III SA/Kr 811/23

III SA/Kr 811/23 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2023-10-18
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-19
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko
Janusz Kasprzycki /przewodniczący sprawozdawca/
Katarzyna Marasek-Zybura
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2021 poz 877
Art. 2  pkt 2 , pkt 7 lit. a, 23  ust. 1 i ust. 1a
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a  i c, 200 i 205 par. 2, 225
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 18 października 2023 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 9 lutego 2023 r., znak: SKO-Al.-4112-8/22, w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącej A. K. 900 (słownie: dziewięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania, III. postanawia zwrócić skarżącej A. K. 160 (słownie: sto sześćdziesiąt) złotych tytułem nienależnie uiszczonego wpisu od skargi.
Uzasadnienie
Zaskarżoną przez A. K., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 9 lutego 2023 r., znak: SKO-AI.-4112-8/22, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.) oraz art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2021 r., poz. 877 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) po rozpoznaniu odwołania od decyzji Burmistrza Miasta N. z dnia 16 lutego 2022 r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu:
w pkt I. uchyliło decyzję organu pierwszej instancji w części dotyczącej okresu w którym świadczenie zostało nienależnie pobrane, a co za tym idzie kwoty zwrotu nienależnie pobranego świadczenia i w tej kwestii orzekło co do istoty sprawy, ustalając że:
świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1 maja 2021 r. do31 sierpnia 2021 r. zł w łącznej wysokości 2 000 zł (4 miesięcy x 500,00 zł) na rzecz O. K. są nienależnie pobranymi i za ten okres podlegają zwrotowi,
- świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1 maja 2021 r. do31 sierpnia 2021 r., w łącznej wysokości 2000 zł (4 miesięcy x 500,00 zł), na rzecz K. K. są nienależnie pobranymi i za ten okres podlegają zwrotowi ,
w pkt II utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji
Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Decyzją z dnia 16 lutego 2022 r. znak: [...] Burmistrz Miasta N.:
1) uznał za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 kwietnia 2021 r. do 30 września 2021 r. w kwocie łącznie 3.000,00 zł (6 miesięcy x 500,00 zł) przyznane decyzją nr [...] z dnia 30 września 2020 r. na osobę uprawnioną O. K.,
2) uznał za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 kwietnia 2021 r. do 30 września 2021 w kwocie łącznie 3.000,00 zł (6 miesięcy x 500,00 zł) przyznane decyzją nr [...] z dnia 30 września 2020 r. na osobę uprawnioną K. K.,
3) orzekł o zwrocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego na osobę uprawnioną O. K. w kwocie łącznie 3.000,00 zł (6 miesięcy x 500,00 zł) przyznane decyzją nr [...] z dnia 30 września 2020 r.,
4) orzekł o zwrocie świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego na osobę uprawnioną K. K. w kwocie łącznie 3.000,00 zł (6 miesięcy x 500,00 zł) przyznane decyzją nr [...] z dnia 30 września 2020 r.
Organ wskazał, że łączna kwota należności głównej wynosi 6.000,00 zł, a odsetki wynoszą 229,86 zł.
W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji podał, że decyzją nr [...] z dnia 30 września 2020 r. przyznano świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych O. K. i K. K., w wysokości 500,00 zł miesięcznie na każde dziecko, na okres od 1 października 2020 do 30 września 2021 r. Decyzja ta została zrealizowana, w dniu 23 listopada 2021 r. W związku z wystąpieniem przez stronę z nowym wnioskiem o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy 2021/2022 i przedłożeniem zaświadczenia o bezskuteczności egzekucji świadczeń alimentacyjnych organ uzyskał informacje o zmianie Komornika Sądowego prowadzącego egzekucje alimentów na rzecz dzieci skarżącej.
O zaistniałej zmianie organ nie został przez stronę poinformowany, chociaż strona była pouczona w decyzji przyznającej świadczenie o obowiązku informowania go o każdej zmianie która może mieć wpływ na przyznane świadczenie.
Niemniej jednak organ ustalił, że Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym [...], który prowadził poprzednio postępowanie egzekucyjne postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2021 r. umorzył postępowanie egzekucyjne i zwrócił wierzycielowi tytuł wykonawczy. Z kolei na podstawie informacji udzielonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w L. organ ustalił, że w dniu 2 września 2021 r. skarżąca złożyła wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego o alimenty na rzecz dzieci K. i O., za okres od października 2020 r. do marca 2021 r. w kwotach po 600,00 zł za każdy miesiąc, alimenty zaległe za okres od kwietnia 2021 r. do sierpnia 2021 r. w wysokości po 1600,00 zł za każdy miesiąc oraz o alimenty bieżące za miesiąc wrzesień 2021 r. w kwocie 1600,00 zł.
W tych okolicznościach, zdaniem organu pierwszej instancji w okresie od umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] do wszczęcia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w L. nastąpiła przerwa w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym co do bieżących alimentów na uprawnione dzieci. Skarżąca nie wykazała bowiem, ażeby we wskazanym wyżej okresie prowadzone były inne czynności niż komornicze postępowanie egzekucyjne, które potwierdzały bezskuteczność egzekucji. Tym samym w ocenie organu w okresie od 1 kwietnia 2021 r. do 30 września 2021 r. dzieci skarżącej nie posiadały statusu "osoby uprawnionej" w rozumieniu ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a co za tym idzie nie były w tym okresie uprawnieni do otrzymywania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Okoliczności te zdaniem organu wypełniają przesłanki z art. 2 pkt 7 lit. a ww. ustawy do uznania, że w okresie od 1 kwietnia 2021 r. do 30 września 2021 r. wypłacone świadczenia alimentacyjne na rzecz dzieci skarżącej były świadczeniami nienależnie pobranymi.
Od powyższej decyzji odwołanie złożyła skarżąca zarzucając w szczególności nim organowi pierwszej instancji naruszenie przepisów postępowania – art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a. - poprzez ustalenie, że przez okres od umorzenia postępowania egzekucyjnego u komornika G. G. do wszczęcia postępowania u komornika Ł. W. nastąpiła przerwa w oprowadzonym postepowaniu egzekucyjnym, a strona nie wykazała, że w tym okresie prowadzone były inne czynności niż komornicze postepowanie egzekucyjne, które by poświadczały bezskuteczność egzekucji. Podkreśliła, ze nie wiedziała, że prowadzone przez komornika postepowanie egzekucyjne zostało umorzone, gdyż umorzenie to nastąpiła na wniosek pełnomocnika ustanowionego z urzędu, co stanowiło obrazę art. 2 pkt 7 lit. a w zw. z art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, polegająca na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranych świadczeń w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego. Zarzuciła także organowi naruszenie wskazanych przepisów postępowania poprzez ustalenie, że skarżąca nie poinformowała organu o zmianie komornika i o umorzeniu postępowania egzekucyjnego lub zmianie komornika, zgodnie z treścią pouczenia, podczas, gdy skarżąca uzyskała o tym wiedzę dopiero 1 września 2021 r.
Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu orzekło jak wskazano powyżej.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Kolegium powołało treść przepisów mających zastosowanie w sprawie oraz wyjaśnił, że aby ubiegać się o świadczenia
z funduszu alimentacyjnego oraz zachować do nich prawo, należy posiadać status osoby uprawnionej, tj. osoby na rzecz której prowadzona jest egzekucja, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych.
Z akt sprawy wynika, że do wniosku o ustalanie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy 2020/2021 r. na swoje dzieci skarżąca załączyła zaświadczenie o bezskuteczności prowadzonego postępowania egzekucyjnego oraz o wysokości wyegzekwowanego świadczenia alimentacyjnego z dnia 7 września 2020 r., sygn. akt: [...] wystawione przez Komornika przy Sądzie Rejonowym [...]. Wynikało z niego, że na podstawie wniosku skarżącej wszczęte zostało postępowanie egzekucyjne przeciwko G. K. będące zabezpieczeniem udzielonym postanowieniem Sądu Okręgowego w N. z dnia 7 lutego 2019 r., sygn. akt: [...] w zakresie alimentów na czas toczącego się postępowania, poprzez zobowiązanie pozwanego do ponoszenia na rzecz małoletnich alimentów, w wysokości po 1000 zł miesięcznie. Jak ustalono postępowanie egzekucyjne w tej sprawie jest bezskuteczne, za ostatnie dwa miesiące świadczenie alimentacyjne jak i za cały 2019 r. wyegzekwowano w wysokości 0 zł.
