III SA/KR 73/24

III SA/Kr 73/24 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2024-04-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-01-18
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Katarzyna Marasek-Zybura /przewodniczący zdanie odrebne/
Magdalena Gawlikowska
Elżbieta Czarny-Drożdżejko /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
Art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant starszy sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi K. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 10 listopada 2023 r., nr SKO.ŚR/4111/1205/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 10 listopada 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/1205/2023, działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023r., poz. 390, dalej jako: "u.ś.r.") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 775) po rozpatrzeniu odwołania K. P..(dalej jako: skarżący) utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy Skawina z 4 października 2023 r. nr DŚZS-524-25/23 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką E. P.
Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Wnioskiem z dnia 31 lipca 2023 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, która legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS w Krakowie z 19 listopada 2019 r., z którego wynika, ze jest trale niezdolna do samodzielnej egzystencji, zaś data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji istniała w dniu 1 października 2019 r.
Po rozpoznaniu wniosku, Burmistrz Miasta i Gminy Skawina, decyzją z 4 października 2023 r. odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt posiadania przez skarżącą rodzeństwa, które również jest zobligowane alimentacyjnie wobec matki.
Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie wniosła skarżąca. W uzasadnieniu odwołania podniosła, że niepełnosprawność matki powoduje konieczność zapewnienia jej opieki, zaś ona sama spełnia wszelkie warunki do przyznania jej wnioskowanego świadczenia albowiem pozostaje bez pracy i sprawuje opiekę nad matką. Powołała się na wyrok TK z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, zgodnie z którym art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Opisaną we wstępie decyzją SKO w Krakowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie.
W swoich rozważaniach Kolegium zwróciło uwagę, że matka skarżącej jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Legitymuje się orzeczenia Lekarza Orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 26 kwietnia 1999 r., stwierdzającym, iż jest trwale całkowicie niezdolna do pracy, a niepełnosprawność istnieje od - dzieciństwa. Ponadto legitymuje się również orzeczeniem Lekarza Orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 19 listopada 2019 r. z którego wynika, że jest trwale całkowicie niezdolna do samodzielnej egzystencji. W ww. orzeczeniu wskazano, iż data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji - istniała w 1 października 2019 r.
Z kolei z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 5 września 2023 r. wynika, że matka skarżącej jest osobą nie w pełni samodzielną w czynnościach dnia codziennego, mającą trudności w poruszaniu się. Z akt sprawy oraz twierdzeń skarżącej wynika, że sprawuje ona całodniową opiekę obejmującą m. in. czynności dnia codziennego. Pomaga matce również w czynnościach higienicznych, ubieraniu, rozbieraniu, podaje leki, pomaga przy kąpieli. Matka opuszcza mieszkanie wyłącznie pod jej opieką.
Kolegium zwróciło uwagę, że skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji wobec matki. Ma ona bowiem jeszcze troje dzieci. Córka N. M. zamieszkuje w W. ze swoją rodziną, gdzie opiekuje się dziećmi oraz pracuje, a zatem nie jest w stanie zapewnić matce opieki. Podobnie druga córka K. K. ze względu na sytuację finansową i zdrowotną nie jest w stanie uczestniczyć w opiece nad matką. Również syn P. P., który co prawda zamieszkuje z matką, ale z uwagi na pracę w pełnym wymiarze czasu pracy nie jest w stanie zająć się matką. W związku z powyższym organ odwoławczy uznał, że zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § l k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych -obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2).
Niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej z uwagi na miejsce zamieszkania, zatrudnienie czy inne okoliczności osobiste i rodzinne, nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonych rzeczy, albo na osobistych staraniach. W sytuacji, w której osoby zobowiązane do alimentacji z różnych przyczyn nie świadczą opieki nad osobą jej wymagającą, mogą swój obowiązek alimentacyjny realizować nie poprzez starania osobiste, a poprzez przykładowo opłacenie osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Skarżąca w toku postępowania nie wskazała okoliczności, które mogłyby uzasadniać zwolnienie pozostałych dzieci matki skarżącej z obowiązku alimentacyjnego wobec niej. Zdaniem organu odwoławczego nie stanowi takiej okoliczności zamieszkiwanie w innej miejscowości, pozostawanie w stosunku pracy, czy też posiadanie własnej rodziny, w tym małoletnich dzieci. Obowiązek alimentacyjny dzieci matki skarżącej nie wyprzedza obowiązku alimentacyjnego skarżącej, gdyż wszystkie dzieci są w równym stopniu zobowiązane do alimentacji względem rodziców. Dzieci, zwłaszcza, że jest ich czworo mogą sprawować opiekę zamiennie lub zatrudnić osobę trzecią, która taką opiekę będzie sprawować.
