IV SA/Wr 390/22

IV SA/Wr 390/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu
Data orzeczenia
2022-11-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-07-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Sędziowie
Bogumiła Kalinowska
Katarzyna Radom /przewodniczący/
Tomasz Judecki /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
*Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie Sędzia WSA del. Tomasz Judecki (sprawozdawca), Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Protokolant referent stażysta Agnieszka Zych-Zaborska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 4 listopada 2022 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 16 maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. (dalej jako: "Kolegium") decyzją z dnia 16 maja 2022 r. ([...]), po rozpatrzeniu odwołania M. M. (dalej jako: "strona", "skarżąca") utrzymało w mocy, wydaną z upoważnienia Prezydenta L., decyzję Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. (dalej jako: "organ I instancji") z dnia 12 kwietnia 2021 r. ([...]), odmawiającą przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem R. M.
Zaskarżoną decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 21 stycznia 2022 r. strona złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem R M.
Do wniosku dołączyła m. in. orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L z dnia 22 kwietnia 2021 r., ustalające znaczny stopień niepełnosprawności jej męża, z którego wynika, że niepełnosprawność istnieje od 2 listopada 2020 r., ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 3 sierpnia 2021 r. na okres do dnia 30 kwietnia 2024 r., a przyczyną niepełnosprawności są choroby neurologiczne (symbol: 10 – N).
Z przedłożonej dokumentacji medycznej (Kart informacyjnych leczenia szpitalnego i Zaświadczenia lekarskiego) wynikało, że mąż strony doznał w dniu 2 listopada 2020 r. udaru mózgu w wyniku którego powstała orzeczona niepełnosprawność (mąż cierpi m. in. na porażenie kończyn lewych, niedowład spastyczny lewostronny).
Organ I instancji wskazaną na wstępie decyzją z dnia 15 listopada 2021 r. odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że nie spełniała ona warunków do przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r."). Za zasadniczą przeszkodę przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego organ I instancji uznał niespełnienie jednej z pozytywnych przesłanek jego przyznania z art. 17 ust. 1 u.ś.r., tj. brak związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy oraz niepodejmowaniem zatrudnienia przez stronę a koniecznością sprawowania opieki. W obszernym uzasadnieniu faktycznym wskazał kilka przyczyn takie oceny.
Wskazał, że ostatnia wykonywaną przez stronę pracą było zatrudnienie do dnia 19 sierpnia 2020 r. Strona przeszła na emeryturę od dnia 1 sierpnia 2020 r. Z kolei udar mózgu u jej męża miał miejsce dopiero w grudniu 2020 r. (czyli już po przejściu na emeryturę).
Wyjaśnił też, powołując się na ustalenia zebranego w sprawie materiału dowodowy, w tym na przeprowadzony w dniu 3 lutego 2022 r. wywiad środowiskowy, że stan zdrowia męża rzeczywiście utrudnia mu samodzielne funkcjonowanie. Potrzebuje pomocy przy przemieszczaniu się i poruszaniu w obrębie mieszkania i poza miejscem zamieszkania. Po mieszkaniu nie porusza się samodzielnie ale przy pomocy trójnoga. Na dalsze spacery używa wózka inwalidzkiego. Wymaga też pomocy przy czynnościach szczegółowo opisanych w uzasadnieniu faktycznym decyzji administracyjnej. Jednak uznał, że pomoc żony zasadniczo sprowadza się do wykonywania czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, gdyż osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe. Uznał, że strona w zasadzie nie wykonuje przy mężu czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności pomocy w podstawowych czynnościach życiowych.
Wskazał też, że posiadanie licznej rodziny (tu: czwórki dorosłych dzieci) stwarza realną możliwość wsparcia podopiecznego w jego codziennym funkcjonowaniu. Członkowie rodziny mogą podzielić między sobą obowiązki związane z pomocą niepełnosprawnemu. Zrobienie zakupów, posprzątanie mieszkania, realizacja recept czy też pomoc w czynnościach higienicznych - kąpieli, w żaden sposób nie wyklucza tych osób z aktywności zawodowej, społecznej czy też rodzinnej.
