III SA/KR 738/23

III SA/Kr 738/23 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2023-11-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-05-10
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko
Janusz Kasprzycki /przewodniczący sprawozdawca/
Katarzyna Marasek-Zybura
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 1  pkt 2
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 775
Art. 7, 77 par. 1, 80 oraz art. 138 par. 1  pkt 1
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1634
Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a  i c , art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Katarzyna Marasek-Zybura Protokolant: specjalista Anna Chwalibóg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2023 r. sprawy ze skargi T. L. i K. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 27 lutego 2023 r., sygn. akt SKO.Soc/4116/731/2022, w przedmiocie nienależnie pobranego dodatku węglowego uchyla zaskarżoną decyzję.
Uzasadnienie
Zaskarżoną przez T. L. i K. L., zwanych dalej skarżącymi, decyzją z dnia 27 lutego 2023 r., sygn. akt SKO.Soc/4116/731/2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Gminy K. z dnia 21 listopada 2022 r. nr [...] orzekającej o:
1. Uchyleniu prawa do dodatku węglowego wypłaconego skarżącej w wysokości 3 000,00 zł w dniu 10 października 2022 r.
2. Stwierdzeniu, że dodatek węglowy wypłacony skarżącej w wysokości 3 000,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym;
3. Zobowiązaniu do zwrotu w całości nienależnie pobranego dodatku węglowego w wysokości 3 000,00 zł w terminie 14 dni od daty ostateczności decyzji oraz odsetek ustawowych za opóźnienie, których wysokość naliczana jest od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty dodatku węglowego do dnia spłaty, tj. od dnia 1 listopada 2022 r.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Decyzją z dnia 21 listopada 2022 r. nr [...] Burmistrz Gminy K. orzekł o uznaniu wypłaconego dodatku węglowego za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązał skarżącą do jego zwrotu.
W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w dniu 23 sierpnia 2022 r. skarżąca złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w K. wniosek o wypłatę dodatku węglowego, wskazując, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i zamieszkuje pod adresem: Z., ul. N. [...]. W dniu 6 października 2022 r. przyznano skarżącej dodatek węglowy w wysokości 3 000,00 zł (dowód: pisemna informacja - w aktach sprawy). W dniu 10 października 2022 r. dodatek węglowy został wypłacony ww. osobie.
Nadto w dniu 7 października 2022 r. do siedziby organu wpłynął wniosek J. K. o przyznanie dodatku węglowego. Wnioskodawca wskazał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i zamieszkuje pod adresem: Z., ul. N. [...]. W dniu 18 października 2022 r. w siedzibie GOPS stawili się skarżąca oraz jej mąż (skarżący K. L.). Ustalono, że skarżąca otrzymała dodatek węglowy na adres: Z., ul. N. [...], natomiast jej mąż na adres: Z., ul. D. [...]. W złożonych wnioskach ww. osoby nie podały pełnych składów gospodarstwa domowego – skarżąca nie wskazała męża, a skarżący nie wskazał żony. Ww. osoby zgodnie poinformowały, że skarżąca na stałe zamieszkuje pod adresem: Z., ul. D. [...], natomiast pod adresem: Z., ul. N. [...] przebywa kilka razy w roku. Pod ww. adresem zamieszkuje J. K., brat skarżącej. Ponadto mąż skarżącej wskazał, że jego żona opłaca samodzielnie rachunki za media i podatek od nieruchomości rolnej, jak również użytkuje gospodarstwo rolne.
W związku z powyższym w dniu 26 października 2022 r. pracownicy organu przeprowadzili wizytę w miejscu zamieszkania brata skarżącej, celem ustalenia faktycznej liczby osób zamieszkujących w budynku pod adresem: Z., ul. N. [...]. Ww. oświadczył, że od wielu lat zamieszkuje sam pod ww. adresem, a skarżąca zamieszkuje wraz z mężem w domu pod adresem: Z., ul. D. [...]. Pomieszczenia w budynku nie wskazywały na zamieszkiwanie tam innych osób. Wizyta została utrwalona w formie protokołu.
