III SA/Kr 836/25

III SA/Kr 836/25 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2025-12-18
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2025-06-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Bogusław Wolas
Ewa Michna
Katarzyna Marasek-Zybura /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2167
Art. 1  par. 1  i 2
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
Dz.U. 2024 poz 935
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
Art. 318 par. 1  pkt 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2024 poz 1576
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Sędziowie WSA Ewa Michna WSA Bogusław Wolas Protokolant sekretarz sądowy Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi O. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 września 2024 r. post. nr 473283502 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2023/2024 uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 27 września 2024 r. znak: 010070/680/4507651/2024 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu odwołania O. S. (dalej: skarżąca), utrzymał w mocy decyzję z dnia 12 sierpnia 2024 r. nr 010070/680/4507651/2024, którą odmówiono przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2023/2024.
Powyższa decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Wnioskiem z dnia 29 maja 2024 r. skarżąca zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko L. P., na okres świadczeniowy 2023/2024 - dziecko urodziło się w dniu 26 kwietnia 2024 r. Do wniosku dołączyła akt urodzenia dziecka, skan umowy o pracę oraz zaświadczenie z rejestru PESEL.
Po rozpoznaniu wniosku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2023/2024.
W motywach rozstrzygnięcia organ I instancji powołując się na treść art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci wskazał, że skarżąca nie przedłożyła ważnego dokumentu, który potwierdza legalny pobyt i dostęp do rynku pracy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżąca podniosła, że jest w trakcie wnioskowania i otrzymania karty stałego pobytu z dostępem do rynku pracy.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu odwołania, wydał opisaną na wstępie decyzję z dnia 27 września 2024 r.
W motywach rozstrzygnięcia, organ stwierdził, że brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, ponieważ skarżąca nie przedłożyła dokumentu potwierdzającego legalny pobyt w Polsce oraz dokumentu potwierdzającego legalny dostęp do rynku pracy.
Organ wyjaśnił, że w myśl art. 1 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje cudzoziemcom, m.in. posiadającym kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy", jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyłączeniem obywateli państw trzecich, którzy uzyskali zezwolenie na pracę na terytorium państwa członkowskiego na okres nieprzekraczający sześciu miesięcy, obywateli państw trzecich przyjętych w celu podjęcia studiów lub pracy sezonowej oraz obywateli państw trzecich, którzy mają prawo do wykonywania pracy na podstawie wizy.
W przypadku braku powyższego dokumentu, który jednocześnie potwierdza dostęp do rynku pracy i legalny pobyt na terenie Polski świadczenie wychowawcze można przyznać również na podstawie dokumentu, który potwierdzi:
- legalność pobytu, którym w jej sytuacji może być, np. odcisk stempla w paszporcie (tzw. czerwona pieczątka wojewody) potwierdzający złożenie wniosku o udzielenie zgody na pobyt w Polsce, zezwolenie na pobyt, karta pobytu z dostępem do rynku pracy (dwie strony), wiza, paszport, zaświadczenie Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców o korzystaniu z ochrony czasowej, Karta Polaka + wiza;
- dostęp do rynku pracy w Polsce, tzn.: zezwolenie na pracę, oświadczenie o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi ważne w okresie dłuższym niż 6 miesięcy, powiadomienie o powierzeniu wykonywania pracy obywatelowi Ukrainy, który będzie wykonywał pracę na podstawie art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa.
W związku z powyższym, brak jest podstaw do przyznania prawa świadczenia wychowawczego.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca wyjaśniła, że jest osobą pracującą i jest zatrudniona, obecnie przebywa na urlopie macierzyńskim. Przyjechała do Polski w dniu 17 stycznia 2022 r. na bazie ruchu bezwizowego i przebywa w tym kraju nadal legalnie na umowach specustawy UKR dla obywateli Ukrainy (pobyt został przedłużony z mocy prawa). Jest zarejestrowana na złożenie wniosku na kartę stałego pobytu w N. i czeka na swoją kolejkę (bardzo długi czas oczekiwania). Ma drugie dziecko, S. P. (pesel UKR), na którą otrzymywała wypłaty z programu "800+'’ za okresy od 1 kwietnia 2022 do 31 maja 2022 r.; od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r.; od 1 czerwca 2023 do 31 maja 2023 r. Wskazała, że do wniosku o wypłatę "800+" zawsze dołączała te same załączniki (każdy kolejny rok) i decyzja ZUS zawsze była pozytywna.