Ponadto zdaniem organu odwoławczego, brak jest w niniejszej sprawie bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad matką a tym, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia. Czynności domowe takie jak sprzątanie, pranie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów stanowią normalne prace, które skarżąca prawdopodobnie podejmowałaby również jako osoba czynna zawodowo, nie mając obowiązku opieki nad niepełnosprawną matką. Z samych twierdzeń skarżącej nie wynika, aby wykonywała w związku ze stanem zdrowia matki ekstraordynaryjne, szczególne czynności, pochłaniające tyle czasu, by niemożliwe było podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Końcowo, organ odwoławczy stwierdził, że ma świadomość trudnej sytuacji życiowej skarżącej, jednakże w przedmiotowej sprawie przyznanie wnioskowanego świadczenia byłoby sprzeczne z jednoznacznym brzmieniem powoływanych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Na powyższą decyzję skarżąca, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw, z art. 17 ust. 5 u.ś.r. poprzez ich wadliwą wykładnię i ocenę co do zastosowania, polegającą na uznaniu, że w stanie faktycznym sprawy skarżąca wskazuje się nie wystarczającą legitymacją co do możliwości przyznania świadczenia na podstawie ww. ustawy, z uwagi na subsydialne zastosowanie reguł dotyczycących obowiązku alimentacyjnego zawartych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym wykluczone jest przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Konsekwencją powyższego jest rozumienie rzeczonych przepisów w sposób nieprawidłowy w odniesieniu do przyjętych reguł, polegające na uznaniu, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki, jeśli istnieją jeszcze inne dzieci osoby wymagającej opieki mogące sprawować choć częściową opiekę lub mogące sfinansować opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, podczas gdy w ustawie o świadczeniach rodzinnych brak jest jakiegokolwiek przepisu warunkującego przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od rzeczonych okoliczności, a zakres wyłączeń od możliwości przyznania ww. świadczenia ujęty w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie obejmuje takiego przypadku.
Mając powyższe zarzuty na uwadze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu l instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, według norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)
Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 10 listopada 2023 r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy Skawina z 4 października 2023 r. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką E. P., pod kątem kryterium legalności, wykazała, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm.), zwanej dalej u.ś.r.
Świadczenie pielęgnacyjne zostało zaliczone do świadczeń rodzinnych. Jego celem jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie osób niepełnosprawnych, gdyż służy pokryciu kosztów opieki zorganizowanej "we własnym zakresie", w tym opieki osób bliskich. Świadczenie to zapewnia środki sprawowanie nad nimi opieki (zob. R. Babińska-Górecka, K. Stopka, Polskie świadczenia rodzinne z punktu widzenia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, PiZS 2012, nr 4, s. 28-34.). Jego celem jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19).
W niniejszej sprawie skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 2019r. została uznana za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji. Z załączonych kart informacyjnych leczenia szpitalnego wynika, że cierpi na migotanie i trzepotanie przedsionków, chorobę nadciśnieniową z zajęciem serca bez niewydolności serca, otyłość, mózgowe porażenie dziecięce z niedowładem kończyn prawych, stan po leczeniu operacyjnym raka niedorbnokomórkowego płuca prawego w 2016r., stan po leczeniu operacyjnym guza przerzutowego okolicy ruchowo-czuciowej lewej półkuli mózgu w 2022. W 2023r. rozpoznano liczne zmiany przerzutowe w mózgowiu, z zajęciem opon, niewielki obrzęk. Stwierdzono, że pacjentka nie kwalifikuje się do leczenia chirurgicznego.
Matka skarżącej jest wdową oraz posiada jeszcze troje dzieci, przy czym jedno z nich (brat skarżącej) mieszka w tym samy domu co skarżąca z matką. W swoim oświadczeniu wskazał on, że nie jest w stanie opiekać się matka, gdyż pracuje i spłaca kredyt.