Z tych powodów stwierdził, że zakres pomocy jaką świadczy strona swojemu mężowi nie jest stałą, permanentną i regularną opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny w takim zakresie, który wykluczałby możliwość jednoczesnego wykonywania przez nią pracy.
Ponadto organ I instancji stwierdził, że w sprawie wystąpiła przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., bo strona ma ustalone prawo do emerytury, którą aktualnie pobiera, co nie daje podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto organ I instancji stwierdził, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Ustalony stopień niepełnosprawności powstał bowiem kiedy mąż miał lat 65.
Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji ale z innym uzasadnieniem.
Odnosząc się do wskazanych podstaw wyłączenia prawa do przyznania stronie wnioskowanego świadczenia zanegowało dokonaną przez organ I instancji wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. brak uprawnienia strony do świadczenia z uwagi na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W tym względzie przywołało orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2021 r. (sygn. akt K 38/13) orzekające o niezgodności ww. zapisu z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyjaśniło dlaczego po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego data powstania niepełnosprawności nie może stanowić negatywnej przesłanki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec tego uznało, że w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Natomiast za przeszkodę w przyznaniu stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium uznało to, że w ustalonym stanie faktycznym nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a wykonywaną przez nią opieką nad mężem o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Kolegium, podobnie jak organ I instancji, wskazało kilka podstaw faktycznych takiej kwalifikacji.
W pierwszej kolejności Kolegium szczegółowo opisało i oceniło zakres oraz rozmiar opieki sprawowanej przez stronę. Nie kwestionowało przy tym faktu, że stwierdzone schorzenia męża znacznie utrudniają niepełnosprawnemu codzienne funkcjonowanie. Jednakże uznało, że zakres sprawowanej nad nim opieki przez żonę, nie stoi jej na przeszkodzie do podjęcia zatrudnienia. W ocenie Kolegium szereg podstawowych czynności mąż wykonuje bowiem samodzielnie albo przy nieznacznej pomocy żony - może poruszać się w obrębie mieszkania przy pomocy sprzętu rehabilitacyjnego (trójnóg, łazik), zaś poza domem (trójnóg, na dalsze spacery - na wózku inwalidzkim), korzysta z toalety, myje zęby. Potrzebuje pomocy żony przy: przygotowaniu posiłków, dozowaniu leków, kąpieli, ubieraniu się, dowożeniu i wizytach lekarskich, robieniu zakupów, sprzątaniu mieszkania, praniu. Wnioskodawczyni w zasadzie nie wykonuje przy mężu czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jego osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Pomoc strony zasadniczo sprowadza się do wykonywania czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, gdyż osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe. Szereg czynności jakie wykonuje strona mogą być wykonane przed pracą lub po powrocie strony z pracy.
Dalej Kolegium wskazało, że ostatnie zatrudnienie strony trwało do dnia 19 sierpnia 2020 r. i ustało ono w wyniku porozumienia stron w związku z przejściem strony na emeryturę w wieku 62 lat. Jak wynika z akt sprawy dopiero z początkiem listopada 2020 r. nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia męża, które uzasadniło konieczność opieki na nim. Mianowicie od 2 listopada 2020 r. do 16 grudnia 2020 r. przebywał w szpitalu na skutek przebytego udaru mózgu powodujący niedowład połowiczny lewostronny. Tak więc nie dało wiary twierdzeniom, że to akurat z powodu konieczności zapewnienia opieki mężowi strona zrezygnowała z pracy, a obecnie jej nie podejmuje. Powołało przy tym, że w złożonym w dniu 18 lutego 2022 r. oświadczeniu strona wyjaśniła, że na emeryturę przeszła ze względu na panującą pandemię i problemy męża z płucami spowodowanymi wypadkiem przy pracy. Powyższe potwierdzało fakt, że rezygnacja z zatrudnienia nie została spowodowana koniecznością opieki nad mężem, lecz chęcią przejścia na emeryturę.
