III SA/Kr 842/24

III SA/Kr 842/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-10-17
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-05-24
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Ewelina Dziuban
Janusz Kasprzycki /przewodniczący/
Katarzyna Marasek-Zybura /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Janusz Kasprzycki Sędziowie: SWSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) ASR WSA Ewelina Dziuban po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 października 2024 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 15 kwietnia 2024 r. znak SKO.ŚR/4111/246/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącej B. K. 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 15 kwietnia 2024 r. znak: SKO.ŚR/4111/246/2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.; dalej: u.ś.r.) w związku z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz, utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy B. o odmowie przyznania B. K. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką.
Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.
W dniu 22 grudnia 2023 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji przedstawił poczynione ustalenia oraz przywołał przepisy mające zastosowanie w sprawie. Organ zwrócił uwagę, że zgodnie z jego ustaleniami skarżąca pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy od dnia 1 listopada 2020 r., która została przyznana na stałe.
Matka skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 27 września 2022 r., wydane na stałe, w którym stwierdzono, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 7 lipca 2022 r. natomiast nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Z przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca sprawuje całkowitą opiekę nad matką, która choruje na Alzheimera w maju 2022 r. przeszła udar (nie ruszała rękami ani nogami, miała trudności z połykaniem). Obecnie matka skarżącej jest w stanie przejść parę kroków, ale tylko kiedy jest prowadzona lub kiedy trzyma się mebli. Skarżąca wykonuje wszystkie czynności dnia codziennego oraz czynności opiekuńcze i pielęgnacyjne.
Jak wynika z ustaleń pracownika socjalnego skarżąca jest jedynaczką, stąd też nie ma nikogo, kto pomógłby jej w opiece nad matką. Skarżąca leczyła się onkologicznie i z tego tytułu otrzymała rentę. Wcześniej pracowała w sklepie jako sprzedawca. Obecnie ze względu na chorobę matki skarżąca nie jest w stanie podjąć zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Organ I instancji wskazał, że znany jest mu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, w którym Trybunał orzekł o częściowej niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jednakże organ stwierdził, że w pierwszej kolejności zobligowany jest stosować przepisy obowiązującego prawa w oparciu o ich literalną wykładnię.
Mając na uwadze powyższe organ I instancji stwierdził, że w sprawie nie zostały spełnione ustawowe przesłanki uprawniające do przyznania świadczenia, tj. z art. 17 ust. 1b (wiek powstania niepełnosprawności) oraz z ust. 5 pkt 1a (prawo do renty). W związku z tym organ odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego zastosowanie bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, a także naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. SK 2/17.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.
Na wstępie Kolegium zaznaczyło, że mając na uwadze przepisy temporalne, tj. art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, który stanowi, że w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe, w niniejszej sprawie ma zastosowanie ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu do dnia 31 grudnia 2023 r.
Następnie Kolegium wyjaśniło, że przesłankami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są: sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wymagającym stałej pielęgnacji i niepodejmowanie z tego powodu pracy. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest natomiast udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca.
Organ zaznaczył, że brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r. nakierowuje na cel, w jakim osoba sprawująca opiekę nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia, wskazując, że realizacja tego celu (tj. sprawowania opieki) nie jest możliwa bez niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. W rozpoznawanej sprawie ustalono, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i matką. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką. Zakres opieki został szczegółowo opisany w protokole z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 18 stycznia 2024 r.
Następnie Kolegium zwróciło uwagę na skutki prawne wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13, a mianowicie art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. Kolegium zwróciło w tym miejscu uwagę na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, które stoją zgodnie na stanowisku, że pomimo niezmienionego stanu prawnego (tj. art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych) sądy te - wprost i bezpośrednio, a organy administracji publicznej pośrednio w pełni powinny stosować się do kierunku trybunalskiej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 u.ś.r.
Tym samym, w ocenie Kolegium przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r nie powinna być uwzględniona w niniejszej sprawie, bowiem w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium.