U skarżącej zostały przeprowadzone wywiad środowiskowy. Z wywiadu wynika, że matka skarżącej nie jest w stanie wykonywać czynności samoobsługowych, po mieszkaniu porusza się jedynie przy pomocy osób drugich. Skarżąca wskazała na następujące czynności, które wykonuje wobec swojej matki: ubieranie, przebieranie, mycie (co drugi dzień), przygotowywanie i podawanie lekarstw, prowadzenie do toalety i pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, czuwanie nad przebiegiem leczenia, ustalanie terminów wizyt lekarskich, towarzyszenie matce podczas wizyt i badań kontrolnych, wykonywanie z matką ćwiczeń ruchowych oraz usprawniających myślenie. Matka skarżącej nie jest osobą pampersowaną.
Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ II instancji nastąpiła z powodu braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki. Organy oparły się na przesłance posiadania przez skarżącą rodzeństwa, które jest równolegle zobligowane do świadczeń alimentacyjnych wobec swojej matki, jak i na zakresie czynności, który nie wymaga od skarżącej nie podejmowania zatrudnienia, choćby na ½ etatu.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w sytuacji jeżeli ściśle określona osoba uprawniona, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie warunek ten nie został spełniony. Trafnie podkreśla się w orzecznictwie, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (Wyrok NSA z 19.05.2021 r., I OSK 226/21, LEX nr 3177435.). Co więcej zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na to, że ustawa z 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy wyinterpretować, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (Wyrok NSA z 23.10.2020 r., I OSK 1148/20, LEX nr 3088207.).
W przedmiotowej sprawie skarżąca nie spełniła tej przesłanki, gdyż zakres opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia. Jak już wyżej zostało wskazane matka skarżącej jest osobą wymagającą pomocy np. w doprowadzeniu do toalety, ale nie jest pampersowana, nie wymaga miksowania i podawanie posiłków oraz ciągłych konsultacji lekarskich. Skarżąca nie musi pozostawać w ciągłej czujności z uwagi na konieczność zajmowania się niepełnosprawną matką. Wskazane czynności tylko w niewielkim zakresie mają charakter czynności opiekuńczych i są one do pogodzenia z zatrudnieniem, zwłaszcza że w tym samym domu co skarżąca i jej matka, mieszka brat skarżącej, który również może świadczyć niezbędną pomoc. Nie zostało również wykazane, że matka skarżącej nie może pozostać sama w domu przez kilka godzin, jak również częstotliwość konsultacji lekarskich.
Należy przy tym wskazać, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie ma charakteru automatycznego w związku z uzyskaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotne jest bowiem, aby zakres opieki sprawowanej przez skarżącą w związku z orzeczoną niepełnosprawnością wykluczał możliwość podjęcia zatrudnienia, a więc innymi słowy, udowodnienie, że osoba podopieczna nie może pozostać sama w domu z uwagi na jej stan zdrowia. Orzeczenie o niepełnosprawności jest natomiast jedynie jedną z licznych przesłanek mających znaczenie dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok NSA z 27.10.2023 r., I OSK 1957/21, LEX nr 3636233) wskazuje się, że nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej - powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził jednak charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowana opieka powinna zaś być odpowiednia do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. 2021.573 z późn. zm.)., dalej jako "u.r.z.s.". Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Skutki naruszenia sprawności organizmu osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności oznaczają całkowitą zależność osoby od otoczenia. Zakres sprawowanej opieki nad taką osobą oznacza pielęgnację dotyczącą higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. 2021.857).
Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, pomimo że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest faktem instytucjonalnym, to jednak nadal nie mamy w tym przypadku do czynienia z automatycznym skutkiem w postaci konieczności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ciągle ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 7.12.2023 r., I OSK 2035/22, LEX nr 3645555) opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego świadczenia czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob.m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 20223 r., sygn. akt I OSK 1661/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W niemniejszej sprawie skarżąca nie wykazała, że zakres sprawowanej opieki nad matką wyklucza możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu.
Odnosząc się do negatywnej przesłanki zastosowanej przez organ – to jest fakt istnienia jeszcze innych osób obciążonych w tym samy stopniu co skarżąca obowiązkiem alimentacyjnym, to zdaniem Sądu ocena dokonana przez Kolegium w pewnym zakresie jedynie zasługuje na akceptację.
