III SA/KR 716/22

III SA/Kr 716/22 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2022-11-09
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-05-09
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Elżbieta Czarny-Drożdżejko /przewodniczący/
Jakub Makuch /sprawozdawca/
Katarzyna Marasek-Zybura
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2407
Art. 4 ust. 1  i ust. 2  pkt 1
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 listopada 2022 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 21 lutego 2022 r., znak SKO.ŚR/4111/1629/2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z 21 lutego 2022 r. (znak SKO.ŚR/4111/1629/2021) po rozpatrzeniu odwołania J. P. (dalej "skarżący") od decyzji Wójta Gminy C. z 18 października 2021 r. (znak: [...]) o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na córkę, na okres od 1.01.2020 r. do 28.02.2021 r. - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Decyzja ta, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Wójt Gminy C. decyzją z 18.10.2021 r. (znak: [...]) odmówił skarżącemu przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na córkę na okres od 1.01.2020 r. do 28.02.2021 r. Akta sprawy wskazują, że wniosek o ustalenie prawa do wskazanego wyżej świadczenia skarżący złożył w dniu 27.01.2020 r. Do wniosku załączone zostały dokumenty, z których wynikało, iż władza rodzicielska nad córką skarżącego, przysługuje matce dziecka. Postępowanie w tej sprawie zostało zawieszone w dniu 27.02.2020 r. (k. 15 a.a.) z uwagi na fakt, że przed sądem powszechnym wszczęta została sprawa dotycząca zmiany orzeczenia o władzy rodzicielskiej nad córką, poprzez przyznanie tej władzy skarżącemu. Z uwagi na ustanie przyczyny zawieszenia (wydanie postanowienia we wskazanym przedmiocie), postępowanie to zostało podjęte w dniu 2.09.2021 r. (k. 20 a.a.).
Uzasadniając wydaną w sprawie decyzję z 18.10.2021 r. Wójt zwrócił uwagę na datę wniosku inicjującego postępowanie w tej sprawie (27.01.2020 r.) oraz wskazał, że 25.02.2021 r. skarżący załączył do akt sprawy postanowienie Sądu Rejonowego [...] w K. II Wydział Rodzinny i Nieletnich z 11.02.2021 r. (sygn. akt [...]), którym zmieniono postanowienie Sądu Rejonowego w L. III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 17.04.2018 r. (sygn. akt [...]) w ten sposób, że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad córką, uprzednio powierzone matce dziecka, powierzono skarżącemu. Postanowieniem tym ustalono także, iż miejscem pobytu małoletniej córki będzie każdorazowo miejsce zamieszkania skarżącego. Organ I instancji podał, że wskazane wyżej orzeczenie Sądu Rejonowego [...] z 11.02.2021 r., w dacie jego złożenia do akt administracyjnych, nie było jeszcze prawomocne. Przymiot taki uzyskało dopiero z dniem 3.03.2021 r., zaś dokument tego postanowienia, wraz z klauzulą jego prawomocności, złożony został do organu – dopiero 13.10.2021 r. W tym stanie rzeczy Wójt przyjął, że skarżącemu nie przysługiwało, wnioskowane na małoletnią córkę, prawo do świadczenia wychowawczego, w okresie od 1.01.2020 r. do 28.02.2021 r.