Organ dodał, że w piśmie z dnia 3 listopada 2022 r. skarżąca stwierdziła, że spełniła przesłanki warunkujące przyznanie dodatku węglowego na ww. nieruchomość. Podała, że jest posiadaczką nieruchomości, na którą został złożony wniosek i opłaca należności z tym związane. Jednocześnie skarżący uznali "za nieważny" protokół z dnia 18 października 2022 r. sugerując, że "został sporządzony na użytek urzędu oraz pod przymusem emocjonalnych przesłanek urzędnika".
Organ przyjął jednak, że skarżąca nie zamieszkuje i nie prowadzi gospodarstwa domowego pod adresem: Z., ul. N. [...]. Jak podał, powyższy fakt jednoznacznie wynika z treści protokołów z dnia 18 października 2022 r. i 26 października 2022 r. W pierwszym z nich skarżąca stwierdziła, że zamieszkuje pod adresem: Z., ul. D. [...]. Natomiast na podstawie rozmowy z bratem skarżącej w miejscu jego zamieszkania, tj. Z., ul. N. [...] oraz własnych spostrzeżeń pracowników GOPS nie stwierdzono, aby pod ww. adresem zamieszkiwały inne osoby. Tak więc składając wniosek z dnia 23 sierpnia 2022 r. skarżąca podała nieprawdziwe informacje dotyczące swojego miejsca zamieszkania, co skutkowało przyznaniem i wypłatą jej dodatku węglowego na adres, pod którym nie zamieszkuje i nie prowadzi gospodarstwa domowego.
Organ podkreślił, że zaistniała sytuacja znacząco utrudniła możliwość przyznania i wypłaty dodatku węglowego osobie faktycznie zamieszkującej pod adresem podanym przez skarżąca we wniosku z dnia 23 sierpnia 2022 r. Na podstawie nieprawdziwej informacji to właśnie skarżącej został bowiem przyznany i wypłacony dodatek węglowy. Dodatek ten spełnia jednak przesłanki nienależnie pobranego świadczenia, co uzasadnia zobowiązanie skarżącej do zwrotu kwoty dodatku wraz z odsetkami.
Organ dodał, ze zasadność sporządzenia kwestionowanego protokołu wynikała z treści art. 67 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), a przeprowadzona czynność spełniała warunki wymienione w art. 68-69 k.p.a. W treści protokołu utrwalono swobodne wypowiedzi ww. osób, które następnie dobrowolnie podpisały ten dokument.
Od powyższej decyzji odwołanie wnieśli skarżący, podnosząc, że skarżąca ponosi cały ciężar utrzymywania nieruchomości położonej pod adresem Z. ul. N. [...], podczas gdy jej brat nie dokłada się do wydatków związanych z ww. nieruchomością.
Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Kolegium przedstawiło dotychczasowy przebieg postępowania oraz ustalenia organu pierwszej instancji, które uznał za własne. Następnie wskazało, że materiał dowodowy, zgromadzony w aktach sprawy przemawia za przyjęciem, iż skarżąca pobrała nienależnie dodatek węglowy przyznany w dniu 6 października 2022 r. (nr [...]). Został on przyznany na podstawie fałszywych zeznań skarżącej.
Zdaniem Kolegium organ pierwszej instancji zasadnie przyjął, że skarżąca nie zamieszkuje i nie prowadzi gospodarstwa domowego pod adresem: Z., ul. N. [...]. Wobec powyższego, w niniejszej sprawie zaistniały okoliczności wskazane w art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.).