W ostatnich wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (Wyrok NSA z 30 stycznia 2024r., I OSK 781/22, wyrok NSA z 28 grudnia 2023r., I OSK 2083/22) wyraźnie wypowiedziano się w kwestii możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym. Podkreślono, że zarówno osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne, jak i jej rodzeństwo należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie, a jednocześnie uprawnionych do złożenia takiego wniosku. Z kolei art. 17 ust. 1 u.ś.r nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Powyższe wskazuje, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece. Decyzję która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, a nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Tym niemniej należy zwrócić uwagę w niniejszej sprawie na fakt, że brat skarżącej mieszka razem nią oraz swoja matka. Niewątpliwie wpływa to na dopuszczalność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz na ocenę konieczności rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia. W takiej bowiem sytuacji, przy niewielkim zakresie czynności opiekuńczych skarżąca z bratem mogą tak uzgodnić zakres świadczonej matce pomocy, aby oboje mogli kontynuować zatrudnienie.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.
Zdanie odrębne
Uzasadnienie zdania odrębnego od uzasadnienia wyroku
W niniejszej sprawie podzielam poglądy Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż "nie bez znaczenia dla sprawy jest okoliczność, że (...) posiada oprócz skarżącej, jeszcze dwoje dorosłych dzieci, a zatem, występują inne osoby, które powinny (osobiście bądź finansowo) włączyć się do opieki nad niepełnosprawną matką, do czego są zobowiązane zgodnie z ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) skarżąca nie jest jedyną osobą, na której ciąży obowiązek opieki nad matką, na co słusznie wskazywano w niniejszej sprawie. Ponadto należy zaznaczyć, że w ramach systemu pomocy społecznej istnieją różne formy wsparcia osób w opiece nad ich bliskimi umożliwiające opiekunom zachowanie aktywności zawodowej, w tym pomoc w formie usług opiekuńczych" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2023 r., sygn. I OSK 2322/22, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), "jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lutego 2024 r., sygn. I OSK 128/23, opubl. w CBOSA), "w okolicznościach niniejszej sprawy nie można pominąć również faktu, że w niedalekiej odległości od matki skarżącej ( w sąsiedniej miejscowości) mieszka jej druga córka, która - jak sama podała – sprawuje czasami opiekę nad matką. Okoliczność ta nie ma co prawda decydującego znaczenia przy ocenie istotnej w sprawie przesłanki związku przyczynowego, jednak nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę, bowiem obrazuje możliwości rodziny związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym jej członkiem" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2024 r., sygn. I OSK 229/23, podobnie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2024 r., sygn. I OSK 158/23, opubl. w CBOSA).
Zatem jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, z których część zamieszkuje w nieznacznej odległości od tej osoby, to realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad wymagającym opieki. Natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, również realizując obowiązek alimentacyjny, w zakresie je obciążającym, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Zgodnie bowiem z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, krewnych w tym samym stopniu, w tym wypadku dzieci, obowiązek alimentacyjny obciąża, co należy podkreślić, w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Z kolei stosownie do § 2 tego przepisu, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może, ale nie musi, polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych, polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego. Zgodnie zaś z art. 140 § 1 k.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. Okoliczności te mają co najmniej pośrednie znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.
Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/22 czy z dnia 7 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 1104/22, opubl. w CBOSA).
Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem, jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodzi konieczność rezygnacji przez wnioskującego o świadczenie pielęgnacyjne z zatrudnienia, albo nie ma przeszkód, aby takie zatrudnienie podjął. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo miałoby płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie regulacji kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica, naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (zob. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., sygn. III SA/Kr 375/23, z dnia 24 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 669/22 i z dnia 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22, opubl. w CBOSA).
Z powyższych przyczyn podzielam stanowisko wyrażone w uzasadnieniu wyroku Sądu z dnia 12 kwietnia 2024 r., że zwłaszcza w sytuacji, gdy brat skarżącej mieszka razem nią oraz swoja matka, niewątpliwie wpływa to na dopuszczalność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz na ocenę konieczności rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, w takiej bowiem sytuacji, przy niewielkim zakresie czynności opiekuńczych, skarżąca z bratem mogą tak uzgodnić zakres świadczonej matce pomocy, aby oboje mogli kontynuować zatrudnienie; natomiast nie podzielam stanowiska, że w sytuacji istnienia kilku osób równolegle obciążonych częściowym obowiązkiem alimentacyjnym, art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zawiera wskazania, która z takich osób powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ani też jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby oraz, że brak jest podstaw uzasadniania odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego normami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającymi obowiązek alimentacyjny, obciążający krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo osoby podlegającej opiece, a decyzję, która z nich złoży wniosek o przyznanie świadczenia, pozostawić trzeba tym właśnie osobom, natomiast w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy lub nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa jedynie z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać.