III SA/Kr 617/22

III SA/Kr 617/22 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2022-09-27
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-04-22
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Ewa Michna
Hanna Knysiak-Sudyka /sprawozdawca/
Renata Czeluśniak /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
Art. 30  ust. 1, 2 pkt 4, 3, 5
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie: Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Sędzia WSA Ewa Michna po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 września 2022 r. sprawy ze skargi A. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 28 lutego 2022 r. nr SKO.ŚR/4111/1681/2021 w przedmiocie uznania pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany oraz zobowiązania do jego zwrotu skargę oddala.
Uzasadnienie
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją
z dnia 28.02.2022 r., znak: SKO.ŚR/4111/1681/2021, wydaną na podstawie art. 30 ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111) w związku z art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, po rozpoznaniu odwołania A. F. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza A. z dnia 4.11.2021 r. nr [...] o uznaniu za nienależnie pobrany zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1.05.2018 r. do 31.08.2020 r., w łącznej wysokości 5289,44 zł i ustalającej zwrot tego zasiłku.
Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Decyzją z dnia 4.11.2021 r. skierowaną do K. F. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. F. Burmistrz A. orzekł w sposób wyżej opisany. W decyzji wskazano także, że w przypadku zwłoki w płatności należność będzie podlegać potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych, wypłacanych zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów oraz wypłacanego świadczenia wychowawczego. W przypadku zwłoki w płatności oraz braku możliwości potrącenia należność zostanie skierowana do przymusowego ściągnięcia w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji.
W uzasadnieniu wskazano, że decyzją z dnia 7.10.2021 r., wydaną w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję ostateczną dotyczącą przyznania zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko: K. F. oraz odmówiono prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z powodu aktualnego orzeczenia o niepełnosprawności. W związku z tym należy uznać, że zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1.05.2018 r.
do 31.08.2020 r. jest nienależnie pobrany, co wynika z treści art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Od powyższej decyzji A. F. wniosła odwołanie. Odwołująca wskazała, że decyzja jest dla niej krzywdząca, bowiem dziecko jest niepełnosprawne od urodzenia i otrzymało kolejne orzeczenie o niepełnosprawności. Zaznaczyła, że nie miała świadomości, że świadczenie jej się nie należy, a zwrot kwoty w tak znacznej wysokości będzie dużym obciążeniem dla rodziny.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wskazaną na wstępie decyzją utrzymało decyzję organu I instancji w mocy.
W uzasadnieniu organ wskazał, że na mocy decyzji nr [...] z dnia 8.02.2017 r. organ I instancji przyznał A. F. (przedstawicielowi ustawowemu osoby uprawnionej) zasiłek pielęgnacyjny na dziecko: K. F. ur. [...] 2011 r., na okres od 1.11.2016 r. do 31.01.2021 r. W dniu 28.09.2021 r. organ I instancji wznowił z urzędu postępowanie w przedmiotowej sprawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 8 Kodeksu postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, iż w dniu 14.02.2018 r. A. F. dostarczyła wyrok sądu sygn. akt [...] z dnia 14.02.2018 r. z którego wynika, iż zmieniono orzeczenie o niepełnosprawności na dziecko K. F., w ten sposób, że niepełnosprawność oznaczono symbolem 07-S wg konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz zmieniono okres ważności orzeczenia od 1.11.2016 r. do 29.04.2018 r. Fakt ten nie był znany organowi w dniu wydania decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny i został ujawniony w lutym 2018 r.
Następnie w dniu 7.10.2021 r. decyzją nr [...] Burmistrz A. uchylił w całości decyzję nr [...] z dnia 8.02.2017 r. z późniejszymi zmianami dotyczącą przyznania zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko: K. F. i przyznał prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na K. F. na okres od 1.11.2016 r. do 30.04.2018 r. oraz odmówił prawa do zasiłku na w/w dziecko na okres od 1.05.2018 r. do 31.01.2021 r. W dniu 11.10.2021 r. A. F. potwierdziła odbiór w/w decyzji i tego samego dnia oświadczyła, iż zrzeka się prawa do wniesienia odwołania. Wobec powyższego w dniu 20.10.2021 r. organ I instancji zawiadomił o wszczęciu postępowania w sprawie uznania świadczenia za nienależne i zwrotu za okres od 1.05.2018 r. do 31.08.2020 r. zasiłku pielęgnacyjnego.
W takim stanie faktycznym sprawy, decyzja ustalająca wysokość nienależnie pobranych świadczeń i zobowiązująca do ich zwrotu znajduje uzasadnienie w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przepis ten jest w treści jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w takich okolicznościach ma charakter związany. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowo-administracyjnym, na okoliczność czego organ przytoczył fragment rozważań NSA w wyroku z dnia 13.04.2021 r., sygn. akt I OSK 2851/20.
Kolegium pouczyło na koniec o treści art. 30 ust. 9 cyt. ustawy o świadczeniach rodzinnych.