Z powyższego, zdaniem Kolegium wynika, że okoliczności te jednoznacznie wskazywały, że dzieci skarżącej wypełniały przesłanki art. 2 pkt 11 w związku z art. 2 pkt 2 ustawy, a co za tym idzie posiadały status "osoby uprawnionej" w rozumieniu ustawy. O konieczności istnienia posiadania statusu "osoby uprawnionej" (na który składa się nie tylko nie tylko uprawnienie dzieci do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego ale i toczące się postępowanie egzekucyjne które jest bezskuteczne) do przyznania i otrzymywania świadczenia z funduszu alimentacyjnego przez okres zasiłkowy trwający w tym przypadku od 1 października 2020 r. do 30 września 2021 r. wnioskodawczyni była poinformowana w pouczeniu zawartym w II części wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Co istotne skarżąca złożyła i podpisała w dniu 29 września 2020 r. oświadczenie, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi ją do świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz, że przekaże organowi egzekucyjnemu wszelkie znane informacje niezbędne do prowadzenia postępowania egzekucyjnego przeciw dłużnikowi.
Dalej Kolegium wskazało, że decyzją z dnia 30 września 2020 r., znak: [...] Burmistrza Miasta N. przyznano na dzieci skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie po 500 zł miesięcznie na dziecko, na okres od 1 października 2020 r. do 30 września 2021 r. W decyzji tej znajduje się pouczenie o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz o konsekwencjach wiążących się z niedopełnieniem tego obowiązku.
Tym samym skoro skarżąca oświadczyła (oświadczenie z dnia 29 września 2020 r.), że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie znajduje uzasadnienia zarzut skarżącej, iż nie została pouczona i nie wiedziała jakie okoliczności mogą mieć wpływ na prawo do świadczeń z funduszu.
Organ wyjaśnił, że celem zabezpieczenia jest udzielenie tymczasowej ochrony prawnej powodowi, zanim uzyska on ochronę definitywną (ostateczną), czyli zanim zostanie osiągnięty cel postępowania w sprawie, w związku z którym następuje udzielenie zabezpieczenia. Z chwilą prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy odpadają przyczyny, dla których dokonano zabezpieczenia, gdyż ochronę prawną zapewnia uprawnionemu prawomocne orzeczenie sądu. Do akt przedmiotowej sprawy została załączona kserokopia wyroku Sądu Okręgowego w N. l Wydział Cywilny z dnia z dnia 9 stycznia 2020 r., sygn. akt [....], w którym w pkt III Sąd orzekł o obciążeniu obojga rodziców obowiązkiem utrzymania małoletnich dzieci skarżącej i zasądził do pozwanego G. K. na rzecz małoletniej córki alimenty w kwocie 1 000 zł i na rzecz małoletniego syna alimenty w kwocie 1000 zł płatane z góry do 10 dnia każdego miesiąca do rąk powódki z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w zapłacie którejkolwiek z rat. Orzeczenie to zmienione zostało pkt 1 wyroku Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 22 września 2020 r., sygn. akt: [...] w ten sposób, że wymienione w nim kwoty "1000 zł" obniżono do kwot 800 zł i stało się prawomocne od dnia 22 września 2020 r. Skoro dnia 22 września 2020 r. stało się prawomocne orzeczenie w zakresie ustalenia alimentów na rzecz dzieci skarżącej, to zdaniem organu przyjąć należy, że 22 listopada 2020 r. upadło zabezpieczenie udzielone na czas trwania postępowania w zakresie alimentów, na podstawie którego Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym [...] prowadził egzekucję.
Kolegium ustaliło nadto, że postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2021 r., znak: [...] Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym [...] umorzył postępowanie egzekucyjne wszczęte na wniosek skarżącej przeciwko dłużnikowi G. K. Kolejny wniosek o egzekucję alimentów na rzecz dzieci skarżącej, należnych od 22 września 2020 r. na podstawie wyroku Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 22 września 2020 r, sygn. akt [...] w wysokości 1600 zł miesięcznie na oboje dzieci został złożony przez skarżącą w dniu 2 września 2022 r. do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w L .