Następnie Kolegium wskazało, że skarżąca nie pracuje zawodowo, ponieważ sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. Niemniej Kolegium zwróciło uwagę, że skarżąca zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 2 grudnia 2022 r. jest trwale częściowo niezdolna do pracy (data powstania częściowej niezdolności do pracy - wyczerpanie poprzednich świadczeń). Stąd też w ocenie Kolegium prawidłowe jest stanowisko organu I instancji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem jak ustalono w toku postępowania, w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką. Kolegium nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki skarżącej, ani konieczności sprawowania opieki nad matką, niemniej sam fakt posiadania orzeczenia o niepełnosprawności z którego wynika konieczność opieki osób drugich nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. wyłącznej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Kolegium wskazało, że w niniejszej sprawie istotna jest również treść art. 17 ust. 5 lit.a u.ś.r. zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Jedną z przyczyn odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest zaistnienie ww. negatywnej przesłanki określonej w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy tj. fakt, iż skarżąca posiada ustalone prawo do renty. Zgodnie z orzecznictwem sądowym przed dniem 31 grudnia 2023 r. gdy jedyną przeszkodą do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest pobieranie emerytury, bądź renty wówczas, o ile strona doprowadzi do zawieszenia do emerytury (renty), możliwe będzie płynne przejście osoby uprawnionej z systemu świadczeń emerytalnych do systemu świadczeń rodzinnych (zawieszenie prawa do emerytury/renty eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt a u.ś.r.).
W tym miejscu organ odwoławczy wskazał, że na mocy art. 24 ust. 2 ustawy prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, czyli w sprawach wymagających rezygnacji z renty od miesiąca, w którym strona przedstawi decyzję o wstrzymaniu wypłaty renty. Treść art. 24 ust. 2 ustawy należy odczytywać więc tak, że stronie może przysługiwać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dopiero od miesiąca następującego po ostatnim miesiącu, w którym przysługiwało jej konkurencyjne świadczenie. Przysługiwanie stronie prawa do konkurencyjnego świadczenia wyklucza bowiem możliwość jednoczesnego pobierania przez nią świadczenia pielęgnacyjnego.
Stąd też nawet jeżeli skarżąca doprowadziłaby do zawieszenia wypłaty renty to mogłaby uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego po dniu 1 stycznia 2024 r. co - wobec treści art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym - powoduje, iż na gruncie aktualnie obowiązującego prawa skarżąca nie ma możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, nie uwzględniające w procesie wykładni derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26.06.2019 r. sygn. SK 2/17, czego skutkiem było uznanie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z posiadanym przez nią uprawnieniem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, mimo że hipoteza normy prawnej wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. po wejściu w życie ww. wyroku TK nie obejmuje swoim zakresem takiej sytuacji.
W oparciu o powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26.06.2019 sygn. SK 2/17 orzekł o niezgodności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W punkcie II wyroku Trybunał orzekł utratę mocy obowiązującej tego przepisu we wskazanym wyżej zakresie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Wyrok opublikowany został w dniu 8.07.2019 r., a więc skutek derogacyjny wyroku nastąpił z dniem 09.01.2020 r. Skarżąca podkreśliła, że zdaniem Trybunału, ograniczenie możliwości pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekuna, który ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, ale jednocześnie pracy tej nie podejmuje z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, stanowi przejaw niewłaściwego zinterpretowania przez ustawodawcę nałożonego nań konstytucyjnego obowiązku wsparcia osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka.
Od 9.01.2020 r. przesłanka negatywna w postaci uprawnienia wnioskodawcy do ww. renty utraciła moc obowiązującą.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.
Zdaniem Sądu skarga jest uzasadniona.
Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji, stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809, dalej: k.r.o.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.
Z kolei na mocy art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Literalna wykładnia powołanego art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. prowadzi do wniosku, że osobom, które mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w ww. przepisie, nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Tak też przepis ten początkowo interpretowano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Obecnie jednak stanowisko w tym zakresie uległo zmianie, gdyż nowa linia orzecznicza nie ogranicza się jedynie do wykładni językowej, lecz ma na względzie głównie dyrektywy wykładni systemowej i funkcjonalnej. Podnosi się bowiem, że literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. prowadzi do niedopuszczalnego i niczym nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych, polegającego na wyłączeniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych opiekunów, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w tym przepisie, w sytuacji, gdy świadczenie to jest niższe od świadczenia pielęgnacyjnego.