A. F. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie:
- art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych polegające na wydaniu decyzji zawierającej dwa postanowienia: uznania za nienależnie pobrany dodatek do zasiłku rodzinnego oraz nakazaniu zwrotu nienależnie pobranego dodatku do zasiłku rodzinnego, w sytuacji gdy powyższe dwa postanowienia nie mogą zapaść w jednej decyzji, a decyzja o nakazaniu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia może zostać wydana dopiero po uprawomocnieniu się decyzji o uznaniu, że dane świadczenie było nienależnie pobrane;
- art. 30 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych
poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie;
- art. 6 pkt 16) ustawy o pomocy społecznej poprzez jego niezastosowanie i
uznanie, że świadczenie wypłacone skarżącej jest świadczeniem nienależnie
pobranym w sytuacji gdy skarżąca informowała organ o wszystkich zmianach
sytuacji materialnej lub osobistej, a wszystkie informacje jakie przedstawiała
były prawdziwe;
- art. 7, art. 8, art. 77, art. 80, art 107 § 3 k.p.a. polegające na:
• zaniechaniu podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i nie zebranie w sposób wyczerpujący i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego;
• dowolności wydania decyzji wskutek niedostatecznego uzasadnienia, z którego nie wynika jakie dowody w ocenie organu I i II instancji świadczą o tym, że świadczenie wypłacone skarżącej było świadczeniem nienależnie pobranym;
• niepoinformowaniu skarżącej o braku uprawnienia do pobierania świadczenia rodzinnego, a następnie uznania go za nienależnie pobrane - mimo, iż skarżąca wypełniła wszelkie ciążące na niej obowiązki, a błąd w wydanych decyzjach popełniony został przez pracownika OPS w A.;
• naruszenie zasady zaufania obywateli do organów państwa oraz brak wzięcia pod uwagę przez organ słusznego interesu obywateli.
Skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz uchylenia poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W uzasadnieniu skarżąca rozwinęła przytoczone wyżej zarzuty. W szczególności podniosła, że w toku całego postępowania w sprawie przyznania jej prawa do zasiłku pielęgnacyjnego czy też jego dodatku przedstawiała organowi administracyjnemu wszystkie znane jej informacje dotyczące jej sytuacji osobistej i majątkowej, a także sytuacji jej niepełnosprawnego syna. W momencie kiedy otrzymała wyrok Sądu Rejonowego [...] w K. IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych sygn. akt: [...] niezwłocznie, tj. w dniu 14.02.2018 r. dostarczyła go do OPS w A. (wyrok ten zmieniał orzeczenie niepełnosprawności jedynie w zakresie okresu na jaki je wydano). Mimo powyższego OPS w A. nie zweryfikowało tego dokumentu od razu, a dopiero po 2 latach wznowiło z urzędu postępowanie dotyczące przyznania świadczeń rodzinnych. Decyzje wydane na skutek wznowienia postępowania również były nieprawidłowe i Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzjami nr SKO.ŚR/4111/387/2021 z dnia 31.05.2021 r., nr SKO.ŚR/4111/388/2021 z dnia 31.05.2021 r., nr SKO.ŚR/4111/386/2021 z dnia 31.05.2021 r. stwierdziło nieważność wydanych decyzji z dnia 25.10.2020 r., 25.10.2020 r. i 23.11.2020 r. Po wymienionych wyżej postępowaniach OPS w A. wszczęło postępowanie, które zakończyło się wydaniem zaskarżonej decyzji. W ocenie skarżącej organ naruszył zasady postępowania administracyjnego i nie powinna ona ponosić z tego powodu negatywnych konsekwencji.
Ponadto skarżąca zwróciła uwagę, że w świetle orzecznictwa istnieje potrzeba rozróżnienia pojęć - "świadczenie nienależnie pobrane" i "świadczenie nienależne", gdyż o tym, czy świadczenie jest pobrane nienależnie decyduje przesłanka zawinienia strony, a strona musi mieć świadomość, że dane świadczenie się jej nie należy. W postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji organ nie zebrał materiału dowodowego w celu ustalenia przesłanki zawinienia po stronie skarżącej.
Na marginesie skarżąca podniosła, że decyzja jest dla niej krzywdząca. Małoletni K. od urodzenia jest dzieckiem niepełnosprawnym, jego niepełnosprawność cały czas trwa i nigdy nie było okresu, w którym rzeczona niepełnosprawność ustąpiłaby.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, z późn. zm.; powoływanej dalej jako "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi, normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a. w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, zgodnie z którą sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.
Spór w przedmiotowej sprawie dotyczy ustalenia, czy organ zasadnie orzekł o uznaniu za nienależnie pobrany zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1.05.2018 r. do 31.08.2020 r., w łącznej wysokości 5289,44 zł i ustalił zwrot tego zasiłku w jednej decyzji.
Z akt sprawy wynika, że skarżąca uzyskała prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na mocy decyzji Burmistrza A. z dnia 8 lutego 2018 r. nr [...]. Powyższa decyzja została zmieniona decyzją Burmistrza A. z dnia 27 października 2018 r. nr [...]. Następnie decyzja ta w wyniku postępowania wznowieniowego została wyeliminowana z obrotu prawnego decyzją z dnia 25.10.2020 r., którą uchylono decyzję ostateczną dotyczącą przyznania zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko: K. F. Powyższa decyzja jest ostateczna. Decyzją z dnia 23 listopada 2020 r. odmówiono skarżącej prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na dziecko K. F. za okres od 1.05.2018 r. do 31.01.2021 r. Powyższa decyzja również jest ostateczna, gdyż skarżąca zrzekła się prawa wniesienia od niej odwołania.
Powyższa kolejność zdarzeń nie pozostawiła organowi wyboru, jak tylko wszcząć postępowanie w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne (zasiłek pielęgnacyjny) w okresie od 1.05.2018 r. do 31.08.2020 r., w łącznej wysokości 5289,44 zł oraz zażądać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego.
Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 615; powoływanej dalej jako "u.ś.r") osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Organ w uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że podstawę do uznania świadczenia za nienależnie pobrane stanowiła przesłanka z art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, ponieważ zasiłek pielęgnacyjny został wypłacony na mocy decyzji, która następnie została uchylona w wyniku wznowienia postępowania, po czym odmówiono skarżącej prawa do powyższego świadczenia rodzinnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych podnosi się, że art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest w swej treści jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w takich okolicznościach ma charakter związany. Ta regulacja jest odmienną od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 wskazanej ustawy), a więc w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia. Jeżeli zatem za stwierdzeniem nienależności pobranego świadczenia przemawia spełnienie obiektywnej przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji przyznającej to świadczenie z uwagi na wydanie tej decyzji bez podstawy prawnej bądź z rażącym naruszeniem prawa, to przesłanki braku winy oraz świadomości co do pobierania nienależnego świadczenia, jako przesłanki pozaustawowe, nie mogą powodować uchylenia zaskarżonych decyzji. Na podstawie art. 2 Konstytucji RP strona nie jest chroniona bezwarunkowo w sytuacji, kiedy zachodzą w pełni uzasadnione podstawy do uznania przyznanego świadczenia za nienależnie pobrane i nakazania jego zwrotu (zob. wyrok NSA z dnia 13 kwietnia 2021 r. sygn. I OSK 2851/20, z dnia 26.01.2021 sygn. I OSK 2198/20 CBOSA). Dla zaistnienia podstawy prawnej przewidzianej w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. decydujące znaczenie ma wyłącznie ustalenie, czy w sprawie wydano rozstrzygnięcie stwierdzające, w oparciu o art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., nieważność decyzji przyznającej świadczenie, albo decyzję, którą po wznowieniu postępowania z przyczyn określonych w art. 145 § 1 k.p.a., uchylono dotychczasową decyzję o przyznaniu świadczenia i orzeczono o odmowie jego udzielenia.
Sąd wskazuje również, że w skardze zostały powołane nieaktualne poglądy orzecznictwa i doktryny co do kolejności orzekania w zakresie nienależnie pobranego świadczenia. Nie budzi aktualnie wątpliwości, na gruncie obowiązującej treści u.ś.r., że organy administracji mają uprawnienie do tego, by w jednej decyzji administracyjnej stwierdzić zarówno nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, jak i orzec o ich zwrocie - art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r. (wyr. NSA z 12 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 2188/17 i przywołane tam orzecznictwo, CBOSA). Pogląd, że te kwestie winny być rozpoznawane odrębnie stracił aktualność z dniem wejścia w życie 18 września 2015 r. ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. poz. 1302). Ustawa ta znowelizowała przepisy art. 30 ust. 3 i 5 u.ś.r., które uzyskały następujące brzmienie:
- art. 30 ust. 3 - należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń stała się ostateczna,
- art. 30 ust. 5 - decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie jest wydawana, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat.
W ustawie o świadczeniach rodzinnych wprowadzono zatem pojęcie jednej "decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych". Tym samym z woli ustawodawcy organy administracji uzyskały uprawnienie, by w drodze jednej decyzji administracyjnej stwierdzać zarówno istnienie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jak i orzekać o ich zwrocie (por. wyrok NSA z dnia 20 września 2018 r., sygn. akt I OSK 824/18, CBOSA).
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji nie potwierdziła zasadności zarzutu skargi, że w niniejszej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik postępowania tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., a polegającego na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęcie działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym z uwzględnieniem słusznego interesu skarżącej. Wydane w sprawie decyzje odpowiadają prawu i brak było podstaw do ich uchylenia. Również uzasadnienie zaskarżonej decyzji odpowiada prawu, został sporządzone zgodnie z brzmieniem art. 107 § 3 k.p.a.
Organ trafnie pouczył skarżącą o treści art. 30 ust. 9 u.ś.r., który stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.
W tym stanie rzeczy na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.