W odwołaniu od opisanej decyzji skarżący akcentował m.in., że sprawuje faktyczną opiekę nad małoletnią córką już od października 2019 r. W jego ocenie, organ nie uwzględnił wyjaśnień złożonych w sprawie oraz treści postanowienia Sądu Rejonowego [...] z 11.02.2021 r. (sygn. akt [...]), z którego wynikać ma, iż w październiku 2019 r. matka małoletniej oddała skarżącemu faktyczną opiekę nad ich córką. Od tamtego czasu, skarżący stale z córką zamieszkuje i sprawuje nad nią faktyczną opiekę.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z 21.02.2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu opisało tło historyczne sprawy wskazując na datę (27.01.2020 r.) złożenia przez skarżącego wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na córkę. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że władza rodzicielska nad córką skarżącego była kształtowana kolejnymi orzeczeniami sądowymi. Najpierw władzę tę powierzono skarżącemu (wyrok rozwodowy z 2013 r.), następnie matce dziecka (postanowienie SR w L. z 2018 r.), a kolejno, znów skarżącemu (postanowienie SR [...] w K. z 2021 r.). W takim stanie rzeczy SKO w Krakowie uznało, że podnoszony przez skarżącego fakt, iż od października 2019 r. wychowuje on faktycznie małoletnią córkę i ponosi koszty jej utrzymania, w tym także koszty edukacji – nie mógł zmienić przyjętej przez organ I instancji oceny tej sprawy. Pełnia władzy rodzicielskiej między rozwiedzionymi rodzicami nad małoletnią córką była, na przestrzeni lat, kształtowana orzeczeniami sądowymi (wskazanymi wyżej), a w okresie, kiedy władza rodzicielska nad córką przysługiwała matce dziecka, to ona miała prawo do pobrania świadczenia wychowawczego. Tak też, w ocenie Kolegium Odwoławczego, było do 28.02.2021 r. Organ ten zwrócił uwagę, że sytuacja, w sensie prawnym, uległa zmianie dopiero z dniem 3.03.2021 r., kiedy to uprawomocniło się postanowienie Sądu Rejonowego [...] w K. II Wydział Rodzinny i Nieletnich z 11.02.2021 r. (sygn. akt [...]). Tym orzeczeniem zmieniono wcześniejsze postanowienie kształtujące władzę rodzicielską skarżącego nad córką, tj. postanowienie Sądu Rejonowego w L. z 17.04.2018 r. (sygn. akt [...]). Wprowadzona zmiana przewidywała, iż wykonywanie władzy rodzicielskiej powierzone zostało skarżącemu, w miejsce matki dziecka. Jednocześnie orzeczeniem tym sąd ustalił, że miejscem pobytu małoletniej córki skarżącego – będzie miejsce zamieszkania ojca. Zatem, w ocenie SKO w Krakowie, przed 3.03.2021 r. (data uprawomocnienia się postanowienia SR [...] w K. z 11.02.2021 r.), prawo do świadczenia wychowawczego, skarżącemu nie przysługiwało. Wg organu odwoławczego, porozumienia byłych małżonków w tym zakresie (tj. w zakresie pieczy nad dzieckiem) także nie mają znaczenia, bo nie mogą zmieniać obowiązujących przepisów. Podstaw prawnych dla takiego stanu rzeczy, w ocenie organu II instancji, należy poszukiwać w art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Przepis ten stanowi, że świadczenie wychowawcze przysługuje ojcu lub matce, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu ojca lub matki. O tym, z którym z rodziców przebywa małoletnie dziecko po orzeczonym rozwodzie, decyduje prawomocne orzeczenie sądu, a nie porozumienie rodziców.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję SKO w Krakowie z 21.02.2022 r. skarżący zarzucił m.in. uchybienie zasadzie prawdy materialnej, co upatrywał w błędnym uznaniu, że nie sprawował on faktycznej opieki nad córką w okresie od 1.01.2020 r. do 28.02.2021 r., w sytuacji, gdy opiekę tę piastuje od października 2019 r. Nadto skarżący zarzucił naruszenie art. 75 § 1 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie całości materiału dowodowego, w tym jego wyjaśnień złożonych w tej sprawie oraz treści postanowienia Sądu Rejonowego [...] w K. z 11.02.2021 r. (sygn. akt [...]), z którego ma wynikać, iż w październiku 2019 r., dotychczas sprawująca władzę rodzicielską nad córką - matka dziecka, oddała skarżącemu opiekę nad ich małoletnią córką i od tamtego czasu, skarżący wspólnie z córką zamieszkuje. Skarga zarzucała brak przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadków mających istotną wiedzę w tej sprawie, wnioskując o przesłuchanie przez sąd administracyjny wskazanych osób. W oparciu o zaprezentowane zarzuty, skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji w całości.
W odpowiedzi na skargę SKO w Krakowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonych decyzji wykazała, że akty te naruszają przepisy prawa materialnego w stopniu, nakazującym wyeliminowanie ich z obrotu prawnego. Skarga zatem podlegała uwzględnieniu w oparciu o art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2022 r., poz. 329; dalej p.p.s.a.).