W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera świadczenie wymienione w art. 17 ust. 5 pkt. 1 lit. a u.ś.r., powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Zasada ta nie znajduje wyłączenia w przypadku osób, których dotyczy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, czyli uprawnionych do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Zaznaczyć należy, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego o sygn. SK 2/17 jest wyrokiem zakresowym. Tego rodzaju wyroki są charakteryzowane jako orzeczenia, w sentencji których TK stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, czasowym lub przedmiotowym) zakresie jego zastosowania. W przypadku wyroków zakresowych mamy do czynienia z przypisaniem atrybutu konstytucyjności lub niekonstytucyjności nie całej jednostce redakcyjnej tekstu prawnego, lecz jej określonemu fragmentowi, a dokładnie pewnej normie prawnej, którą można w całości lub części dekodować z określonego przepisu prawnego.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego wydany w sprawie sygn. SK 2/17 dotyczy zakresu podmiotowego art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. rozstrzygając o konstytucyjności przepisu w stosunku do określonej grupy podmiotów, której ten przepis dotyczy, a mianowicie osób sprawujących opiekę, które mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Osoby te mieszczą się w szerszej kategorii osób, którym przysługuje prawo do renty. Skutkiem wyroku stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu w zakresie podmiotowym jest utrata mocy obowiązującej nie przez cały przepis, w pełnym zakresie jego obowiązywania, ale wyłącznie w zakresie, w jakim stwierdzona została jego niezgodność z Konstytucją, w odniesieniu do wskazanej grupy podmiotów.
Wydanie wyroku zakresowego w sprawie o sygn. SK 2/17 nie było przy tym skutkiem uznania przez Trybunał, że w pozostałym zakresie podmiotowym przepis nie budzi wątpliwości pod względem konstytucyjności. Wyraźnie Trybunał Konstytucyjny zaznaczył w uzasadnieniu wyroku, że ze względu na konkretny charakter inicjującej postępowanie skargi konstytucyjnej, ocena konstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. odnosi się do zakresu, jaki dotyczy osoby wnoszącej skargę, czyli w jakim wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego opiekunom mającym ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy.
Powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, sygn. SK 2/17, usuwa zatem z systemu prawa negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wskazaną w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w stosunku do osoby mającej ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przez co osoba taka może ubiegać się o to świadczenie. Ponieważ prawodawca pierwotnie co do zasady wykluczył w ustawie osoby uprawnione do renty od możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, regulacja prawna nie zawiera rozwiązań odnoszących się do usuwania skutku zbiegu prawa do świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego. Orzeczenie o niekonstytucyjności zakresowej przepisu, prowadzi do nowej sytuacji prawnej, pozbawionej kompleksowej regulacji, w szczególności odnoszącej się do warunków uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w zbiegu z innym świadczeniem z zakresu szeroko rozumianego zabezpieczenia społecznego. Zostało to dostrzeżone przez Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku, stwierdzono w nim bowiem, że: "Trybunał dostrzega, że realna wysokość renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy może być zdecydowanie niższa niż wysokość świadczenia pielęgnacyjnego, jak ma to miejsce w przypadku skarżącej. W systemie świadczeń rodzinnych brak jest z kolei rozwiązana pośredniego, które pozwoliłoby tę sytuację rozwiązać dzięki, np. obniżeniu wysokości przyznanego świadczenia proporcjonalnie do wysokości pobieranej renty. Sprzeczna z zasadą równości jest jedynie sytuacja, gdy samo przyznanie prawa do takiej renty skutkuje odebraniem świadczenia".
Pożądaną i optymalną reakcją na zmianę stanu prawnego wywołaną wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego jest ingerencja ustawodawcy. Jej brak powoduje, że stan prawny wywołany wyrokiem podlega stosowaniu w rozpoznawanych przypadkach z uwzględnieniem kontekstu systemowego, w tym konstytucyjnego i funkcjonalnego.