W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje:
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a., co oznacza, że jeżeli sąd administracyjny dostrzega naruszenie prawa w zaskarżonej decyzji, to niezależnie od argumentów skarżącego, tenże sąd administracyjny uprawniony jest do uwzględnienia skargi.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 1576, dalej: ustawa).
Celem regulacji ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jest udzielenie przez państwo pomocy rodzicom/opiekunom, w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Motywy wprowadzenia świadczenia wychowawczego zostały przytoczone w uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Wskazano tam, że świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowywaniem dzieci. Wykształcenie i przygotowanie do życia dzieci wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla osób, u których pozostają one na utrzymaniu, w szczególności w rodzinach wieloosobowych. W związku z tym, rodziny często napotykają bariery ekonomiczne związane z wielkością dochodu. Nacisk ustawodawcy położony jest więc na powiązanie pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy.
Stosownie do art. 1 ust. 2 i ust. 3 ustawy prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje:
1) obywatelom polskim;
2) cudzoziemcom:
a) do których stosuje się przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,
b) jeżeli wynika to z wiążących Rzeczpospolitą Polską dwustronnych umów międzynarodowych o zabezpieczeniu społecznym,
c) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy udzielonego w związku z okolicznościami, o których mowa w art. 127 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 35), jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
d) posiadającym kartę pobytu z adnotacją "dostęp do rynku pracy", jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyłączeniem obywateli państw trzecich, którzy uzyskali zezwolenie na pracę na terytorium państwa członkowskiego na okres nieprzekraczający sześciu miesięcy, obywateli państw trzecich przyjętych w celu podjęcia studiów lub pracy sezonowej oraz obywateli państw trzecich, którzy mają prawo do wykonywania pracy na podstawie wizy,
e) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej:
- na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy, o którym mowa w art. 139a ust. 1 lub art. 139o ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, lub
- w związku z korzystaniem z mobilności krótkoterminowej pracownika kadry kierowniczej, specjalisty lub pracownika odbywającego staż w ramach przeniesienia wewnątrz przedsiębiorstwa na warunkach określonych w art. 139 n ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach,
- jeżeli zamieszkują z dziećmi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z wyłączeniem cudzoziemców, którym zezwolono na pobyt i pracę na okres nieprzekraczający dziewięciu miesięcy, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej,
f) przebywającym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej:
- na podstawie zezwolenia na pobyt czasowy, o którym mowa w art. 151 lub art. 151b ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach,
- na podstawie wizy krajowej w celu prowadzenia badań naukowych lub prac rozwojowych,
- w związku z korzystaniem z mobilności krótkoterminowej naukowca na warunkach określonych w art. 156b ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach
- z wyłączeniem cudzoziemców, którym zezwolono na pobyt na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres nieprzekraczający sześciu miesięcy, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
Prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2, jeżeli zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenie wychowawcze, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy, celem świadczenia wychowawczego, jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, stanowi że świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, opiekunowi prawnemu dziecka, albo dyrektorowi domu pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a.
Ustawodawca uzależnił zatem przyznanie świadczenia wychowawczego od faktu utrzymywania dziecka i wspólnego z nim zamieszkiwania. Jest to usprawiedliwione celem przedmiotowego świadczenia.
W niniejszej sprawie organ administracji odmówił uwzględnienia wniosku skarżącej argumentując, że jest obywatelką Ukrainy, i nie przedstawiła kartu pobytu z adnotacją o dostępie do rynku pracy. Pominęły jednocześnie, że L. P. jest obywatelem polskim i zamieszkuje w Polsce oraz, że powołanych wyżej przepisów nie można rozpatrywać w oderwaniu od stanu faktycznego sprawy i ich wzajemnej relacji. Jednocześnie organ nie zaprzeczył, że przyznał skarżącej świadczenie wychowawcze za ten sam okres na starsze dziecko będące obywatelem Ukrainy, któremu został nadany nr PESEL UKR. Ponadto organ nie wyjaśnił, na jakiej podstawie skarżącej nadany został polski nr PESEL oraz na jakiej podstawie pozostawała ona w stosunku pracy w okresie od 18 lipca 2023 r. do 17 lipca 2025 r. W niniejszej sprawie doszło zatem do naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. bowiem organy nie ustaliły stanu faktycznego w sposób wyczerpujący, w konsekwencji również uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie zawiera prawidłowej analizy, ani wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego sprawy, narusza zatem art. 107 § 3 k.p.a.