Zasadniczy problem (spór) w kontrolowanej sprawie sprowadzał się do tego, czy rodzic dziecka, który w dacie orzekania przez organy administracji w przedmiocie prawa do świadczenia wychowawczego - nie dysponował pełnią władzy rodzicielskiej, czyniąc zarazem w trakcie tego postępowania starania o odzyskanie tej władzy, przy jednoczesnym sprawowaniu rzeczywistej (faktycznej) pieczy nad swoim dzieckiem i mieszkający z tym dzieckiem – może być uprawniony do uzyskania wskazanego wyżej świadczenia. W ocenie sądu, zaprezentowana przez orzekające organy administracji wykładnia przepisów prawa materialnego, wykluczająca uprawnienie skarżącego do przedmiotowego świadczenia, w realiach ocenianego przypadku, nie mogła być uznana za trafną.
Zauważyć należy, iż podstawę prawną decyzji objętych kontrolą w tej sprawie, stanowiły przepisy ustawy z 11.02.2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. 2019 r., poz. 2407; dalej akt ten powoływany jako "ustawa"). Powołana ustawa, w art. 4 ust. 2 określa krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia wychowawczego. We wskazanym przepisie ustawodawca przewidział, że przedmiotowe świadczenie uzyskać mogą: matka albo ojciec, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (który dotyczy sprawowania opieki naprzemiennej obojga rodziców), albo opiekun faktyczny dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, opiekun prawny dziecka, dyrektor domu pomocy społecznej, albo rodzina zastępcza. Dostrzec przy tym też należy, iż w art. 4 ust. 1 ustawy wskazany został cel, na jaki przyznawane są środki świadczenia wychowawczego. Stosownie do tego przepisu, świadczenie to ma na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
W ocenie Sądu, to właśnie poprzez wskazany wyżej cel, na jaki przyznawane są środki świadczenia wychowawczego, dokonywać należy wykładni art. 4 ust. 2 ustawy określającego krąg osób uprawnionych do przedmiotowego świadczenia. Stwierdzić bowiem trzeba, że w realiach tej sprawy (por. niżej) rodzic, który realizuje cel przyznania tej pomocy (tj. zaspokaja potrzeby życiowe dziecka i mieszka z nim) - nie powinien zostać pominięty przy ustalaniu prawa do tegoż wsparcia. Wniosek ten jest wynikiem koniecznej troski o dobro dziecka, w tym realizacji przyjętej przez Państwo pomocy w partycypacji w wydatkach związanych z wychowaniem dzieci. W związku z powyższym podkreślenia wymaga, że w modelowej sytuacji, w której władza rodzicielska nad niepełnoletnim dzieckiem przysługuje obojgu rodzicom (art. 93 ust. 1 k.r.o.), każde z nich, jest zarówno uprawnione, jak i zobowiązane do wykonywania tej władzy (art. 97 par. 1 k.r.o.). W konsekwencji powyższego, to na obojgu rodzicach spoczywa troska o fizyczny i duchowy rozwój dziecka (art. 96 par. 1 k.r.o.), co przejawia się m.in. w zaspokajaniu wydatków ponoszonych na jego utrzymanie. Ta modelowa konstrukcja znalazła odzwierciedlenie w treści – przywołanego przez SKO w Krakowie w tej sprawie - art. 4 ust. 2 ustawy, gdzie pośród osób uprawnionych do świadczenia wychowawczego wymieniono właśnie matkę lub ojca, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca. Modelowa sytuacja, komplikuje się jednak w przypadku, gdy rodzic, któremu wyłącznie powierzona została władza rodzicielska, nie wypełnia należycie (lub wcale) ciążącego na nim obowiązku zaspokajania potrzeb życiowych dziecka i z nim nie zamieszkuje, zaś drugi z rodziców, choć pozbawiony władzy rodzicielskiej, potrzeby te realnie zapewnia, mieszkając razem z dzieckiem. W takiej sytuacji, pozbawienie rodzica mieszkającego z dzieckiem, opiekującego się nim i zaspokajającego jego potrzeby życiowe dziecka, jawi się jako pozbawione związku z celem, na który przyznawane jest świadczenie wychowawcze (art. 4 ust. 1 ustawy). Orzekające organy administracji publicznej, odmawiając skarżącemu prawa do żądanego wsparcia argumentowały, że w dacie składania wniosku o przedmiotowe świadczenie, nie