III SA/Kr 1319/23

III SA/Kr 1319/23 - Wyrok WSA w Krakowie
Data orzeczenia
2023-12-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-08-21
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Sędziowie
Katarzyna Marasek-Zybura /przewodniczący sprawozdawca/
Marta Kisielowska
Tadeusz Kiełkowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2167
Art. 1  par. 1  i 2
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
Dz.U. 2023 poz 1634
Art. 3  par. 1, art. 134  par. 1, art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2020 poz 1359
Art. 21, art. 23, art. 27, art. 129, art. 130
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
Dz.U. 2023 poz 390
Art. 17
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) Sędziowie: SWSA Tadeusz Kiełkowski ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi A. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 14 czerwca 2023 r. znak SKO.NP/4115/181/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę
Uzasadnienie
Decyzją z dnia 14 czerwca 2023 r. znak: SKO.NP/4115/181/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, działając na podstawie art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej: u.ś.r.), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Szczurowa z dnia 19 kwietnia 2023 r. znak: GOPS-5222-O-1A/23-w sprawie odmowy przyznania A. H. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem K. H.
Powyższe decyzje zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.
Wójt Gminy Szczurowa decyzją z dnia 18 stycznia 2023 r. znak: GOPS-5222-O-1/23, w wyniku rozpoznania wniosku z dnia 6 grudnia 2022 r., odmówił przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem legitymującym się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 18 listopada 2021 r. nr [...]. Z orzeczenia tego wynika, że mąż skarżącej został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności do 30 listopada 2026 r., ze stwierdzeniem, że niepełnosprawność istnieje od 4 stycznia 2017 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 30 sierpnia 2017 r. Organ pomocowy wskazał, że w niniejszym wypadku nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego Tarnowie z dnia 15 marca 2023 r. znak SKO. NP/4115/66/2023 ww. decyzja została uchylona, a sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania przez organ l instancji.
Uchylając decyzję Kolegium stwierdziło, że organ I instancji, orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Ponadto Kolegium podniosło, że organ I instancji nie dokonał należytej oceny zebranego materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie, czy niepodejmowanie aktywności zawodowej przez skarżącą ma związek z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Rozpoznając ponownie sprawę organ l instancji decyzją z dnia 19 kwietnia 2023 r. po raz kolejny odmówił skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ l instancji, tak jak poprzednio, stwierdził, że w przedmiotowym wypadku nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
W odwołaniu wniesionym od ww. decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r., bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku TK z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobami niepełnosprawnymi ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie uznało wniesione odwołanie za nieuzasadnione i opisaną na wstępie decyzją z dnia 14 czerwca 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia 19 kwietnia 2023 r.
Kolegium wskazało, że przy rozważaniu kwestii prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyznaczanego przesłankami określonymi w art. 17 ust. 1b u.ś.r., konieczne jest - wbrew stanowisku organu I instancji - wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443; OTK-A 2014/9/104), dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej. Z wyroku Trybunału wynika, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r, jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Kolegium zaznaczyło, że szczegółowe uzasadnienie prawne powyższego stanowiska zostało przedstawione w poprzednio wydanej w niniejszej sprawie decyzji odwoławczej, a zatem nie ma konieczności przytaczania ponownie zawartej tam argumentacji.
Biorąc powyższe ustalenia pod uwagę, organ odwoławczy stwierdził, że decyzja organu l instancji jest wadliwa, ponieważ zapadła na skutek błędnej wykładni przepisów prawa materialnego.
Pomimo jednak dokonania przez organ pomocy społecznej błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez skarżącą, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad mężem. Istotne w sprawie jest również to, że skarżąca nie wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad mężem uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
W tym miejscu organ wyjaśnił, że zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi być celowa, zaprzestanie wykonywania pracy, czy niepodejmowanie zatrudnienia musi być intencjonalne. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że rezygnacja z zatrudnienia na gruncie powołanego przepisu musi pozostawać w rzeczywistym związku przyczynowym z roztoczeniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie to jest zatem skierowane do zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy lub z niej rezygnują, w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Jest to świadczenie rekompensujące brak możliwości uzyskiwania dochodu z pracy zarobkowej, w związku z niepodjęciem lub rezygnacją z pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W analizowanej sprawie zdaniem Kolegium związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną opieką nad mężem nie jest bezpośredni i ścisły.
W treści oświadczenia z dnia 11 kwietnia 2023 r. skarżąca podała, że nigdy nie pracowała zawodowo (wychowywała dwoje niepełnoletnich dzieci). Z dniem 3 stycznia 2017 r., kiedy zachorował mąż podjęła się opieki nad nim i nie szukała pracy (ze względu na jego stan zdrowia).
Nadto w ramach wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 28 grudnia 2022 r. ustalono, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz dwójką dzieci (lat 18 oraz lat 16). Kolejno wskazano, że skarżąca nie pracuje zawodowo, nie posiada gospodarstwa rolnego, nie prowadzi działalności gospodarczej. Przed chorobą męża, tj. przed rokiem 2017 opiekowała się dziećmi oraz zajmowała gospodarstwem domowym.
Kolejno w oświadczeniu z dnia 28 grudnia 2022 r. skarżąca podała, że przed rokiem 2017 nie pracowała zawodowo, tylko opiekowała się dorastającymi dziećmi. Nadto dodała, że była ubezpieczona przy mężu.
Jak wynika z powyższych ustaleń, skarżąca nigdy nie pracowała, ani też nie poszukiwała zatrudnienia, o czym wspomniała w oświadczeniu z dnia 11 kwietnia 2023 r. W materiale dowodowym Kolegium nie dostrzegło również dowodów na okoliczność rejestracji przez skarżącą w Urzędzie Pracy jako osoby bezrobotnej.
Stan faktyczny sprawy dowodzi zatem braku podstaw do przyjęcia, że w przypadku skarżącej zachodzi przesłanka rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej, skoro skarżąca do tej pory aktywności takiej nie przejawiała. Potrzeba zatrudnienia nie występowała zatem u skarżącej w okresie bezpośrednio poprzedzającym zaistnienie okoliczności, pociągających za sobą konieczność sprawowania opieki nad mężem, skoro skarżąca nie podejmowała aktywności zawodowej dużo wcześniej niż deklarowana potrzeba opieki w styczniu 2017 r.
Przechodząc do kolejnego aspektu sprawy, Kolegium zwróciło uwagę na zakres wykonywanych przez skarżącą czynności pielęgnacyjno-opiekuńczych w odniesieniu do stanu zdrowia podopiecznego.
Z oświadczenia skarżącej z dnia 28 grudnia 2022 r. wynika, że od 2017r. opiekuje się swoim niepełnosprawnym mężem, który w styczniu 2017 r. przeszedł rozległy zawał lewej półkuli mózgu, czego konsekwencje utrzymują się do tej pory. Dodatkowo cierpi na padaczkę, w związku z czym jest pod stałą kontrolą lekarza rodzinnego i neurologa. Nadto ma niedowład połowiczy prawostronny, utyka na prawą nogę i ciągle się przewraca, prawa ręka jest również osłabiona. Kolejno podała, że mąż stracił umiejętność czytania i pisania, jego język jest bardzo ubogi, utrzymują się problemy z pamięcią. Kontakt słowny, logiczny jest z mężem utrudniony.
Nadto skarżąca przedłożyła do wglądu szereg dokumentów medycznych, tj. kart informacyjnych, zaświadczeń oraz wyników badań z lat 2017-2020, wskazujących na zaistnienie u męża poważnego problemu zdrowotnego. Aktualność jego stanu zdrowia obrazują natomiast dowody z roku 2023, tj. a) zaświadczenie lekarskie z dnia 3 kwietnia 2023 r. wydane przez lekarza specjalistę chorób wewnętrznych, specjalistę medycyny rodzinnej. W jego treści zapisano, że pacjent jest przewlekle chory, wymaga i pozostaje w stałej kontroli lekarskiej. Stan zdrowia pacjenta nie pozwala mu na samodzielną egzystencję i pełną zdolność do samoobsługi - wymaga stałej pomocy osoby drugiej. Od kilkuletniej rehabilitacji obecny stan zdrowia pacjenta jest trwały i nie rokuje na dalszą poprawę; b) zaświadczenie z dnia 3 kwietnia 2023 r. wydane przez psychologa z Ośrodka Opiekuńczo-Rehabilitacyjnego Dla Dzieci i Młodzieży Niepełnosprawnej Caritas Diecezji [...] w J. W jego treści między innymi podano, że mąż skarżącej 7 lat temu przebył niedokrwienny udar mózgu, którego skutkiem są u niego występujące afazja sensoryczno-motoryczna oraz padaczka poudarowa. Badany pozostaje pod opiekę neurologa, przyjmuje leki przeciwpadaczkowe, korzysta z rehabilitacji ruchowej. Nadto wskazano, że pacjent w czynnościach samoobsługowych jest w większości samodzielny, wymaga niewielkiej pomocy i nadzoru - nie potrafi odszukać w szafie części garderoby, nie rozpoznaje własnego ręcznika, wymaga przypominania o konieczności umycia włosów. Wykonuje proste powtarzalne czynności domowe, nie wychodzi samodzielnie z domu np. na zakupy czy do lekarza. Przejawia zmienność nastroju; c) informacja z dnia 03.04.2023r. pielęgniarki środowiskowej Grupowej Praktyki Pielęgniarek "C." s.c. w W. dotycząca uprzednio prowadzonej pielęgniarskiej opieki długoterminowej od 2019 r., której zaprzestano z uwagi na zmianę miejsca zamieszkania pacjenta. W treści niniejszego pisma wskazano m. innymi, że mąż skarżącej, przy przyjęciu był pacjentem w bardzo słabym kontakcie słownym,-zależnym przy wykonywaniu czynności codziennych; d) zaświadczenia z dnia 31 marca 2023 r. o wykonanych zabiegach rehabilitacyjnych.
Dodatkowo wskazano, że do akt sprawy załączona została karta oceny stanu pacjenta wg zmodyfikowanej skali Barthel z daty 31 marca 2023 r. Jak wynika z jej zapisów, mąż skarżącej otrzymał ocenę swojej sprawności na poziomie 45 pkt na 100 pkt możliwych. Uzyskany wynik wskazuje, że badany przy spożywaniu posiłków potrzebuje pomocy w krojeniu, smarowaniu - 5 pkt, przy przemieszczaniu się z łóżka na krzesło i z powrotem potrzebuje pomocy jednej lub dwóch osób, może siedzieć - 5 pkt, potrzebuje pomocy przy wykonywaniu czynności higienicznych - 5 pkt, przy korzystaniu z toalety, potrzebuje lub częściowo potrzebuje pomocy - 5 pkt, wymaga pomocy przy myciu i kąpieli całego ciała - 5 pkt, porusza się po powierzchniach płaskich na odległość do 50 metrów za pomocą sprzętu wspomagającego i z pomocą jednej osoby - 5 pkt, potrzebuje częściowej pomocy innej osoby przy ubieraniu się i rozbieraniu - 5 pkt, sporadycznie, bezwiednie nie panuje nad czynnościami fizjologicznymi - 5 pkt + 5 pkt, nie jest w stanie wchodzić i schodzić ze schodów - 0 pkt.
Skarżąca wskazała zakres czynności opiekuńczych, jakie wykonuje wobec męża obejmujący przygotowywanie i podawanie posiłków, leków, pomoc przy czynnościach higienicznych, umawianie wizyt lekarskich, dowożenie męża na rehabilitację. Na podstawie wywiadu środowiskowego, oświadczeń skarżącej, oceny wg skali Barthel, kart informacyjnych z leczenia szpitalnego i rehabilitacji, informacji dot. oceny psychologicznej, informacji pielęgniarki środowiskowej o przebiegu długoterminowej opieki pielęgniarskiej, organ ustalił, że charakter opieki skarżącej bezpośrednio związanej z mężem sprowadza się do pomocy przy czynnościach codziennych.
W tym miejscu Kolegium przywołało wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r. sygn. IV SA/Wr 39/21, który stwierdził, że opieka o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. związana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, to znaczy sprzątaniu, gotowaniu, bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia.
Czynności takie jak: pranie, gotowanie posiłków, podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich, pomoc w czynnościach higieny osobistej - nie odbiegają od czynności, które wykonują ludzie zajmujący się opieką nad starszymi rodzicami, z którymi wspólnie zamieszkują i jednocześnie pracują. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem. A zatem, trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie.
Mając na uwadze powyższe ustalenia, Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja organu I instancji odpowiada prawu, ponieważ skarżąca nie wykazała w dostateczny sposób zakresu czynności, jakie wykonuje względem niepełnosprawnego męża, zaś aspekt niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia (nigdy nie pracowała) dodatkowo wskazuje, że w sprawie nie zaistniał związek przyczynowy. W ocenie Kolegium, zebrany materiał dowodowy był w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem, a rezygnacją i niepodejmowaniem zatrudnienia nie istnieje taki związek. Pomimo tego, że ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bezsprzecznie, że mąż skarżącej posiada znaczny stopień niepełnosprawności, nie sposób przyjąć, aby skarżąca z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się mężem, rzeczywiście nie może podjąć żadnej pracy.
W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła:
1. naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych: - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad mężem podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowy istnieje; - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej;
b) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych polegającej na pominięciu celów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznanego w oparciu o przepis art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych, stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji błędne uznanie, że fakt pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego ma przesądzające znaczenie dla oceny wniosku skarżącej o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
c) naruszenie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b w zw. z art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nieuwzględnienie normy prawnej określonej w art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co w konsekwencji: - skutkowało nieprzyjęciem, że w sytuacji skarżącej nastąpił zbieg prawa do świadczenie pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego implikujący prawo do dokonania wyboru jednego ze świadczeń i przesądziło o braku prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na pobieranie specjalnego zasiłku opiekuńczego; - doprowadziło do błędnej konstatacji, że nie jest możliwe przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na wniosek złożony w trakcie pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego i ostatecznie skutkowało załatwieniem sposób kolidujący ze słusznym interesem skarżącej.
2. ewentualnie, naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. art. 9 k.p.a. w zw. z art. 79a k.p.a. oraz art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a.; poprzez zaniechanie poinformowania skarżącej, o uznaniu okoliczności pobierania przez skarżącą emerytury za negatywną przesłankę ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zobowiązania skarżącej do usunięcia takiej przesłanki poprzez przedłożenie w toku postępowania dokumentów potwierdzających zawieszenie prawa do emerytury, tym samym niewyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez osobę pobierającą emeryturę skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje:
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a.
Zdaniem Sądu skarga nie jest uzasadniona.
Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).
Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.
W niniejszej sprawie niewątpliwie spełnione zostały dwie z trzech ustawowych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.
Co do znacznego stopnia niepełnosprawności, "orzeczenie lekarskie o niepełnosprawności wydane w trybie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721) jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 k.p.a., a więc jest dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Nie podlega ono weryfikacji przez organ administracji publicznej w prowadzonym przez niego postępowaniu o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dokument urzędowy, który spełnia wymogi określone w przepisach, ma szczególną moc dowodową w postępowaniu. Polega ona na przyjęciu dwóch domniemań, tzn. prawdziwości oraz zgodności z prawdą twierdzeń w nim zawartych. W konsekwencji organ nie może odrzucić - bez przeprowadzenia przeciwdowodu - istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. W orzecznictwie podkreśla się, że skoro dokumenty urzędowe są najbardziej wiarygodnymi środkami dowodowymi, to dowody przeciwne muszą być zdecydowanie przekonywające (por. wyrok NSA z 3 marca 2011 r., II OSK 389/2010, Lexis.pl nr 2535296; wyrok WSA we Wrocławiu, z 14 maja 2013 r., IV SA/Wr 178/13, CBOSA)" (B. Godlewska-Bujok, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz - LexisNexis 2014, komentarz do art. 17).
Z kolei co do pozostawania skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym, w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 czerwca 2014 r., sygn. I OSK 789/13 (opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), Naczelny Sąd Administracyjny trafnie wskazał, iż "obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie można sprowadzać wyłącznie do tych z art. 128 i następnych k.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów k.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i 27 k.r.o. Przy czym, obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych (zob. art. 130 k.r.o.). "Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa (odpowiednio art. 60 § 1-3, art. 21 i 614 § 4 k.r.o.), to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 k.r.o." (zob. M. Andrzejewski, Komentarz do art. 130 k.r.o., uw. 2 (w) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, LEX 2010). To samo wynika też ze stanowiska ustawodawcy, nowelizującego przepisy o świadczeniach rodzinnych, który uznaje, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16)" (por. także M. Załucki, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz 2023, wyd. 1, C.H. Beck 2023, komentarz do art. 21).
Co więcej, wbrew stanowisku organu odwoławczego, "obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w bliższej kolejności wyprzedza obowiązek zobowiązanego w dalszej kolejności i dopóki jest on w stanie spełniać ten obowiązek, to obowiązek zobowiązanych w dalszej kolejności nie powstaje" (A. Kawałko, H. Witczak w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Fras, M. Habdas, Wolters Kluwer 2021, komentarz do art. 129), a zatem obowiązek alimentacyjny osób zobowiązanych w dalszej kolejności nie powstaje, skoro skarżąca jest w stanie swój obowiązek wobec męża spełnić.
W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, skarżąca nie spełnia natomiast warunku sprawowania stałej opieki oraz przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości Sądu fakt, że z materiału tego w żaden sposób nie wynika, aby mąż skarżącej wymagał stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, wykluczającej podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia.
Jak wynika z akt sprawy, mąż skarżącej posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia 18 listopada 2021 r. nr [...]. Z orzeczenia tego wynika, że mąż skarżącej został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności do 30 listopada 2026 r., ze stwierdzeniem, że niepełnosprawność istnieje od 4 stycznia 2017 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 30 sierpnia 2017 r. Do akt postępowania zostało złożone zaświadczenie z dnia 3 kwietnia 2023 r. wydane przez psychologa z Ośrodka Opiekuńczo-Rehabilitacyjnego Dla Dzieci i Młodzieży Niepełnosprawnej Caritas Diecezji [...] w J.. W jego treści między innymi podano, że mąż skarżącej 7 lat temu przebył niedokrwienny udar mózgu, którego skutkiem są u niego występujące afazja sensoryczno-motoryczna oraz padaczka poudarowa. Badany pozostaje pod opiekę neurologa, przyjmuje leki przeciwpadaczkowe, korzysta z rehabilitacji ruchowej. Nadto wskazano, że pacjent w czynnościach samoobsługowych jest w większości samodzielny, wymaga niewielkiej pomocy i nadzoru - nie potrafi odszukać w szafie części garderoby, nie rozpoznaje własnego ręcznika, wymaga przypominania o konieczności umycia włosów. Wykonuje proste powtarzalne czynności domowe, nie wychodzi samodzielnie z domu np. na zakupy czy do lekarza. Do akt sprawy załączona została karta oceny stanu pacjenta wg zmodyfikowanej skali Barthel z daty 31 marca 2023 r. Jak wynika z jej zapisów, mąż skarżącej otrzymał ocenę swojej sprawności na poziomie 45 pkt na 100 pkt możliwych.