Zasada równości, która stała za rozstrzygnięciem przyjętym w wyroku SK 2/17, powinna znaleźć zastosowanie również do warunków, na jakich opiekunowie osób niepełnosprawnych, uprawnieni do świadczeń z ubezpieczenia społecznego (emerytury, renty), rezygnujący z zatrudnienia, mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nakazuje ona przyjąć, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wywołał skutku polegającego na możliwości pobierania przez osoby uprawnione zarówno świadczeń z zabezpieczenia społecznego, jak i świadczenia pielęgnacyjnego, ale warunkiem jest dokonanie wyboru i rezygnacja z dotychczas pobieranego świadczenia. Tezę taką można odnaleźć również w uzasadnieniu wyroku SK 2/17, w którym Trybunał stwierdził, że "brak jest podstaw do wykluczenia z pobierania świadczenia osób, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko względu, że mają one przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, (zwłaszcza) jeżeli świadczenia tego nie pobierają" (teza 3.3.4. uzasadnienia wyroku).
Analogiczny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyrokach z dnia 2 marca 2022 r. sygn. I OSK 1623/21, z dnia 22 listopada 2022 r. sygn. I OSK 247/22, z dnia 7 czerwca 2023 r. sygn. I OSK 1413/22, z dnia 24 sierpnia 2023 r. sygn. I OSK 1665/22, z dnia 6 października 2023 r. sygn. I OSK 1920/23, z dnia 12 października 2023 r. sygn. I OSK 1922/23, z dnia 10 listopada 2023 r. sygn. I OSK 271/22, z dnia 16 listopada 2023 r. sygn. I OSK 1923/22, z dnia 30 listopada 2023 r. sygn. I OSK 1938/22, z dnia 10 stycznia 2024 r. sygn. I OSK 4/23, z dnia 17 stycznia 2024 r. sygn. I OSK 2423/22, z dnia 7 lutego 2024 r. sygn. I OSK 192/23, z dnia 8 maja 2024 r. sygn. I OSK 969/23, czy z dnia 5 września 2024 r., sygn. I OSK 2362/23, opubl. w CBOSA).
Przepisem dotyczącym zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy jest przywoływany art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Biorąc jednak pod uwagę przedstawione powyżej zasady konstytucyjne, uznać należy, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a ma ustalone prawo renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i rzeczywiście to świadczenie pobiera, jest uprawniona do dokonania wyboru jednego z tych świadczeń. Wybór może zrealizować, przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1251; dalej: u.e.r.f.u.s.). Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty. Ustawa nie ogranicza możliwości złożenia takiego wniosku. Zawieszenie prawa do emerytury, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s., skutkuje wstrzymaniem wypłaty renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 u.e.r.f.u.s.). Zawieszenie tego prawa, eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w postaci posiadania prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Istota ograniczenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., musi być interpretowana jako wiążąca się, nie z samym prawem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia. Skoro zawieszenie prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, to uznać należy, że eliminuje się w ten sposób negatywną przesłankę wyłączającą nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W niniejszej sprawie zarówno skarżąca jak i jej pełnomocnik wyraźnie mylą stan polegający na posiadaniu ustalonego prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i stan polegający na pobieraniu renty, zamiennie stosując je dla określenia sytuacji prawnej skarżącej. W aktach sprawy znajduje się decyzja o przeliczeniu renty z dnia 2 marca 2023 r., nie ma natomiast analogicznej decyzji z 2024 r. Brak decyzji z 2024 r. w aktach postępowania oczywiście nie oznacza, że decyzja taka nie została wydana, ani że w 2024 r. skarżąca renty nie pobierała. W takiej jednak sytuacji organy winny były wezwać skarżącą za pośrednictwem jej pełnomocnika, do jednoznacznego określenia czy skarżąca pobierała rentę do końca 2023 r. czy też miała jedynie ustalone prawo do renty, ale jej pobieranie zostało zawieszone, a jeżeli zostało zawieszone, to do przedłożenia zaświadczenia z ZUS informującego, czy skarżąca złożyła wniosek o jej zawieszenie, a jeśli tak, to od kiedy; informując jednocześnie w oparciu o art. 79a k.p.a., że przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pozostaje ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wymaga złożenia wyjaśnień w ww. kwestiach oraz ewentualnego przesłania decyzji organu rentowego o zawieszeniu prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy wydanej na wniosek zainteresowanego. Na żadnym etapie postępowania takie wezwanie nie zostało do skarżącej skierowane.
W tym stanie sprawy, uznając że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. O kosztach postępowania w pkt II sentencji, Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.