dysponował on władzą rodzicielską nad córką. Skoro bowiem w dacie składania wniosku władza ta przysługiwała matce dziecka to – w ocenie orzekających organów administracji – wyłącznie matka, mogła ubiegać się o takie świadczenie. Wg Sądu, stanowisko to nie uwzględnia jednak realiów i specyfiki kontrolowanego przypadku. W stanie sprawy dostrzec bowiem należy, iż władza rodzicielska nad małoletnią córką skarżącego, na przestrzeni lat, była kształtowana kilkoma orzeczeniami sądowymi. Pierwotnie, wyrokiem Sądu Okręgowego w K. z 25.06.2013 r., władza ta powierzona została skarżącemu. Następnie, postanowieniem Sądu Rejonowego w L. z 17.04.2018 r. wykonywanie władzy rodzicielskiej powierzono matce dziecka, aby finalnie, postanowieniem Sądu Rejonowego [...] w K. z 11.02.2021 r., władzę tę znów oddać skarżącemu. Jednocześnie dostrzec trzeba, że wniosek o zmianę wskazanego wyżej postanowienia Sądu Rejonowego w L. z 17.04.2018 r. – skarżący złożył już w dniu 20.02.2020 r. (prezentata sądu, k. 21 a.a.), zaś prawomocne zakończenie tegoż postępowania, w którym uwzględnione zostało żądanie skarżącego przyznania mu władzy rodzicielskiej nad córką, nastąpiło dopiero 3.03.2022 r. W takich okolicznościach stwierdzić więc należy, iż jeszcze w toku kontrolowanego obecnie postępowania administracyjnego, skarżący podjął, finalnie skuteczne kroki prawne, mające na celu odzyskanie władzy rodzicielskiej nad córką, inicjując w tym przedmiocie sprawę przed sądem powszechnym. Jak natomiast wynika z przedstawionej wyżej sekwencji dat, ta sprawa sądowa zakończyła się prawomocnie po ponad dwóch latach od momentu złożenia przez skarżącego wniosku. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, długotrwałość procedur sądowych związanych z prawnym uregulowaniem władzy rodzicielskiej nad dzieckiem, nie powinna skutkować pozbawieniem skarżącego uprawnienia do przedmiotowego świadczenia. Gdyby bowiem nie wspomniana długotrwałość tego postępowania sądowego, to odzyskanie władzy rodzicielskiej przez skarżącego nastąpiłoby wcześniej, a to skutkowałoby tym, że nie zaktualizowałaby się, przyjęta przez organy administracji w tej sprawie, przesłanka odmowy przyznania skarżącemu świadczenia wychowawczego. Fakt bowiem, iż sprawa sądowa o odzyskanie władzy rodzicielskiej nad córką trwała ponad 2 lata od złożenia wniosku, w istocie miał decydujące znaczenie dla przyjętego przez organy administracji, negatywnego dla skarżącego, kierunku rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Uznanie zaś przez organy administracji, iż dopiero z momentem prawomocności postanowienia Sądu Rejonowego [...] w K. z 11.02.2021 r., tj. dopiero z dniem 3.03.2021 r. – skarżący mógł skutecznie wystąpić o przyznanie świadczenia wychowawczego, a wcześniej przysługiwało ono matce dziecka, pozostaje w oczywistej opozycji, tak do akcentowanego wyżej celu, na jaki przyznawane jest to świadczenie (częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka). W sprawie niniejszej dostrzec bowiem trzeba, że nie było przedmiotem sporu to, że w okresie składania przez skarżącego wniosku o świadczenie wychowawcze na córkę, władzą rodzicielską dysponowała matka tego dziecka. Osoba ta natomiast, w toku sprawy o pozbawienie jej tej władzy, była nieznana z miejsca pobytu (por. pismo k. 12). Nadto, wg niezakwestionowanych przez organy administracji twierdzeń skarżącego, matka nie zamieszkiwała z dzieckiem, co najmniej od października 2019 r., a skarżący, przejął na siebie całość troski o dziecko tj. zaspokajał wszelkie, bieżące jego potrzeby życiowe, w tym materialne. Zatem, tak w okresie poprzedzającym złożenie wniosku w tej sprawie, jak i w dacie orzekania przez organy administracji, skarżący miał zamieszkiwać z córką, której dotyczy sporne świadczenie, jak też, miał sprawować faktyczną (realną) pieczę nad własnym dzieckiem, mimo formalnego niedysponowania władzą rodzicielską, inicjując zarazem