Sąd ponadto wskazuje, że nawet jeżeli organ ustaliłby, że skarżąca nie spełnia warunków określonych w art. 1 ust 2 ustawy, to jednak charakter i cel tego świadczenia winny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do niego. Świadczenie to służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę. Skierowane jest do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują. Zauważyć należy, że co do zasady bieżącą pieczę nad osobą dziecka sprawują rodzice, co wynika z art. 96 ust. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 2809, dalej k.r.o.). W myśl tego przepisu, rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim. Obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień.
Uznać więc należy, że przepisy ustawy w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka sprawujący nad nim pieczę, a przede wszystkim, nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane. W tej sytuacji, poszukując lepszej ochrony interesów dzieci, a przy tym i ich opiekuna sprawującego pieczę, należy odnieść się bezpośrednio do zasad konstytucyjnych.
Konstytucję Rzeczpospolitej Polskiej, jako najwyższe prawo w strukturze źródeł prawa, należy stosować bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (na co wskazuje jej art. 8), także w sferze praw i wolności jednostki (J. Trzciński, Bezpośrednie stosowanie zasad naczelnych Konstytucji przez sądy administracyjne, wykład). W art. 72 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP zapisano, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka.
Osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka będącego obywatelem polskim i zamieszkałego w Polsce, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa, pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka.
Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego, wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem będącym obywatelem polskim, ale jedynie pod warunkiem, że również są obywatelami polskimi, bądź przedstawią wąski katalog dokumentów. W takiej sytuacji prawo do świadczenia wychowawczego nie wynika bezpośrednio z art. 72 Konstytucji RP, natomiast prawo do świadczenia wychowawczego wywodzone jest w tym przypadku ze współstosowania omawianej ustawy i Konstytucji, czyli polega na ustaleniu właściwego sensu normy ustawy, za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej.
Za taką interpretacją przemawiają także wyrażone w Konstytucji RP zasady: państwa prawnego (art. 2), równości wobec prawa (art. 32) i ochrony rodziny (art. 18). Formalne wyłączenie dziecka będącego obywatelem polskim i zamieszkałego w Polsce, z systemu pomocy państwa w wychowywaniu dzieci tylko z uwagi na to, że jeden z jej z rodziców, sprawujący faktyczną opiekę nad tym dzieckiem, jest cudzoziemcem niespełniającym wymogów ustawy, nie może być przyczyną odebrania w istocie stosownych praw obywatelowi polskiemu. Nie do przyjęcia jest interpretacja przepisów ustawy pozbawiająca dziecko, zamieszkałe w Polsce i będące obywatelem polskim, przewidzianej w ustawie pomocy finansowej ze wskazaniem, że wnioskodawcą jest rodzic będący cudzoziemcem, który nie przedłożył karty pobytu z adnotacją o dostępie do pracy. Stoi to w opozycji do elementarnego poczucia sprawiedliwości skoro dziecko posiada obywatelstwo polskie i zamieszkuje w kraju. Organ nie mógł zatem oprzeć się na kryterium obywatelstwa rodzica, pomijając kwestię obywatelstwo dziecka (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 15 września 2023 r., sygn. I SA/Wa 850/23, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Sąd uznał, że ograniczenia w dostępności do świadczenia wychowawczego na podstawie ustawy, dla osoby sprawującej pieczę i faktyczną opiekę nad dzieckiem będącym obywatelem polskim i zamieszkałym w Polsce, godzą w interes dziecka, chroniony ustawą zasadniczą, co pozwala na wywiedzenie owego uprawnienia wprost z postanowień Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej.
Rozpoznając zatem ponownie sprawę organ uwzględni zaprezentowaną rozszerzającą i prokonstytucyjną wykładnię art. 1 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
W tym stanie sprawy, uznając że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.