Na podstawie ww. informacji Kolegium ustaliło, że w okresie od maja 2021 r. do sierpnia 2021 r. nie toczyło się postępowanie egzekucyjne tytułem zaległych (na podstawie tytułu wykonawczego Sądu Okręgowego w N. z dnia 7 lutego 2019r., sygn. akt: [...]) i bieżących (na podstawie wyroku Sądu Apelacyjnego w K. z dnia 22 września 2020r., sygn. akt [...]) zobowiązań alimentacyjnych, a co za tym idzie we wskazanym okresie skarżąca nie była uprawniona do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Co prawda analiza dokumentów wskazuje, że skarżąca działająca jako przedstawiciel ustawy dzieci w 2020 r. jak i w 2021 r. nie otrzymała za pośrednictwem Komorników żadnej kwoty tytułem alimentów, jednakże jak ww. wskazano świadczenia z funduszu alimentacyjnego mogą być wypłacane osobie uprawnionej jedynie wówczas, gdy postępowanie egzekucyjne jest w toku i jest bezskuteczne.
Zdaniem Kolegium stan faktyczny i prawny jednoznacznie wskazuje, iż odwołująca w miesiącach: maj 2021 r., czerwiec 2021 r., lipiec 2021 r. i sierpień 2021 r. nie była uprawniona do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dzieci z uwagi na fakt, że była pouczona o okolicznościach uprawniających ją do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jak i o obowiązkowi zgłoszenia zmian mających wpływ na przyznane świadczenia, a obowiązkowi temu uchybiła. W konsekwencji w miesiącach: maj 2021 r., czerwiec 2021 r., lipiec 2021 r., sierpień 2021 r. skarżąca nienależnie pobrała świadczenie z funduszu alimentacyjnego, a co za tym idzie na podstawie art. 23 ust. 1 i ust. 1a ww. ustawy zobowiązana jest do zwrotu kwot nienależnie pobranego świadczenia, wraz z naliczanymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
Podobnie zarzutu odwołania, iż organ pierwszej instancji naruszył art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a., zdaniem organu odwoławczego jest nieuzasadniony. Załączane do akt sprawy dokumenty świadczą o tym, że organ pierwszej instancji podjął działania zwracając się zarówno do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] jak i do Komornika Sądowy przy Sądzie Rejonowym w L. o wyjaśnienie aspektów związanych z prowadzonym przez nich postępowaniem w sprawie egzekucji alimentów na rzecz dzieci odwołującej. Przy czym w ocenie Kolegium organ błędnie ocenił zgromadzony materiał dowodowy wskazując, że w kwietniu 2021 r. i we wrześniu 2021 r. nie toczyło się postępowanie egzekucyjne tytułem zaległych (na podstawie tytułu wykonawczego Sądu Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 7 lutego 2019 r., sygn. akt: [...]) i bieżących (na podstawie wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 września 2020 r. - sygn. akt [...]) zobowiązań alimentacyjnych na rzecz dzieci odwołującej, czemu dało wyraz w decyzji.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca zarzuciła organowi naruszenie przepisów:
- art. 77 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy poprzez przyjęcie, że organ administracji publicznej nie jest uprawniony do badania zakresu pełnomocnictwa udzielonego przez skarżącą w postępowaniu, które nie toczyło się przed organem, w sytuacji gdy zarówno organ l instancji, jak i organ II instancji był obowiązany dokonać analizy udzielonego przez skarżącą pełnomocnictwa, a następnie dokonać oceny skuteczności złożenia przez pełnomocnika wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego przez komornika oraz wydania postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, a następnie uwzględnić wnioski z niej wynikające przy ocenie czy w niniejszej sprawie została spełniona przesłanka bezskuteczności, tj. prowadzenia postępowania egzekucyjnego przez cały okres pobierania świadczenia;
- art. 80 k.p.a. poprzez brak dokonania przez organ II instancji na podstawie całokształtu materiału dowodowego oceny czy przesłanka bezskuteczności egzekucji również w trakcie pobierania świadczenia została spełniona, w sytuacji gdy z treści postanowienia komornika z dnia 29 kwietnia 2021 r. w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego wynika, że przedmiotowe postanowienie zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącej, tj. osobie nieuprawnionej, a skarżąca o wydaniu w/w postanowienia dowiedziała się dopiero w dniu 1 września 2021 r. składając wniosek do komornika sądowego G. G. o wydanie zaświadczenia o bezskuteczności prowadzonego postępowania egzekucyjnego na nowy okres świadczeniowy, postanowienie z dnia 29 kwietnia 2021 r. w myśl art. 767 k.p.c. uprawomocniło się zatem dopiero z dniem 8 września 2021 r.,