postępowanie sądowe o odzyskanie tej władzy. W takim stanie sprawy stwierdzić należy, że gdyby podzielić pogląd orzekających organów administracji, iż wyłącznie miarodajny dla możliwości przyznania świadczenia wychowawczego byłby formalny stan władzy rodzicielskiej w dacie złożenia wniosku o świadczenie, wówczas rodzic pozbawiony takiej władzy, lecz mieszkający z dzieckiem (por. art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy), oraz pokrywający wydatki związane z jego wychowaniem, byłby pozbawiony prawa do przedmiotowego świadczenia, którego celem jest przecież uzyskanie środków na pokrycie wydatków związanych z wychowaniem, w tym z opieką nad dzieckiem. W ocenie Sądu, pogląd ten nie tylko nie uwzględnia specyfiki analizowanego przypadku (wspólne zamieszkania skarżącego z córką) ale także nie uwzględnia akcentowanego wyżej celu, na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, zaprzeczając zarazem istocie regulacji art. 4 ust. 1 ustawy. Stąd też, w realiach zaprezentowanych wyżej, brak było podstaw do podzielenia stanowiska organów administracji publicznej. W ocenie Sądu, orzekające w sprawie organy administracji niesłusznie skoncentrowały swoją uwagę jedynie na dacie prawomocności (3.03.2021 r.) postanowienia SR [...] w K. z 11.02.2021 r. wywodząc z niej negatywną przesłankę przyznania skarżącemu świadczenia i wskazując, że mógł on skutecznie wystąpić o świadczenie wychowawczego dopiero po tejże dacie, a wcześniej przysługiwało ono matce dziecka. Zaprezentowany pogląd, w istocie wyklucza całkowicie możliwość przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na córkę skarżącego, skoro w sprawie nie ulegało wątpliwości, że matka tego dziecka, której przysługiwała w okresie objętym wnioskiem władza rodzicielska, nie zamieszkiwała z córką. Nadto, organy administracji pominęły to, że już w trakcie ocenianego postępowania (tj. w dniu 20.02.2020; k. 12 a.a.) skarżący wystąpił o zmianę orzeczenia o władzy rodzicielskiej i finalnie orzeczenie takie uzyskał, a jednie akcentowana wyżej długotrwałość procedur sądowych (sprawa toczyła się ponad 2 lata) wpłynęła na przyjęty przez organy administracji kierunek jej rozstrzygnięcia. Nie sposób przy tym obarczać skarżącego konsekwencjami długiego czasu oczekiwania na wynik sprawy sądowej o odzyskanie władzy rodzicielskiej nad córką. Stanowisko analogiczne do wyżej zaprezentowanego, zostało już wyrażone w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. wyrok WSA w Gliwicach z 11.03.2021 r., sygn. akt II SA/Gl 27/21).
W ponownie prowadzonym postępowaniu, rzeczą organów administracji będzie uwzględnienie przedstawionych wyżej ocen i zapatrywań. Nadto, z uwagi na fakt, że okoliczność dotycząca zamieszkiwania skarżącego z córką i utrzymywania jej, w dacie składania wniosku o świadczenie wychowawcze oparta była jedynie na twierdzeniach (zapewnieniach) skarżącego, rzeczą organów administracji będzie zweryfikowanie tych zapewnień i poczynienie stanowczych (pewnych) ustaleń we wskazanym przedmiocie. Organy będą przy tym miały na uwadze treść art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2021 r., poz. 1981), który przewiduje, że w sprawach, w których wnioski o ustalenie prawa do m.in. świadczenia wychowawczego zostały złożone przed dniem wejścia w życie tej ustawy (1.01.2022 r.), stosuje się przepisy dotychczasowe.
Jednocześnie, zajmując stanowisko względem zawartego w skardze wniosku o przesłuchanie przez sąd administracyjny zgłoszonych świadków, przypomnieć należy, iż w określonych w art. 106 par. 3 p.p.s.a. sytuacjach, sąd administracyjny może przeprowadzić uzupełniający dowód, lecz wyłącznie z dokumentów.
Mając powyższe na uwadze, sąd przyjął, że zaskarżone decyzje naruszały art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, wobec czego uchylił obie kontrolowane decyzje, stosując art. 135 p.p.s.a w zw. z art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.