skarżącej, co znacznie osłabiło jej zaufanie do organów Państwa oraz negatywnie wpływa na ich świadomość i kulturę prawną; 5) mające wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów prawa procesowego tj.: art. 7 k.p.a. oraz 77 k.p.a. poprzez błędną ocenę oświadczeń złożonych przez czworo dzieci skarżącej, z których wynikają obiektywne przesłanki braku możliwości sprawowania opieki nad ojcem, co w konsekwencji prowadzi do wniosku, iż jedyną osobą najbliższą, która może zaopiekować się S. I. jest jego małżonka E. I. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.
Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.
Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako jedną z przeszkód do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ odwoławczy słusznie zauważył też, że w świetle wyroku Trybunał Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., SK 2/17, posiadanie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy samo przez się nie wyklucza możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd podziela jednak stanowisko organu odwoławczego także co do tego, że nie została spełniona przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, jak również co do tego, że zakres czynności podejmowanych przez skarżącą nie ma znamion opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy, uniemożliwiającej zatrudnienie.
Spełnienie przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki powinno być oceniane przy uwzględnieniu ogółu okoliczności sprawy. "Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia" (wyrok WSA w Szczecinie z dnia 28 października 2021 r., II SA/Sz 560/21, CBOSA). Okoliczności sprawy niniejszej, zdaniem Sądu, pozwalają uznać konkluzję organu odwoławczego o braku relewantnego związku za w pełni zasadną.
W szczególności organ odwoławczy trafnie podkreślił, że w okresie, gdy orzeczono wobec S. I. znaczny stopień niepełnosprawności i zaistniała konieczność objęcia go opieką, wnioskodawczyni już od lat nie podejmowała zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej ze względu na swój stan zdrowia. W istocie zatem to stan zdrowia wnioskodawczyni był i pozostaje przyczyną niepodejmowania przez nią zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej. Nawiązując do treści skargi, zaznaczyć należy, że nie ma niekonsekwencji ani sprzeczności między tą konstatacją a zaakceptowanym wcześniej stanowiskiem, że posiadanie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy samo przez się nie wyklucza możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Posiadanie wspomnianego prawa do renty rzeczywiście nie wyklucza możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale – z drugiej strony – nie stanowi też argumentu za jego przyznaniem; nie znosi powinności badania przez organ ogółu przesłanek, które musi spełniać każdy, kto ubiega się o przedmiotowe świadczenie. A do tych przesłanek należy przede wszystkim właśnie ów bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką. Zdaniem Sądu, uwzględniając całokształt poczynionych ustaleń, organ odwoławczy zasadnie uznał, że w niniejszej sprawie taki związek nie zachodzi (podobna była też ocena organu pierwszej instancji). Zgodzić się też należy z organem odwoławczym co do tego, że zakres czynności wykonywanych przez skarżącą w ramach pomocy mężowi nie wyklucza zatrudnienia, zwłaszcza w przypadku skorzystania z usług opiekuńczych, dostępnych w ramach polityki społecznej prowadzonej przez Państwo, a mających na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia.
Jakkolwiek przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, w okolicznościach niniejszej sprawy nie jest bez znaczenia to, że S. I. ma czworo dzieci, które są obecnie osobami dorosłymi i nie mają obiektywnych przeszkód, by sprawować opiekę nad ojcem i służyć mu pomocą. Istnieją bowiem podstawy do przyjęcia, że wobec trudnej sytuacji zarówno S. I., jak i E. I. – obowiązek alimentacyjny dzieci jest zaktualizowany. Obowiązkowi temu mogą czynić zadość nie tylko przez osobiste starania, ale także przez pokrywanie kosztów opieki. Zgodnie z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA).
W ocenie Sądu, organ prawidłowo ustalił stan faktyczny (nie doszło do naruszenia przepisów statuujących zasadę prawdy obiektywnej ani innych przepisów prawa procesowego; dotyczy to w szczególności art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 k.p.a.), prawidłowo zinterpretował odnośne przepisy prawa materialnego (w tym art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy) i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego po hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów powołanych w skardze.
Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.