- art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a. w zw. z art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i art. 2 pkt 7 lit. a ww. ustawy poprzez przyjęcie, iż skarżąca została w sposób należyty pouczona przez organ l instancji o konsekwencjach wynikających z nienależnie pobranego świadczenia, w sytuacji gdy dokonanego przez organ pouczenia nie można uznać za prawidłowe, z uwagi na fakt, że nie zawierało ono wskazania, że przesłanką uprawniającą do pobierania świadczenia alimentacyjnego jest konieczność toku komorniczego postępowania egzekucyjnego przez cały okres świadczeniowy, a jego umorzenie skutkuje utratą prawa do świadczenia, która to przesłanka wynika z orzecznictwa sądowego, którego osoba bez wykształcenia prawniczego i pozbawiona dostępu do programu zawierającego w/w orzecznictwo nie może znać,
- art. 2 pkt 7 lit. a ustawy polegające na rozpatrywaniu kwestii nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego, tj. świadomości że świadczenie nie przysługuje co skutkowało uznaniem, że skarżąca w okresie od maja 2021 r. do sierpnia 2021 r. pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego na swoje dzieci w łącznej kwocie 4000 złotych w sytuacji gdy skarżąca do 1 września 2021 r. nie wiedziała, że komornicze postępowanie egzekucyjne zostało umorzone nie toczy się);
- art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. polegające na uchyleniu zaskarżonej decyzji organu pierwszej instancji w części i ustalenie, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1 maja 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. w łącznej wysokości 2000 złotych na rzecz córki skarżącej są nienależnie pobranymi i za ten okres podlegają zwrotowi oraz ustalającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1 maja 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. w łącznej wysokości 2000 zł na rzecz syna skarżącej są nienależnie pobranymi i za ten okres podlegają zwrotowi oraz w zakresie pkt II utrzymującego w mocy pozostałe postanowienia organu pierwszej instancji, w sytuacji gdy zachodziły podstawy do uchylenia decyzji tego organu w całości oraz ustalenia, iż skarżąca nie jest obowiązana do zwrotu pobranych w okresie od 1 kwietnia 2021 r. do 30 września 2021 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 6000 zł.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z wnioskiem pełnomocnika skarżącej i postanowieniami art. 119 pkt 2 P.p.s.a.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Przedmiotem kontroli w rozpatrywanej sprawie jest decyzja kasacyjna Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu, mocą której uchylona została decyzja organu pierwszej instancji w części dotyczącej okresu w którym świadczenie zostało nienależnie pobrane, a co za tym idzie kwoty zwrotu nienależnie pobranego świadczenia i w tej kwestii orzekające co do istoty sprawy Kolegium ustaliło, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1 maja 2021 r. do 31 sierpnia 2021 r. zł na dzieci w łącznej wysokości po 2 000 zł (4 miesięcy x 500,00 zł) są nienależnie pobranymi i za ten okres podlegają zwrotowi. W pozostałej zaś części Kolegium utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną.
W ocenie Sądu decyzja ta jest nieprawidłowa, gdyż Kolegium, działające jako organ odwoławczy, naruszyło przy jej wydawaniu nie tylko przepisy prawa materialnego przez ich błędną wykładnię i zastosowanie ale i zarazem przepisy prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy.
Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993, zwanej dalej ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), przez nienależnie pobrane świadczenie należy rozumieć takie świadczenie z funduszu alimentacyjnego, które zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.
Stosownie zaś do treści art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (art. 23 ust. 1a i 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów).
Zdaniem Kolegium stan faktyczny i prawny sprawy jednoznacznie wskazuje, że skarżąca w miesiącach: maj 2021 r., czerwiec 2021 r., lipiec 2021 r. i sierpień 2021 r. nie była uprawniona do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dzieci z uwagi na fakt, iż była pouczona o okolicznościach uprawniających ją do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jak i o obowiązkowi zgłoszenia zmian mających wpływ na przyznane świadczenia, a obowiązkowi temu uchybiła. W konsekwencji w miesiącach: maj 2021 r., czerwiec 2021 r., lipiec 2021 r., sierpień 2021 r. skarżąca nienależnie pobrała świadczenie z funduszu alimentacyjnego, a co za tym idzie na podstawie art. 23 ust. 1 i ust. 1a ww. ustawy zobowiązana jest do zwrotu kwot nienależnie pobranego świadczenia, wraz z naliczanymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
W ocenie Sądu stanowisko to jest błędne i wynika z niewłaściwej wykładni przepisów i rozumienia nienależnie pobranego świadczenia, a w konsekwencji niewłaściwego ich zastosowania i jednocześnie nieustalenia wszystkich istotnych dla treści tego rozstrzygnięcia okoliczności sprawy.