Odnosząc się do argumentów podniesionych w odwołaniu, Kolegium stwierdziło, że sam tytuł prawny do nieruchomości i opłacanie należności związanych z jej utrzymaniem nie są równoznaczne z zamieszkiwaniem i prowadzeniem gospodarstwa domowego pod tym adresem. Wzmiankowane wyżej przepisy art. 2 ust. 1 i art. 2 ust. 2 ustawy o dodatku węglowym obligują bowiem osobę ubiegającą się o przyznanie dodatku węglowego do zamieszkiwania i prowadzenia gospodarstwa domowego pod adresem wskazanym we wniosku. Zatem osoba będąca właścicielem nieruchomości, lecz niezamieszkująca i nieprowadząca gospodarstwa domowego pod tym adresem, nie spełnia jednej z podstawowych przesłanek, warunkujących przyznanie dodatku węglowego. Takie okoliczności mają miejsce w przypadku skarżącej, która - jak wyżej wykazano - nie zamieszkuje pod adresem: Z., ul. N. [...].
Na powyższą decyzję skarżący złożyli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie.
Podnieśli, że przedłożone dokumenty "za media" i "śmieci" opłacane przez skarżącą są dowodem na przebywanie jej oraz utrzymywanie domu. Powyższe, zdaniem skarżących uzasadnia przyznanie skarżącej dodatku węglowego na nieruchomość Z. ul. N. [...].
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Trafnie rzecz ujął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 kwietnia 2022 r., sygn. akt III FSK 489/21; LEX nr 3503979, że: "Zwrot art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. "utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję" ma charakter skrótu wyrażającego zasadę, że nowe, powtórne rozstrzygnięcie organu odwoławczego jest identyczne (pokrywa się) z rozstrzygnięciem zawartym w decyzji organu I instancji. Ten skrót myślowy (techniczny) oznacza zatem, iż organ II instancji doszedł w wyniku swojego postępowania w sprawie do takiej samej konkluzji, jak organ I instancji. Decyzja organu II instancji jest takim samym aktem stosowania prawa, jak decyzja organu I instancji, a działanie organu odwoławczego nie ma charakteru kontrolnego, lecz jest działaniem merytorycznym."
Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 5 sierpnia 2022 r. o dodatku węglowym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1412 ze zm., zwanej dalej ustawą o dodatku węglowym), do postępowania w sprawie wypłaty dodatku węglowego przepisy art. 23 ust. 3, 12 i 13, art. 24a ust. 1 i 2, art. 25 ust. 3 i 4, art. 29, art. 30 i 30a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych stosuje się odpowiednio, przy czym ilekroć w tych przepisach jest mowa o rodzinie, rozumie się przez to gospodarstwo domowe, o którym mowa w art. 2 ust. 2.
W myśl art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), osoba która pobrała nienależnie dodatek węglowy jest zobowiązana do jego zwrotu.
Stosownie zaś do treści art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenie uważa się dodatek węglowy przyznany lub wypłacony na podstawie fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organ przez osobę pobierającą te świadczenia.
W rozpoznawanej sprawie, działające jako organ odwoławczy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie stwierdziło, że organ pierwszej instancji zasadnie przyjął, iż skarżąca nie zamieszkuje i nie prowadzi gospodarstwa domowego pod adresem: Z., ul. N. [...] a wobec tego zaistniały okoliczności wskazane w art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Odnosząc się natomiast do argumentów podniesionych w odwołaniu, stwierdziło, że sam tytuł prawny do nieruchomości i opłacanie należności związanych z jej utrzymaniem nie są równoznaczne z zamieszkiwaniem i prowadzeniem gospodarstwa domowego.
Motywy decyzji administracyjnej, przedstawione w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia pełnią niebagatelną rolę z punktu widzenia kontroli działalności administracji publicznej, w tym także działania organu odwoławczego, mianowicie, powinny odzwierciedlać to, czym kierował się organ podejmując takie a nie inne rozstrzygnięcie. Uzasadnienie decyzji może być lepiej lub gorzej zredagowane, ale trudno nie dostrzec istotnych wad takiego uzasadnienia, w którym organ odwoławczy, a w tym wypadku Kolegium, kwituje merytoryczne stanowisko, które ma być zbieżne ze stanowiskiem organu pierwszej instancji po to, by mogło ono skorzystać z kompetencji przyznanych mu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., jednym zdaniem: "Wobec powyższego, w niniejszej sprawie zaistniały okoliczności wskazane w art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 poz. 615 ze zm.)."