Kolegium zwróciło uwagę, że również czwórka dzieci strony może dzielić z nią opiekę nad ojcem, a zatem są w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu w zakresie zapewnienia należytej opieki niepełnosprawnemu ojcu nie tylko w formie świadczeń osobistych ale i również w formie świadczeń finansowych. W przypadku dzieci strony nie zachodzą szczególne sytuacje, które uniemożliwiają im wypełnienie swoich obowiązków alimentacyjnych względem ojca. Ponadto uznało, że zobowiązania zawodowe, obowiązki rodzicielskie, czy też nawet odległe miejsce zamieszkania (jak w przypadku synów) nie są szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki nad rodzicem, a zatem nie mogą one prowadzić do przyjęcia, że obowiązek alimentacyjny względem ojca ciąży jedynie na stronie. Zauważyło przy tym należy, że zapewnienia należytej opieki niepełnosprawnemu może odbyć się nie tylko w formie świadczeń osobistych ale i również w formie świadczeń finansowych w przypadku gdy, np. świadczenie osobiste w uwagi na odległe miejsce zamieszkania nie może być wykonane.
Odnosząc się do podniesionej w odwołaniu argumentacji Kolegium stwierdziło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną, a nie pokrycie wszystkich kosztów utrzymania oraz wydatków związanych ze sprawowaną opieką nad mężem (np. zakup leków, rehabilitacja, masaże i sprzęt).
W skardze na powyższą decyzję Kolegium strona zarzuciła naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez niezasadne uznanie, że choć spełnia przesłankę podmiotową, to nie sprawuje opieki stałej, ciągłej wykluczającej podjęcie zatrudnienia bądź powodującej rezygnację z pracy. Zarzuciła błędy w ustaleniach faktycznych polegające na niezasadnym uznaniu, że nie zachodzi związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a wykonywaną opieką oraz, że dorosłe dzieci mogą dzielić z nią opiekę. Wyjaśniła, że wymaga opieki przy przygotowywaniu posiłków, załatwianiu potrzeb fizjologicznych, porannej i wieczornej toalety, ubieraniu i rozbieraniu się. Nie może samodzielnie opuścić mieszkania. Wskazała, że synowie mieszkają w znacznej odległości od jej miejsca zamieszkania. Córki z kolei mają na wychowaniu dzieci wychowaniu dzieci. Mogą pomóc tylko incydentalnie. Odnośnie świadczeń finansowych wskazała, że dzieci nie stać na taką pomoc.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym akcie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej, czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.
Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 - dalej jako: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w sprawie nie miał zastosowania.
Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi na decyzję lub postanowienie następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Stosownie z kolei do art. 145 § 1 pkt 2-3 p.p.s.a., uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, sąd stwierdza ich nieważność w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach (pkt 2) albo stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub w innych przepisach. Jednocześnie w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt
1 i 2 p.p.s.a., stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, sąd umarza to postępowanie (art. 145 § 3 p.p.s.a.). W przypadku braku wskazanych uchybień, skarga podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (dotyczy interpretacji przepisów prawa podatkowego wydanych w indywidualnych sprawach).
Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych wyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji Kolegium wykazała, że skarga nie jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja administracyjna Kolegium nie narusza normy prawa materialnego i procesowego w stopniu skutkującym jej uchyleniem.
Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu jej mężem.
Dla porządku stwierdzić należy, że Kolegium prawidłowo zanegowało wadliwe motywy uzasadnienia decyzji administracyjnej organu I instancji o zastosowaniu w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Sąd w pełni podziela prawidłowy pogląd Kolegium, wywodzony z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (I K 38/13, publik. OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądów administracyjnych, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ta zatem okoliczność, wbrew poglądom wyrażanym przez organ I instancji, nie miała istotnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie. Skutkiem bowiem wymienionego wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest ustalenie, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. (ewentualnie 25.) roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Wymieniony wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie doprowadził wprawdzie do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, jednak jego treść wiąże - w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną. W konsekwencji organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. w dniu 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.
Dalej należy zauważyć, że świadczenie pielęgnacyjne jest, obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego, jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.).
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Przepis ten formułuje pozytywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tj.: stopień znacznej niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (1), pozostawanie opiekuna i osoby niepełnosprawnej w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym (2) oraz ustalenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) przez opiekuna, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym, której zakres wyklucza aktywność zawodową opiekuna (3).
Przepisy u.ś.r. nie zawierają definicji sprawowania opieki. Przesłankę niepodejmowania zatrudnienia przez opiekuna (rezygnacji z zatrudnienia) na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy rozumieć i wykładać zgodnie z treścią art. 3 pkt 22 u.ś.r. w którym ustawodawca zawarł legalną definicję zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej (por. art. 3 pkt 22 u.ś.r.).
Z treści art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece, w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Świadczenie pielęgnacyjne ma kompensować potencjalny utracony dochód z wykonywania pracy zarobkowej na podstawie określonych powyżej tytułów.
Cytowane przepisy nie konkretyzują zakresu lub charakteru opieki. Nie wskazują w szczególności, że opieka ta musi być rozumiana jako opieka całodobowa. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 23 listopada 2021 r., I OSK 786/21, cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, iż w art. 17 ust. 1 ustawy chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym.
W ocenie Sądu to konkretne okoliczności opieki determinują spełnienie pozytywnej przesłanki przyznania świadczenia w postaci istnienia przeszkody w podjęciu przez skarżącego aktywności zarobkowej i zawodowej. Dlatego w każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13, publik. CBOSA).
W rozpoznawanej sprawie nie są sporne ustalenia faktyczne, co do zakresu i rodzaj opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawnym mężem i okoliczności jej podjęcia. Zostały one ustalone na podstawie zebranego z udziałem skarżącej materiału dowodowego, w tym przeprowadzonego w dniu 3 lutego 2022 r. wywiadu środowiskowego.
W niniejszej sprawie jest bezsporne, że mąż skarżącej ma orzeczony stopień znacznej niepełnosprawności. Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności przesądza o tym, że dana osoba niepełnosprawna jest niesamodzielna w stopniu wymagającym stałej opieki i pomocy osób drugich. W tym zakresie orzeczenie to wiążę organy administracji publicznej.
Jest też bezsporne, że skarżąca spełnia drugi z cytowanych powyżej warunków, bo należy do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki nad niepełnosprawnym mężem i tym samym jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. Małżonkowie są bowiem związani obowiązkiem alimentacyjnym (art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Osią sporu w kontrolowanej sprawie jest spełnienie przez skarżącą trzeciej przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., tj. tego czy w realiach załatwianej sprawy rezygnacja z zatrudnienia (z innej pracy zarobkowej) lub niepodejmowanie zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) przez skarżącą nastąpiło z powodu konieczności sprawowania opieki nad mężem. Kolegium za zasadniczą przeszkodę przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium uznało – podobnie jak organ I instancji – to, że w ustalonym stanie faktycznym taki związek przyczynowo – skutkowy nie zachodzi. Kolegium wskazało przy tym na kilka podstaw faktycznych takiej kwalifikacji.
Po pierwsze Kolegium wskazało, że ostatnie zatrudnienie skarżącej trwało do dnia 19 sierpnia 2020 r. i ustało ono w wyniku porozumienia stron w związku z przejściem strony na emeryturę w wieku 62 lat. Jak wynika z akt sprawy dopiero z początkiem listopada 2020 r. nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia męża, które uzasadniło konieczność opieki na nim. Nastąpiło na skutek przebytego udaru mózgu powodujący niedowład połowiczny lewostronny.
Materiał dowodowy znajdujący się w aktach administracyjnych, jaki poddało analizie Kolegium, uprawniał do wyprowadzenia takiego wniosku.
Skarżąca do wniosku dołączyła m. in. orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L z dnia 22 kwietnia 2021 r., ustalające znaczny stopień niepełnosprawności jej męża, z którego wynika, że jego niepełnosprawność istnieje od 2 listopada 2020 r. Z przedłożonej dokumentacji medycznej (Kart informacyjnych leczenia szpitalnego i Zaświadczenia lekarskiego) wynikało, że mąż strony doznał w dniu 2 listopada 2020 r. udaru mózgu w wyniku którego powstała rzeczona niepełnosprawność w stopniu (w wyniku udaru mąż cierpi m. in. na porażenie kończyn lewych, niedowład spastyczny lewostronny).
W Ankiecie z dnia 21 stycznia 2022 r. skarżąca podała, że jest uprawniona do emerytury ustalonej decyzją ZUS. Przedłożyła Świadectwo pracy z dnia 19 sierpnia 2020 r. z którego wynika, że była zatrudniona do dnia 19 sierpnia 2020 r. W pkt 4. Świadectwa stwierdzono, że stosunek pracy ustał w wyniku porozumienia stron – emerytura – art. 30 § 1 pkt 1 kp.
Skarżąca przedłożyła również decyzję ZUS z dnia 9 września 2020 r. o przyznaniu emerytury od dnia 1 sierpnia 2020 r. oraz decyzję ZUS z dnia 1 marca 2021 r. o waloryzacji emerytury i podwyższeniu rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Strona w Wywiadzie z dnia 21 stycznia 2022 r. potwierdziła, że ma prawo do emerytury.
W Oświadczeniu z dnia 7 kwietnia 2022 r. strona stwierdziła, że nie zawiesi emerytury, bo jest to jedyne źródło utrzymania, choć jest gotowa zawiesić emeryturę po przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego.
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynikało, że skarżąca w wieku lat 62 (ur. 1 stycznia 1958 r.), w sierpniu 2020 r. przeszła na emeryturę. Z tego powodu obecnie nie pracuje, a źródłem jej utrzymania jest m. in. właśnie emerytura. Rezygnacja z zatrudnienia nastąpiła w sierpniu w 2020 r. czyli w okresie, w którym mąż skarżącej nie miał orzeczonej niepełnosprawności w stopniu znacznym. Jego niepełnosprawność istnieje bowiem od listopada 2020 r. kiedy to doznał udaru mózgu. Skarżąca w sierpniu 2020 r. zrezygnowała z zatrudnienia za porozumieniem stron, z innego powodu niż opieka nad osobą bliską niepełnosprawną w stopniu znacznym, bo z powodu zamiaru przejścia na emeryturę i z tego tytułu ustalono jej wówczas, obecnie pobieraną, emeryturę. W związku z tym nie można uznać, że skarżąca była zmuszona zrezygnować z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem. Obecne niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) jest rezultatem obiektywnych okoliczności pozwalających jej na to, tj. osiągnięcia wieku emerytalnego i nabycia prawa do emerytury, a nie koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W świetle zasad doświadczenia życiowego mało prawdopodobnym jest, że aktualnie jest bierna zawodowo tylko i wyłącznie z uwagi na konieczność opiekowania się mężem.
Dalej Kolegium uznało, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym z przeprowadzonego przez organ pomocy społecznej wywiadu środowiskowego wynika, że zakres opieki nad niepełnosprawnym mężem nie wyklucza też jakąkolwiek aktywność zawodową skarżącej. Nie kwestionując ani faktu zaangażowania się skarżącej w opiekę nad mężem to jednocześnie trzeba zauważyć, że mąż, choć legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to jednak w realiach rozpoznawanej sprawy opieka sprawowane przez skarżącą nie posiadała cech o których mowa w przywołanych już rozważaniach.
Przede wszystkim Kolegium w uzasadnieniu wydanej decyzji, co nie zostało zakwestionowane w skardze do Sądu, powołało się na niesporne ustalenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym wywiadu środowiskowego. W jego trakcie ustalono, że szereg podstawowych czynności mąż wykonuje samodzielnie albo przy nieznacznej pomocy żony - może poruszać się w obrębie mieszkania przy pomocy sprzętu rehabilitacyjnego (trójnóg, łazik), zaś poza domem (trójnóg, na dalsze spacery - na wózku inwalidzkim), korzysta z toalety, myje zęby. Potrzebuje pomocy żony przy: przygotowaniu posiłków, dozowaniu leków, kąpieli, ubieraniu się, dowożeniu i wizytach lekarskich, robieniu zakupów, sprzątaniu mieszkania, praniu. Wnioskodawczyni w zasadzie nie wykonuje przy mężu czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jego osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Pomoc strony zasadniczo sprowadza się do wykonywania czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, gdyż osoby pracujące również prowadzą własne gospodarstwa domowe. Szereg czynności jakie wykonuje strona mogą być wykonane przed pracą lub po powrocie strony z pracy.
Czynności te, mogą być realizowane także przez osobę aktywną zawodowo, gdyż mają one charakter uniwersalny, skoro nie dotyczą tylko wąskiego grona osób, co do których istnieje konieczność zapewniania opieki i pomocy w związku ze znaczenie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Czynności tzw. porządku dziennego mogą być wykonywanie w czasie wolnym od pracy, w tym także przed udaniem się do pracy lub po powrocie z niej, jak np. pilnowanie przy czynnościach higienicznych, czy też przygotowanie posiłków. Skarżąca nie musi wykonywać względem swojego męża takich zabiegów opiekuńczych, które wymagałyby jej stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Mogą być one bowiem realizowane także w warunkach zatrudnienia i nie wymagają rezygnacji z podejmowania pracy zarobkowej.
Całokształt ustaleń faktycznych odnoszących się do zakresu czynności opiekuńczych nie uzasadnia podglądu, że sprawowana przez skarżącą opieka jest na tyle intensywna, że stanowi obiektywną przeszkodę dla podjęcia przez nią zatrudnienia lub innych form zarobkowania. W niniejszej sprawie nie wykazano, aby zaangażowanie skarżącej w opiekę nad mężem było przeszkodą w podjęciu aktywności zawodowej. Nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, który przemawiałby za przyznaniem skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.
W realiach załatwianej sprawy o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Kolegium nie wykazało, że znaczenie prawne ma wskazana okoliczność posiadanie przez skarżącą i jej męża czwórki dorosłych dzieci, nawet jeśli mogą one zapewnić należytą opiekę niepełnosprawnemu nie tylko w formie świadczeń osobistych ale i również w formie świadczeń finansowych. Ustawodawca skorelował uprawnienie skarżącej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 130 k.r.o. z warunkiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Jako małżonka osoby wymagającej opieki może ona być uwolniona się od obowiązku alimentacyjnego wtedy gdy sama legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kiedy legitymuje się takim orzeczeniem nie jest w stanie bowiem sprawować opieki faktycznej i materialnej nad współmałżonkiem. Dopiero wówczas dochodzi do zaktualizowania się uprawnienia z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. dla osób wskazanych w art. 129 § 1 k.r.o., a więc dla zstępnych (tu: czwórki dorosłych dzieci), zobowiązanych do spełniania obowiązku alimentacyjnego, którzy mogą wówczas ubiegać się o przyznanie im prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak w kontrolowanej sprawie administracyjnej taka sytuacja nie miała miejsca. W sprawie o świadczenie ubiega się skarżąca a nie jej dzieci. W stosunku do skarżącej bada się, czy spełnia ona przesłanki podmiotowe i przedmiotowe przyznania świadczenia. Kolegium nie zakwestionowało, że należy do podmiotów uprawnionych do ubiegania się o przyznanie świadczenia. Ta wadliwość uzasadnienia decyzji Kolegium nie miała znaczenia dla oceny legalność zaskarżonej decyzji gdyż z pozostałych przyczyn odmowa przyznania świadczenia była zasadna.
Reasumując Kolegium słusznie stwierdziło, że skarżąca nie spełnia przesłanki przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., co uzasadniało wydanie rozstrzygnięcia odmawiającego przyznania jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Materiał dowodowy jakie poddało analizie Kolegium uprawniał do wyprowadzenia wniosku, że decyzja skarżącej o rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowania nie nastąpiła w związku z koniecznością opiekowaniem się niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, ale z powodu nabycia prawa do emerytury. Ustalony zakres czynności opiekuńczych nie uzasadnia podglądu, że to sprawowana przez skarżącą opieka jest na tyle intensywna, że stanowi obiektywną przeszkodę dla podjęcia przez nią zatrudnienia lub innych form zarobkowania. W niniejszej sprawie nie wykazano, aby zaangażowanie skarżącej w opiekę nad mężem było przeszkodą w podjęciu aktywności zawodowej. Nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) a koniecznością sprawowania opieki nad mężem, który przemawiałby za przyznaniem skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.
W tym stanie rzeczy, brak było podstaw do uwzględnienia skargi, wobec czego Sąd zobligowany był do jej oddalenia na podstawie art. 151 p.p.s.a.