Podkreślić należy, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego stanowią niejako ekwiwalent alimentów, które nie mogą jednakże z różnych przyczyn zostać wyegzekwowane od osób zobowiązanych do ich uiszczania.
Należy bowiem zwrócić szczególną uwagę, że w art. 23 ust. 1 oraz w art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. mowa jest o "świadczeniu nienależnie pobranym", a nie o "nienależnym świadczeniu". O ile bowiem z nienależnym świadczeniem mamy do czynienia wówczas, gdy istnieją obiektywne okoliczności stojące na przeszkodzie do jego pobierania, jak np. śmierć dłużnika alimentacyjnego, o tyle pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego" wprowadza już pewien element subiektywnej oceny sytuacji, odnoszący się do właściwości osoby uprawnionej, stanu jej wiedzy i świadomości braku podstaw do pobierania uprzednio przyznanego jej świadczenia. Potrzeba rozróżnienia tych dwóch pojęć, podnoszona pierwotnie w kontekście problematyki zwrotu świadczeń rodzinnych, sygnalizowana jest również w najnowszym orzecznictwie sądów administracyjnych dotyczącym świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdzie stwierdza się wprost, że świadczenie wypłacone za okres przypadający po śmierci dłużnika alimentacyjnego jest świadczeniem nienależnym. Tymczasem ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego, definiowanego jako świadczenia pobranego przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Stąd też obowiązek zwrotu winien obciążać tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy (zob. wyroki NSA: z dnia 28 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 2630/14, Lex 2100644; z dnia 5 kwietnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1962/15, Lex nr 2301550; z dnia 19 października 2021 r., sygn. akt I OSK 678/21, Lex nr 3266858; a także wyrok WSA w Poznaniu z dnia 4 lipca 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 386/19, Lex nr 2713389; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 3 marca 2020 r., sygn. akt IV SA/Wr 8/20, Lex nr 3078741).
Zaprezentowany pogląd zasługuje w pełni na akceptację i jest zgodny z kierunkiem wykładni przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Warto przy tym zwrócić uwagę, że zaprezentowane stanowisko dąży do ujednolicenia rozumienia pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" w całym systemie pomocy społecznej, co - biorąc pod uwagę dotkliwość tej instytucji dla osób uprawnionych - należy przyjąć z aprobatą. Pozwala to bowiem uniknąć niejednokrotnie niezrozumiałych dla stron zawiłości proceduralnych powstałych na tle identycznych okoliczności faktycznych interpretowanych jednak różnie - w zależności od rodzaju pobieranego świadczenia. Dlatego też mimo świadomości, że w obrocie prawnym funkcjonują również orzeczenia odmiennie postrzegające kwestię charakteru prawnego nienależnie pobranego świadczenia, należało przyjąć aktualniejszą, a przede wszystkim przyjaźniejszą dla strony wykładnię przepisów ustawy, do czego zresztą były również zobowiązane organy orzekające w sprawie, na podstawie art. 7a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.) Przepis ten stanowi bowiem o konieczności rozstrzygania wątpliwości co do treści normy prawnej na korzyść strony, w sprawach których przedmiotem pozostaje nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia.
Mając na uwadze powyższe okoliczności należało zatem stwierdzić, że dla uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależne pobrane nie było wystarczające samo tylko ustalenie, że egzekucja świadczeń była bezskuteczna bez refleksji jak należy rozumieć to pojęcie na gruncie ustawy.
Przypomnieć zatem należy, że podstawową formą pomocy osobom uprawnionym do alimentów jest możliwość przyznania na ich rzecz świadczeń z funduszu alimentacyjnego pod określonymi w ustawie warunkami.
Osobą uprawnioną do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest osoba (dziecko małoletnie bądź pełnoletnie), która nie jest ekonomicznie samodzielna ze względu na wiek bądź ze względu na znaczny stopień niepełnosprawności, dla której dłużnikiem alimentacyjnym jest rodzic. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej w przypadku alimentów od rodzica zasądzonych na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała tych alimentów okazała się bezskuteczna (art. 9 w zw. z art. 2 pkt 11 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Postępowania w sprawie świadczeń z funduszu alimentacyjnego prowadzi organ właściwy wierzyciela (art. 12 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), którym jest wójt, burmistrz lub prezydenta miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej (art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów).