Sąd administracyjny kontrolujący prawidłowość działania administracji publicznej nie może się domyślać i zakładać, co przyświecało organowi odwoławczemu, że wyraził takie stanowisko, co za tym przemawiało i dlaczego podjął takie rozstrzygnięcie.
Zgodzić się należy z WSA w Łodzi, że po pierwsze, "ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. Określenie "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być zatem świadoma, iż okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, ustąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z winy strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego." Zasadnie więc Tamtejszy Sąd akcentuje, że: " "Świadomym wprowadzeniem w błąd", o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się oświadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. Z powyższego wynika, iż dla zastosowania przesłanki wskazanej w analizowanym przepisie niezbędnym jest wykazania, że przyznanie wnioskowanego świadczenia nastąpiło z winy strony. W przypadku przyjęcia, że strona celowo zataiła (przemilczała) okoliczności prawnie istotne w sprawie, konieczne jest stwierdzenie, czy strona była świadoma, że fakty, o których nie powiedziała, były istotne dla sprawy, a zatem czy zdawała sobie sprawę z prawnego znaczenia określonych faktów, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa. To natomiast wiąże się z pouczeniem jej o tym jakie okoliczności faktyczne są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Przy czym skuteczne pouczenie, to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, z tym zaznaczeniem, iż owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd." (por. wyrok WSA w łodzi z dnia 22 lutego 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 898/21; LEX nr 3333826).
Tymczasem w rozpoznawanej sprawie Kolegium podniosło jedynie, że organ pierwszej instancji zasadnie przyjął, iż skarżąca nie zamieszkuje i nie prowadzi gospodarstwa domowego, ale co doprowadziło Kolegium do takiej oceny stanu faktycznego i takiego stanowiska, nie wskazało. Powtórzyć zatem ponownie należy, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jej uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. Nie wskazało Kolegium, czy skarżąca podpisała jakiś dokument, że została pouczona o przesłankach, warunkujących przyznanie prawa do ww. świadczenia, czy też podpisała oświadczenie, iż zawarte we wniosku dane były prawdziwe oraz oświadczenie, że niepoinformowanie organu, właściwego do prowadzenia postępowania w sprawie świadczeń rodzinnych, o zmianach w tym zakresie, może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a pouczenie to spełnia wszelkie wymogi właściwego, zrozumiałego dla skarżącej i jej sytuacji pouczenia. Z jakich powodów Kolegium uznało, że działania skarżącej miały na celu świadome wprowadzenie organu w błąd i co o tym świadczy, nie jest wiadome.
W ocenie Sądu Kolegium nie rozpatrzyło po prostu ponownie merytorycznie sprawy, a ograniczyło się jedynie z działania kontrolnego decyzji pierwszoinstancyjnej.
Stanowi to nie tylko naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy - art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 , oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji bez podania przekonywujących powodów, ale także art. 15 k.p.a. zobowiązującego organ do dwukrotnego rozpoznania i rozpatrzenia sprawy przez każdy organ w obydwu instancjach, jak i również naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych – poprzez brak wskazania rozumienia przesłanek uznania nienależnie pobranego świadczenia i oceny stanu faktycznego, które doprowadziły organ odwoławczy do stanowiska, że przesłanki uznania pobranych świadczeń za nienależnie pobrane rzeczywiście i z jakich powodów zaistniały.
Powyższe stanowi wystarczającą podstawę do stwierdzenia ziszczenia się przesłanek do uchylenia zaskarżonej decyzji, wskazanych w art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i 135 P.p.s.a.
Skarga musiała zatem wywrzeć zamierzony skutek.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634), orzekł, jak w sentencji wyroku.