Z oświadczenia złożonego przez skarżącą wynika, że nie podejmuje ona zatrudnienia.
Zdaniem Sądu zakres opieki, nie wymusza na skarżącej rezygnacji z podjęcia zatrudnienia. Podkreślić należy, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w żaden sposób nie wynika, iż mąż skarżącej, nie jest w stanie funkcjonować bez stałej obecności skarżącej. Podkreślić należy, że prowadzenie gospodarstwa domowego, nie stanowi czynności o charakterze nadzwyczajnym i nie świadczy o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki innej osoby. Stanowi zaś codzienną rutynę osób, w tym takich, które również pracują zawodowo. Czynności związane z opieką nad mężem skarżącej ograniczają się zaś do pomocy w czynnościach higienicznych, ubieraniu się oraz kładzeniu do snu, podawania posiłków oraz podawania leków, umawiania wizyt lekarskich i kupowania leków. Nie są to czynności oznaczające stałą lub długotrwałą opieką innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Systemowo, świadczenia pielęgnacyjne, zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie u.ś.r., przysługują tylko tym osobom, które "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".
System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Przede wszystkim jednak wnioskujący o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, musi wykazywać się gotowością do podjęcia pracy, a zatem także być to tej pracy zdolny ze względu na stan zdrowia.
W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem a niepodejmowaniem przez nią z pracy, nie istnieje związek przyczynowy. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie wynika, aby mąż skarżącej, posiadający co prawda orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, był niesamodzielny w większości sfer życia. Z tych przyczyn nie sposób przyjąć, aby skarżąca, z uwagi na zakres i rozmiar czynności jakie wykonuje opiekując się mężem, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Przeciwnie z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach administracyjnych wynika, że skarżąca nigdy nie pracowała, ani też nie poszukiwała zatrudnienia, o czym wspomniała w oświadczeniu z dnia 11 kwietnia 2023 r. W szczególności nie pracowała od 2009 r., kiedy młodsze dziecko skarżącej mogło uczęszczać do przedszkola, a zwłaszcza pomiędzy 2011 a 2017 r. tj. kiedy oboje dzieci skarżącej realizowały już albo obowiązek szkolny albo obowiązkowe roczne przygotowanie przedszkolne, a mąż skarżącej nie był jeszcze osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a zatem przez co najmniej 6 lat, kiedy skarżąca nie miała żadnych przeszkód do podjęcia zatrudnienia. Tym samym prawidłowe jest ustalenie organu, że przyczyną niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą jest jej wybór, a nie konieczność sprawowania opieki nad mężem. Sąd podziela w tym zakresie stanowisko przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r., sygn. I OSK 275/21 (opubl. w CBOSA), że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd podziela także pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 lutego 2022 r., sygn. III SA/Kr 1700/21 (opubl. w CBOSA), że ustalenia w zakresie przyczynowego muszą się opierać na w pełni miarodajnych przesłankach w aspekcie subiektywnym (motywy niepodejmowania zatrudnienia) oraz obiektywnym (uwarunkowana czynnikami zewnętrznymi możliwość znalezienia pracy).
Prawidłowo Kolegium również wskazało, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie można rozpatrywać zbiegu uprawnień do świadczeń opiekuńczych w aspekcie możliwości wyboru świadczenia korzystniejszego zgodnie z treścią art. 27 ust. 5 u.ś.r., ponieważ taka możliwość uaktualniłaby się w przypadku, gdyby jedyną przesłanką odmowy przyznania dochodzonego świadczenia była okoliczność pobierania przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego, co w niniejszej sprawie nie zachodzi. Przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie nie była również ocena zasadności przyznania skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego.
Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na szczegółowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącej opieki nad mężem oraz przyczyn niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą. Ustalenia poczynione w tym zakresie, znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które, w ocenie Sądu, w całości odpowiada prawu.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd oddalił skargę jako bezzasadną.