Decyzje wydawane w przedmiocie przyznania świadczeń alimentacyjnych osobie uprawnionej każdorazowo określają ich wysokość, zgodnie z wytycznymi zawartymi w ustawie, która określa ich górny miesięczny pułap. Pomimo tego, że świadczenia alimentacyjne są przyznawane niejako "w zastępstwie" alimentów, których osoba uprawniona nie otrzymała od zobowiązanego co ich wypłaty rodzica, należy mieć na względzie, że nie zawsze odpowiadają jednak ich pełnej wysokości.
Niewątpliwie, fundusz alimentacyjny, z którego wypłacane są uprawnionej osobie świadczenia alimentacyjne stanowi system wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowymi z budżetu państwa (art. 1 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów).
Stąd też zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - zasadą pozostaje - że dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Przepis ten stanowi podstawę prawną roszczenia zwrotnego (roszczenia regresowego), które przysługuje organowi właściwemu wierzyciela wzglądem dłużnika alimentacyjnego.
W rozpatrywanej sprawie ani organ pierwszej instancji, ani też orzekające kasacyjnie Kolegium, nie dokonały właściwych ustaleń, jakie znaczenie miało dla rozstrzygnięcia tej sprawy i skuteczności dokonania czynności procesowej, złożenie przez pełnomocnika wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego przez komornika oraz wydania postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Organy nie wskazały w sposób przekonujący wniosków z tego wypływających i jaki mają one wpływ na ocenę, czy w niniejszej sprawie została spełniona przesłanka bezskuteczności prowadzenia postępowania egzekucyjnego przez cały okres pobierania świadczenia, na co trafnie zwrócił uwagę pełnomocnik skarżącej w skardze stawiając skutecznie organom zarzut w tym zakresie.
Trafnie na te kwestie zwraca uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 3441/18.
NSA wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 11 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ilekroć w ustawie jest mowa o osobie uprawnionej, oznacza to osobę uprawnioną do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Natomiast, jak stanowi art. 2 pkt 2 powołanej ustawy, bezskuteczność egzekucji oznacza egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych. Za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności z powodu braku podstawy prawnej do podjęcia czynności zmierzających do wykonania tytułu wykonawczego w miejscu zamieszkania dłużnika, braku możliwości wskazania przez osobę uprawnioną miejsca zamieszkania dłużnika alimentacyjnego za granicą.
Uznać należy, że bezskuteczność egzekucji jako przesłanka przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oznacza sytuację, w której dłużnik nie uiszcza alimentów, jak i nie ma prawnej możliwości wyegzekwowania od niego takich należności. Chodzi więc o taki stan, kiedy nie jest możliwe uzyskanie w żaden prawnie dopuszczalny sposób należności z majątku dłużnika i w związku z tym konieczna jest pomoc finansowa państwa osobom uprawnionym.
Wskazać należy, że egzekwowanie świadczeń alimentacyjnych możliwe jest nie tylko na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2022 r., poz. 479), ale również w trybie ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r., poz. 1520, zwanej dalej Prawem upadłościowym). Podstawową funkcją postępowania upadłościowego (obok tzw. funkcji oddłużeniowej) jest windykacja należności. Jest to zbiorowe postępowanie, którego celem jest wspólne dochodzenie roszczeń od dłużnika. Podkreślić w tym miejscu wypada, że umorzenie postępowania egzekucyjnego w trybie art. 146 Prawa upadłościowego z uwagi na uprawomocnienie się postanowienia o ogłoszeniu upadłości, które miało miejsce w rozpoznawanej sprawie, ma w założeniu przeciwdziałać nierównomiernemu zaspokojeniu wszystkich wierzycieli z funduszy masy upadłości, bez zachowania kolejności wynikającej z art. 342-344 tej ustawy. Z tego powodu ustawodawca wykluczył możliwość prowadzenia po ogłoszeniu upadłości egzekucji syngularnej przez poszczególnych wierzycieli.
Ustawowe pojęcie "bezskuteczności egzekucji" nie jest determinowane, jak to przyjął skarżący kasacyjnie organ, tylko i wyłącznie przez zaświadczenie wystawione przez organ egzekucyjny (komornika sądowego), ale obiektywnie istniejącymi okolicznościami stanu faktycznego, sprowadzającymi się do niewyegzekwowania od dłużnika w okresie ostatnich dwóch miesięcy kwoty zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych (art. 2 pkt 2 ustawy), czego w przedmiotowej sprawie organy poza wszelką wątpliwość nie ustaliły.
W toku postępowania nie rozważono mianowicie znaczenia wskazanych okoliczności w kontekście wystąpienia przesłanki skuteczności egzekucji, zwłaszcza kwestii skuteczności pełnomocnictwa procesowego dla radcy prawnego lub adwokata ustanowionych z urzędu i ich działania za stronę w postępowaniu egzekucyjnym po prawomocnym zakończeniu postępowania sądowego. Zwrócić należy uwagę choćby na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 26 lutego 2013 r., sygn. akt I Acz 198/13; LEX nr 1344106, w którym Tamtejszy Sąd stwierdził, że przepis § 2 art. 118 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 1550, zwanej dalej w skrócie - k.p.c.), zawęża zakres pełnomocnictwa procesowego, który określa art. 91 k.p.c. adwokat ustanowiony z urzędu w postępowaniu przed sądem powszechnym nie jest umocowany do działania za stronę w postepowaniu egzekucyjnym po prawomocnym zakończeniu postępowania sądowego. W konsekwencji organy błędnie, zdaniem Sądu, przyjęły, że skarżąca posiadała wiedzę co do skuteczności egzekucji i bycia osobą w związku z tym uprawnioną do świadczeń z funduszu i, że w związku z tym zaniechała obowiązkowi powiadomienia o tych zmianach właściwego organu, co przekłada się na wadliwość uznania, że miała świadomość nienależnego pobierania świadczeń z funduszu.
Zdaniem Sądu dla przypisania skarżącej pobrania nienależnie świadczeń nie wystarczy wskazanie, że została w sposób należyty pouczona o kwestiach związanych z obowiązkiem powiadomienia organu o zmianach okoliczności mających znaczenie dla przyznania przedmiotowych świadczeń i podniesienie, iż skarżąca zaniechała tych czynności powiadomienia właściwego organu. Wykładnia art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów prowadzi do wniosku, że ocena, iż świadczenie zostało nienależnie pobrane wymaga wykazania negatywnego zachowania strony, ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych.
Wymaga więc wykazania, że zostały spełnione przesłanki obiektywna, jak i subiektywna. Obiektywna przesłanką jest brak uprawnień do świadczenia, zaś subiektywną będzie świadomość nieprzysługiwania świadczenia, którą można przypisać osobie uprawnionej w dacie otrzymania świadczenia. Dopiero zaistnienie obydwu przesłanek pozwala na stwierdzenie, że świadczenie zostało nienależnie pobrane (tak WSA we Wrocławiu w wyroku z dnia 26 lipca 2023 r., sygn. akt IV SA/Wr 152/23; LEX nr 3604231).
Najpierw organy muszą zatem wyjaśnić skuteczność działania pełnomocnika w postępowaniu egzekucyjnym oraz kwestię, czy w konsekwencji można skarżącej przypisać, że posiadała wiedzę w tym zakresie i miała świadomość znaczenia tych okoliczności dla prawa do przedmiotowych świadczeń, a pomimo tego zaniechała powiadomienia o nich organów oraz, iż treść pouczeń, zawartych w formularzy wniosku oraz w decyzji przyznającej skarżącej przedmiotowe świadczenia, była tak zredagowana, że skarżąca mogła w swojej sytuacji ocenić, iż okoliczności te mają znaczenia dla jej prawa do przedmiotowych świadczeń. Co za tym idzie, że w związku z tym, powinna ona o nich powiadomić organy.
Organy nie wyjaśniły i nie rozważyły powyższych kwestii w sposób należyty, przez co w istotny sposób naruszyły postanowienia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy, co wyczerpuje przesłankę z 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. do uchylenia kontrolowanych decyzji. Organy naruszyły też przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynika sprawy, a to art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez ich błędne rozumienie i zastosowanie, co z kolei wyczerpuje przesłankę z art. z 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., do uchylenia kontrolowanych decyzji.
Z powyższych względów skarga musiała więc wywrzeć zamierzony skutek.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w punkcie I sentencji wyroku.
O kosztach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 200 i 205 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w punkcie II sentencji wyroku.
W punkcie III sentencji wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie przepisu art. 225 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, o zwrocie skarżącej nienależnie uiszczonego wpisu od skargi, gdyż skarżąca na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634) była zwolniona z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.